A:xka:n tehwa:tsi:n ne:n, xa: tiweli ne: tikino:tsa n' tokni:wa:n tein yo:n kihtowah momowtiah, Ni..., ke:mah. Ne:, xine:chtapowi neh a:mo n'mati, kihtowah s..., neh a:mo nik..., a:mo, a:mo ke:man s..., ka:n ke:man nimomowtia. Pos a:mo nikmati yo:n ke:ní:w, ne: kihtowah seki, neh nikinte:nkaki sah ne:chtapowiah, i:ksá: momowtiah itech a:t, i:ksá: kinkui tiko:mit, i:ksá: kinkui, kinmowtia kowa:t oso i..., teihsá: okuilin ka:sá: ika, i:ksá: kihtowah a:wetsih wa:n no: momowtiah oso i:ksá: ne:, ka:sá: ika eliwis ma:wilti:tih wa:n ta:ká:n yowih se: tekopi:l ompa no: momowtiah, xine:chtapowi ke:ní:w n' tikpahtia yo:n ke:man momowtiah ka:mpa ika eski. *Cuando** momowtia a:mo wel tatili:yoh, ka:mpa we:ipan, entó:s neh nik..., nitano:tsa, nikno:tsa ne:n kokoxkeh, neh nikno:tsa na:wpa. Na:wpa nikno:tsas wa:n yeh momachilia ya. Ke:n tamachilihtok n' *cuando** kimachilihtok kikokowa teihsá: a:mo ye:kpa:ki wa:n *cuando** se: kino:tsa, yeh *mismo** ya te:ilwia ya, ika takua, a:mo momowtia ok n' kochi, ahkotsikui:ni, *porque cuando** momowtihtok wa:n mota:lka:wtok, ahkotsikui:ni n' *cuando** kochi, mokochmowtia. Tachi:xtok pané: yekin moxola:w, wetsiti, Ihwa:k a yo:ni yo:n, ompa ya ne:, molia takah nimoka:w ka:mpa ne: niwetsik. E:mah, entó:s se: kino:tsa. Wa:n ke:ní:w yo:n tikno:tsa, neh nik..., neh a:mo n'mati n..., i:ksá: ne: se: no..., se: siwa:t nemi nokalnakastan, kihtowa kino:tsa itskuinti itech ahpa:s. Yo:n, a:mo n'mati ke:ní:w teh tikino:tsa n' tokni:wa:n. N' tano:tsalis, miak taman, miak taman tano:tsalis, onkak, ya:s ka:mpa momowtih. Se: a:mo ya:s, kalihtik sah kino:tsas, a:mo ya:s ka:mpa ne:n kokoxkeh, ikalihtik sah n' kino:tsas. Wa:n se: kino:tsas telwehka:was, no: tano:tskeh pero telwehka:wa, kikuis tso:tsokol, kikuis kolo:tsi:n, kipanketsa tso:tsokolihtik. Wa:n mota:li:s itech kalte:noh, ka:mpa *puerta**, ka:mpa *puerta** mota:li:s wa:n kino:tsa. Wa:n se: te:no:tskeh yeh ya:s ka:mpa momowtih wa:n ya:s se: iwa:n, wa:n ne: tikina:*miki:s n' ohti se: n' tano:tstiwi:ts wa:n yeh a:mo kakistis, yeh kino:tstiwi:ts *hasta** kiehkolti:s. Wa:n se:ki:n, tano:tsah a:mo kikuih nio:n tei. Iwki sah ke:meh i:n tikotsetokeh wa:n kino:tsa ya. Wa:n seki telwehka:wah wa:n seki ka:n wehka:wa. Okachi wehka:wa ok mokalawi:ti wa:n no: tana:miki ke:meh i:pa. Neh nikpia n' talna:miki:lis de n' tano:tsalis ne: ka:mpa nehwa nikitak ke:ní:w n' kichi:wa, ihsiwkatsi:n, wa:n de ihsiwka wa:n kitsowi:teki n' ta:lmanik pero *fuerte**. Wa:n kitsowi:tekih na:wi, na:wi *parte**. Na:wka:n kitsowi:teki wa:n *fuerte**. E:mah, nahnahpa, nahnahpa wa:n nahpa. Nahpa e:was kitsowi:tekis, nahnahpa. Wa:n tana:miki wa:n ihsiwkatsi:n