Pos yo: a:..., a:tomat mochi:wa ne:, neh nimolia *que** ompaka ya mochi:wa *porque** nikitak se: *viaje**, nika:n Huahuaxtla ne:, onkak ompa, ihko:ntsitsi:n moketsa n' kowtsitsí:n wa:n ta:ktok. Pero ne:, nika:n *por** Huahuaxtlankopa, yeha yo:n a:tomat. Pero mi:ltomat a:mo niki:xmati ke:ní:w moskaltia, N' a:tomat, yeh wehweitsitsi:n. Yo:n wehwei ihko:kó:n. Ke:mah. Pero yo:n okseki tomat tein xoxoktik, yeh pisi:ltik no:, No: pisi:ltik. *Eso**. Pero yo:n a:mo niki:xmati ke:niwkitik n' ta:ki. Pero yehwa yo:n kisohsoh, yehwa i:n tikihtohtokeh. A:mo niki:xmati n' ikowyotsi:n. Wa:n i:n a:tomat nikitak n' ke:mania:n niahka ne: *lado**, wa:n ke:meh tiwa:lahkeh *como que** sen oh, sen ohpitsak, sen mi:lahkopa, entó:s ne: nitachi:xtiwa:lah, ihko:ko:ntsitsí:n yetok wa:n ta:ktok n' tomatsí:n. Pero ne:chilia ne: nota:to *que** yeha ya mi:ltomat. Yehwa. *Por eso** nimolia *que** ompaka ne:hkuí:n mochi:wa, *por eso** te:chwa:ltemo:ltiliah. Pero pos *casi** nochi yo:n tomat tein yo:n xohxoxoktik nochi wi:tsa de Zacapoaxtla, Nochi ne:wí:n. ne: *por Zaragozahkopa**, ompakawí:n wi:tsa nochi yo:n tomat. Ke:mah, wehkakopa mochi:wa. Ke:mah. Wa:n i:n okseki tein pisi:ltik kisohsoh. Ke:mah tein pisi:ltik kisohsoh. Yeh kisohsoh, kisohsoh ika *hilo** wa:n kwa:lkuih. Ke:mah, wa:n komo a:mo ata kinamakah ika, ika yo:n *por litro**. *Kilitroketsah** ika se:, *botecito** ihkó:n wa:n kitamachi:wah, kiliah se: *litro**, se: kikowa ya. Ke:mah. Komo a:mo tasohsol yehwa yo:n pero se: *litro** kitamachi:wah. Ke:mah, kitamachi:wah. Wa:n i:n okseki yo:n tein wehwei yeh, yeh kitamachi:wah pero ika n' oksé: taman tamachi:w. Ke:mah. Ke:mah. Yehwa ya tatamachi:walo:ni. Ika n' koyo:tatamchi:walo:ni. Yehwa yo:ni yehwa:n kitamachi:wah ika. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n pero nochi yo:n tomat de yo:n o:me taman, yo:n xoxoktik, nochi wi:tsa *lo que es** parahko, parahko. A:ah, nika:n a:mo mochi:wa. Nochi ne:wí:n ahko wi:tsa, nika:n a:mo mochi:wa. Tak no: mochi:was pero a:mo miak ta:kis. A:mo miak ta:ki, ta: neh no: nikonkaltia:ya n' ompa, A:mo miak ta:kis, o:me, e:yi ta:kis, wa:n yehwa sah. ompa ne: ke:meh nikihtohtoh neh ke:masa:tsi:n nikowa, wa:n nik..., ke:masá: no: te:chta:ni a, moka:wa wa:n xokoya, Ke:mah, ke:mah. niktamo:ta *corral**, moskaltia wa:n poso:ni, pero a:mo kine..., a:mo mopilowa. A:mo miak, a:mo m..., o:me, e:yi sah. A:mo kwelita. A:mo, a:mo kwelita. Tak eski a:mo mota:kamati. A:mo, *porque** tehwa:n nika:n takawa:ni *por eso** a:mo ta:ki yo:n tomat wa:n parahko