¿Kanachi taman a:tsi:tsika:s tiki:xmati? Nikixma:ttok yo:n wehwei, ima:y ma:we:wei ata, yo:n no: kuali tata n' ikowyo. Wa:n nimitsilia yo:n a:tsi:tsika:s a:mo te:kua, nio:n tei. Ke:mah. Wa:n n' oksé: niki:xmattok yo:n a:tsi:tsika:s no: wehwei wa:n yeh te:..., te:wihwitswia. No: wehwei, pero yeh no: ye:ktetsohtsopo:nia ika..., ye:kahwayoh. Se:, wa:n se: yo:n tein kihtowa, tein ta:lpa:n mochi:wa n' a:tsi:tsika:s no: ihkuilintsitsi:n. Ihkui:ntsitsi:n wa:n ika tepitsi:n se: mo..., ihkuí:n se: motelohtiki:sa, ye:k se: ahwayohkui no:. E:mah, yo:n pisi:ltik, tsikitsi:tsi:n. Wa:n se: a:tsi:tsika:s onkak, no: pisi:ltik pero yeh a:mo te:kua. Yeh a:mo teh kichi:wa, ma:pisi:ltik pero a:mo ahwayoh nio:n tei. E:mah, yo:n a:mo teh kichi:wa, nio:n tei. Pero o:me taman, seki n' a:tsi:tsika:s tein wehwei yehwa yo:n te:..., ika se: mokui:ltia ihkó:n ye:ahwayoh, ye:h fie:roh ihkó:n se: kichi:wa ihkó:n wa:n yo:n pisili:tos, yo:n ihkui:ntsitsi:n, yehwa no: ye:kahwayoh. Yo:n nochi niki:xmattok. E:mah. Tein yo:n tikihtowa wehwei ka:n te:kua, ¿toni se: kikui? Pos ka:n tei, *sólo** n' ixiwyo, sayoh ki..., i:ksá:, n' *antes** kikuiah ne: wehka:w kikuiah para kinamakayah, para ika kipi:kiah *chicharrón**. Yehwa sah *o** nakat ika kipiah wa:n mitswi:kah[mitsilwiah], meh, x'wi:ka ya. Yehwa, a:mo kikuih *nylonbolsas** ke:meh a:man. A:man a:mo, a:man a:mo kkowah yo:n xiw..., xiwit. Wa:n ne: ke:man nochi xiwit katka. *En vez que** tik..., ne:pa t'te:ntos yo:n xiwit, *en dos, tres días** wa:n xokoya wa:n pala:n ya. Mahyá: *abono** ya mochi:wak wa:n *nylon** a:mo. Wehka:wa wetstotinemi. Ke:mah. Yehwa yo:ni neh niki:xmattok yo:n xiwit. ¿Ke:ni:wki n' ixo:chio yehwa yo:n xiwit? ¿A:tsi:tsika:s tein kuali? Neje:n mopanpihpilowa ihkó:n kualtsi:n, mahyá: tsonti, ihkó:n mopanpihpilowa, se:, se: *rollo** ihkó:n, se: tatsi:tski:l wa:n ihkó:n mopampilowa wa:n ke:mah nika:n ihkó:n we:weyak ihko:kó:n ixo:chio. Ihkó:n pero itech n' ikowyo pe:wa ihkó:n mopanpihpilowa itech n' ikowyo. Ihkó:n moyewalo:ltihtiw ihkó:n wa:n iwki, iwki mochi:wa. *Después de que** pe:wa chika:wayati a, chi:chi:le:wi no:. Chi:chi:le:wi wa:n ke:mah de chi:chi:le:wi ke:mah neje:n de chika:waya ya, wa:n se: koli:nia ihkó:n t'te:xi:ma, ye:kpoto:ni, mahyá: *polvo** kitamo:ta, poto:ni miak. E:mah. Yehwa ya yo:n iteyo ya. *Cuando** yo:n chika:waya ya, xi:i:ni, wehwetsi nochi wa:n ke:mah momoya:wa ihkó:n, *después** ixwati a, ihko:ntsitsi:n ya pe:wa ixwa. Yo:n a:tsi:tsika:s