tano:tsa. Wa:n de yehwa neh nikpia. Wa:n kito:ka:ytia, ne:n tein kino:tsa, kito:ka:ytia wa:n komo mitstahtanih, kihtowa nika:n timaya:na, no: keh..., no: kihtowa. Ke:yeh n' ika ka:n maya:na, ekintsi:n mah maya:na. Ke:mah. Wa:n kita:tawtia n' ta:ltikpak wa:n kitsowi:teki, wa:n no: te:na:miki a. *Ajá**. A:mo miak wa:n tana:miki. E:mah. Wa:n onkak wehka:wa, wehka:wa mitsno:tstos, 'tasematilili. Yehwa yo:ni ka:mpa yetok *más, más** tatili:ntok. Ke:mah. *Porque** timiakeh tte:no:tsanih, pero ihko:ni *por partes** tein ka:mpa tiwelis wa:n ka:mpa a:mo tiwelis tika:wilia se: mah kiyo:le:wa. Ke:mah, *porque** a:mo niki:xti:ti. Wa:n neh nikye:kilwia, Ke:meh *cuando** te:wi:kah ne:wí:n ahko te:tsakuatih, moneki n' te:tahtowihkeh wa:n kinohno:tsas ne:n tekiwah. Pero komo tekiwah a:mo iwkitik n' kilwia, a:mo kika:wa n' tekiwah wa:n komo kita:nik a ne:n te:tahtowihkeh, pos kinekiskia n' tekiwah a:mo kinekiskia, kitahto:ltia *bueno** pos olochtanawatia xtapo:tih ya, mah yowi a, mah kwi:ka mah ne:ch..., ne:chkuehmolohto ok. Ke:mah. Ihko:ni *cuando** se: kinohno:tsa n' ta:ltikpak. Ta:ltikpak we:i, ¿ke:yeh kki:tskihtok? ¿to:n mitstapanawilih, toni wel kichi:wak, ke:yeh kich...? ne: tikmetstila:nak, a:koni mitsnawatih a:koni ne: mitsilwih *que**a:mpó:n x'tamo:ta, E:mah, wa:n tikmaga, wa:n t'to:ka:ytia ne:n tein ompa moka:wak. Na:hpa t'to:ka:yti:s wa:n nahpa t'tatsowi:tekili:s. Nahna:hpa t'tamalakachowili:s wa:n *órale**. Yo:n nikpia n' talna:miki:lis nehwa. Yo:n komohkó:n itech ta:l momowtih, ¿wa:n komohkó:n itech a:t? Komo itech a:t nimitsilihtok *que** yeh a:mo nimokalakia, *apenas** niktohtokatok. Ke:mah. Itech tit *igual** aya:mo. ¿Komohkó:n itech tit? Yo:n kihtowah seki momowtiah ika ne:n kinimowtia a:chi:wanimeh. Pos yehwa ya *rayos**. Yehwa yo:wih ne: tepe:..., tepe:wa:nih. Wa:n ompa kipia de tikalakis, ¿wa:n ke:mania:n tikalakiti? *Porque** yetok n' ompa ne: n' tatsakuilihkeh. Wa:n kipia tikalakis, de kipia tikmatis *más** miak n' tahto:lis. Miak *oraciones más bien**, tahto:lis. Yehwa yo:ni. Wa:n tein weli, motatapowilia wa:n kalaki. Wa:n kikuiti ne:n tein kitstiw. Kitila:nati wa:n kitki wa:n kokoxkeh momaka *cuenta** ton *hora** kkuito. Ke:mah. Tein nikitakaya, neh a:yamo n'neltokaya. *Porque noseñora** ne:chtapowia:ni wa:n tekiti de yo:ni, kimpale:wia n' kokoyanih wa:n yeh yowi, yowi, n' *espíritu** tachiati ka:nika n' te:ahxitiah. Wa:n por neh no: nikchi:was, no: yetoya se: *persona** wa:n no: nikpale:wihtoya, wa:n nimowik. Nimowik *porque** a:mo nikno:tsak, sayoh nikpale:wiaya sah ihko:ni mah, mah a:mo teh kiahsi, mah kualtsi:n moahsi, tein kkochita mah a:mo ehko, mah seko *lado** mah mochi:wa komo