tasese:ya. Ke:mah. Ke:mah wa:n *como que** momattok ompaka. Momattok ompa yo:n tomat xoxoktik. E:mah, ompa nochi yehwa n' onkak xohxoktik, nochi yehwa. Nochi yehwa. E:mah wa:n Pos ke:mah. pos tein se: kiwe:lilia nochi se: kikua:s ke:mih yeski. Ke:mah. Se: kikua:s ke:mih yeski. E:mah se: ki..., Ke:mah, pero ne: Ke:meh eskia *como que** nochi tikowah *porque** n' teha:n a:mo mochi:wa. Ka:n mochi:wa, yo:n tomat a:mo mochi:wa nika:n. E:mah. Yeha. Yehwa sah. [...] Tehwa:n tikchi:wah yehwa yo:n mi:tomat tikuih, tikuih para ne: mo:l tikchi:wah. Tiki:xtiliah n' ie:wayotsi:n, wa:n tikmolo:ntiyah wa:n tikue:chowah, para tikta:liliah n' emo:l. Wa:n yehwa yo:n ne: mi:ltomat, wa:n yo:n seki tepitsi:n wehwei, teha:n tiki:xmatih a:tomat. Pero ne: no: *igual**, no: kualtiya para se:, se: tikihtowah teha:n timase:walmeh, chi:ltamo:ltal tikchihchi:watih, oso ika titachi:lwi:tih no: tikta:lili:tih ne: toemo:l, pero ne: no: *igual**, se: kitewa:tsa, *o** se: kimana wa:n se: kikue:chowa, wa:n ke:mah tikta:liliah iwa:n ne:n komo tikuih chi:lwa:k *o** komo tikuih chi:lxoxowik pero no: tikmanah. para ne: iwa:n ya tikue:chowah wa:n tik..., tikta:liliah ta:ká:n tehsá: totapalo:ltsi:n ika tikchi:lwiyah. Yeha ya n' tikuih n' tomat, a:mo tikuih ok n' tein chi:chi:ltik n' tomat. Ke:mah, yo:n tomat, tehwa:n tikuah no:, tikixkah *o** tikmanah, *lo mismo, mismo igual**. Tikixkah *o** tikmanah, wa:n tikuah, komo chi:ltamo:ltal, *o** kkue:chowah para oksé: tapalo:l kichihchi:wah. Yehwa yo:n nochi iwki kichihchi:wah, a:mo *más** ki..., kipatiliah *de que**, ke:ni:wki *ma...**, kichi:waskeh n' tomat, sanoke yo:n nochi kimanah *o** kiixkah, wa:n kichi:wah para chi:ltamo:ltal *o** kichi:wah para okseki tapalo:lmeh. *Pollo** se: kikua, se: kita:lilia yehwa n' tomat, kikue:choliah pero se: kixka wa:n *igual** kikue:choliah wa:n se: ki..., ki..., ki..., kipante:kiliah ya. Kipante:kiliah yo:n *pollo** wa:n ke:mah, kita:liliah o:me *rama** de epaso:t, yehwa yo:n ki..., ki..., kita:lilia para mah ahwiya:ya. Ahwiya:ya m' *pollo**, se: ki..., se: kikua kualtsi:n, E:mah, se: kikua, a:mo kita:liliah ok *pimienta**, *sino que** kita:liliah epaso:t wa:n yeh no: kwe:liltia. Ke:mah wa:n we:lik se: kikua m' *pollo** ika epaso:t, pero tikihtowah *que** a:mo chi:chi:le:wi yo:n tapalo:l, *porque** tomat xoxoktik kita:liliah, xoxoktik n' tomat kita:liliah wa:n ihkó:n ki:sa n' tapalo:l xoxoktsí:n, no: kualtsi:n we:lik. E:mah, yehwa sah. Miguel Gorostiza Gabrioto. San Miguel Tzinacapan. Cristina Vázquez Hernández, de Xalpantzingo.