wehwei. Ke:mah. Wa:n tein te:kua yeh no: taman ixo:chio. Yeh ihkó:n *mobola** pihpilowa ihko:ntsitsi:n, wa:n ompa ya nika:n ikehke:span no: mopihpilowa, pero yeh ihkó:n *bolitas** sah mopihpilowilia ikehke:span. Wa:n tein te:kua ihista:k yeh n' ixo:chio, ista:k no: moyewalo:ltia ihkó:n, *cada vez** nika:n kipia n' ima:xiwyo ompa e:wa n' ixo:chio. Se: nika:n no:, se: nika:n no: wa:n ihkó:n mokeptiw ihkó:n wa:n ihko:ntsitsi:n ixo:chiotsi:n ihista:k. Yehwa yo:ni. Wa:n yeh ika n' a:mo no: poliwi ka:n..., ka:nika eski *porque** de n' iteyo chika:waya xi:i:ni sepa, sepa wa:lixwati nochi yehwa. Mahyá: yo:n tikiliah tehtsonkilit, iwki yo:ni. E:mah. ¿We:i kowit mochi:wa? No: wehwei kowit mochi:wa. E:mah. Yo:n tein o:me taman a:tsi:tsika:s tein tikihtowa ye:kwehwei ne:n i..., ixiwyo, ¿kualtia ne: ikowyo teihsá: se: kikui? *Sólo para** se: kowtati:l. Yehwa *o** se: kitohto:kas *para corral** wa:n yehwa sah. *Demás** a:mo tei, *porque** yema:nik kuowit. ¿Tein te:kua, kualtia teihsá: xiwit? Ka:nah no:. A:mo. *Sólo** yo:n ta:lpana:tsitsi:ka:s ihko:ntsitsi:n mochi:wa yo:n ke:mah, yo:n kihtowah *que** ika kina:ltiah no: m' pilimeh. *según para** pahti no:. Pero yehwa sah, ika kina:ltiah pilimeh. Wa:n tikihtowa *bueno**, o:me taman a:tsitsi:ka:s tein ma:wehwei, se: te:kua, se: a:mo te:kua. Se: tein yo:n ta:lpan mochi:wa pisi:ltik te:kua, ¿i:pa yehwa sah, e:yi taman sah onkak? ¿Ka:n onkak *más** a:tsi:tsika:s? Yehwa sah. Onkak nimitsilihtok pero seki pisi:ltik, a:mo semi ma:wehwei ok. E:mah, tsikitsitsi:n ima:xiwyo, entó:s yo:n a:mo te:kua. E:mah, yo:n neje:n t..., kowtako:t sah. E:mah. E:mah. ¿Yo:n ke:ni:wki n' ixo:chio? Yo:n, *este**, yo:n a:mo ke:man nikitilia. A:mo ke:man nikitilia n' ixo:chio tein yo:n pisi:ltik, tsikitsitsi:n a:tsi:tsika:s. E:mah. ¿No: kualtia kowtati:l n' ikowyo? A:, ye:k pisi:ltik, ka:n kualtia. Se: kite:xi:ma wa:n niman pala:ntiw, kahkanaktik, ke:mah. Entó:s na:wi taman a:tsi:tsika:s ahsik. E:mah. Se: yo:n ihkui:ntsitsi:n, pero yo:n no: te:kua, yo:n nimitsilia yo:n ika seki, kinte:mohtinemih para kina:ltiah pilimeh. Yehwa sah yo:ni. E:mah Kokolis n' kinkui *por eso** kina:ltiah. Ka:n nikmati ton kokolisyo, seki yehwa ya ke:meh yo:n na:nahtsi:n te:chilwihtoya *que** neje:n, tein yo:n kikui *como** te:te:mi:lis, wa:n kisenelowah yo:n xiwit, a:kin [...] kisenelowah, kimanah wa:n kina:ltiah ika pilimeh. Yehwa yo:ni. Moto:ka:y wa:n xola:l. Miguel Gorostiza, San Miguel Tzinacapan.