mochi:wa wa:n komo a:mo mochi:wa, mah a:mo mochi:wa pero mah a:mo mochi:wa n' ka:mpa tein kkochitak. Wa:n nikpa:pale:wihtoya, wa:n nikpale:wihtoya, ka:mpa ne:chtapowia nona:notsi:n nitachiak, a:mo xtachiasneki. Ompa ya *mero** n' ka:mpa *mero** kka:watih ne:n tokni:wa:n. Yetok se: kali we:i, pero yo:n kali pané: telwe:wehkali a. Pané: tepehxiko:nko. Wa:n sayoh ntachiak ihkó:n nipanowa wa:n ne:chno:tsa, ¿ton tikneki? Nika:n nipanowa sah. Pos xmotalo wa:n komo a:mo nika:n timoka:wa, *porque** xkita ne: ka:mpa yetokeh ton tikina:litstok. Pero miak *gente** yetok wa:n ompa ne: nochi e:..., nochi esti. Ke:meh tikita ne: Kuesala:n ka:mpa kinka:watih n' kua:kuehmeh wa:n pitsomeh, nochi etokeh ne:, wa:n 'motalo kihtowa komo a:mo ompa yowi n' tein mitstsakuili:ti. Niwa:ltsikui:ni. Wa:n i:pa ne:chtapowia ne: nona:notsi:n ika ta:tachiati wa:n i:pa te:tsakuah. Nikmowilih, pos a:mo *más** nietoya wehka:wak. Wa:n nikilwi:to ne:n tein nikpale:wih. Ihkuí:n wa:n ihkuí:n nikilwia, 'mopia *cuidado porque** n' ompa ne: mitstila:naskeh. *porque** niahka ya n' ka:mpa tiahsis. Kihtowa pero xtekiti *más**. E:mah. Wa:n nikchi:wilih *más**, moahokuik. *Tranquilo** moka:wak wa:n a:mo niah ne: ka:mpa ntachiak. *Ay dios** te:mowtihka:yo:t ka:mpa *mero, mero** wa:n a:mo a:kah yowi. Miakeh ya no:ta:toikni:wa:n nikintahtanih, ¿ox namatih? Kihtowah a:mo timatih, neh ntachi:xtiki:s. A:mo wel xta..., a:mo wel xtachia. Niman mitstokatiki:sah wa:n mitstsakuaskeh. *Trabajo** de mitski:tskihkeh wa:n mitskalaki:to, *a ver** a:koni mitstatapowili:ti, ¿a:koni mitski:xti:ti:w? *Ajá**. Yehwa nejó:n. Ompa ya ka:mpa yo:n chikotahtowa:nih tate:ne:wah. Ompa te:ka:watih nejó:n te:chiko:..., te:chikote:ne:wah, te:tachi:wia:nih ompa te:itkih, ompa te: ins..., te:te:ma:kti:tih. E:mah. Ke:mih ne: se: teihsá: mopitsow tikita we:i a, tite:ilwi:ti a. Wi:tsa ya ne:n pitsoko:wkeh. Kiyo:le:wa a:koni kkuiki:w, kwi:ka ne: ka:mpa kimikti:skeh ya m' pitsotsi:n, ompa kilpihtokeh a. *Ajá**. Wa:n mo:stika ne: kipilo:tih, kua:tih a. Ihkó:n te:chi:wah ka:mpa te:ka:watih n' tamatinimeh[tamatinih] *malos**. Yehwa yo:ni wa:n o... Ne:, m..., semi nikwelkaki ne:n motahto:l, tikihtowa *que** tehwa:tsi:n ke:man momowtiah teh tikchi:wa *oración** wa:n, tik..., tikwihwi:teki i:ksá: n' ta:l. ¿Welis tte:chtapowi:s ke:ní:w n' tikchi:wa n' *oración**? N' ta:ltsí:n se: [...] Pos neh n' *oración** sayoh teh tikmatis a wa:n tiwelis, tiwel..., tiwelis, tikpia tikihtowa mo..., mo..., moa:maw, neh n'tekiti:ltia sayoh *santa maría** wa:n *dios te salve** wa:n *padre nuestro**, yo:n e:yi. N' *padre nuestro** ika se: tate:ma:ktia. Ke:mah. N' *padre nuestro** tiweli yehwa sah yo:ni, e:yi, pero tiktekiti:ltia neli. ¿Wa:n tiweli ma:se:walkopa? Ma:se:walkopa a:mo nie:kweli nimitsilihtoya. Ke:mah, ahakah, a:mo nie:kweli. *Porque** n'tsilia:ya nikaktia:ya ke:meh ekintsi:n tahtohtokeh nikaktia:ya ne: nowe:ita:t. Pero ke:meh nitsi:tsikitsi:n katka ok, wa:n momikilih, ihwa:k neh ne:chiliah ne: notasohka:ikni:wa:n, xtekiti. Yahki. *Ajá**. Ke:mah. Nikwel..., nik... Tikihtowa tikui m' *padre nuestro**, Ke:mah. wa:n se: kit... Pero... Ne:, ne:n *santa maría** wa:n *dios te salve** wa:n *padre nuestro**. Yeha sah. Wa:n yo:n sepa sah tikihtowa. A:mo, sehseyahka:. Titami ne:, tikui ma:mahtak, *o** t'neki tikui se: sempowal. *Ajá**. Sempowal *santa maría** wa:n sempowal n' *padre nuestro** wa:n sempowal n' *padre nuestro** se:, *dios te salve** wa:n yeha ya. Wa:n ttate:ma:ktia. Ke:mah. Wa:n tiknohno:tsa n' ta:ltikpak. ¿Wa:n ton tikilwia n' ta:ltikpak? Pos ta:ltikpaktsí:n neh nikilia x'tapohpolwi ne:n, ne:n *este** n' to:ni ihkuí:n mono:tsa, ¿toni semi tapanawih, toni semi mitschi:wilih ika n' ampó:n tikilo:chtihtok, ke:yeh a:mo tikma:ka:wa? Ne:chma:ka:wili *lo que** tein neh nimitsta:tawtilihtok. Notasohma:ntsi:n, *santísima** ka:mpa teh tiyetikah tiso:wtikah, *Antonio Martín** xine:chka:wili nejí:n *persona** ihkuí:n mono:tsa, ke:yeh ampó:n tikpixtok? ¿To:ni mitschi:wilih? ¿Ox mitsteltehtekik *o** mitsteli:xtsohtsopo:nih oso mitsteltahtaksak? Teh tikmattok wa:n teh moi:xko yetok, wa:n teh tika:ktok wa:n teh tikuexa:nohtok, *santísima trinidad** notasohka:mawisna:ntsi:n ka:mpa teh tietikah wa:n ka:mpa teh tiso:wtikah, ka:mpa yeha i:n ihkuí:n mono:tsa, ¿ke:yeh ampó:n tikilo:chtihtok? ¿Toni mitschi:wilih, ton we:i mitstapanawilih, ke:yeh a:mo tine:chma:ka:wilia mah nikitki? *Por eso** niwa:lah nimitsnohno:tsako. Nimitsma:ktilia n' *oraciones, santa maría**. E:mah. Wa:n yeha i:n ika nimitsmakatok, ika i:n nimitsnohno:tstok, ne:chilwi komo tikma:ka:was wa:n ne:chili komo a:mo tikma:ka:was. ¿Ke:yeh t'tayo:wi:ltihtok? E:mah. Yehwa yo:ni wa:n tikta:tawtilia wa:n tikta:tawtilia wa:n xiktsowi:teki, komo a:mo tikma:ka:wa *más** nimitstsowi:tekiti. Wa:n tiktsowi:teki pero ti..., ke:meh tima:chi:wak t'tsowi:teki. Tikihtowa Antonio Martín, ¿a:koni yo:ni? Ta:ltikpak. E:mah. Ihkó:n ito:ka:y n' ta:ltikpak. Ihkó:n n' ta:ltikpak. *Porque** tietokeh kitasah, aya:mo tikmati *o** tikmattok ta:ltikpak tahko ta:kat wa:n tahko siwa:t, siwa:t ye:wa titahtohkeh, ¿ke:yeh kiyolitia n' *sem..., ne:n kiyo:litia n' tao:ltsí:n, kita:liliah tomatetsí:n, chi:ltetsí:n, nochi *cualquiera** tat..., tatetsitsí:n kiyo:ltia, xiwit. *Porque** yehwa *mamá**, yehwa n' i:xtatsakuil. A:mo kineki mah ihkuí:n xieto, ke:meh ye:wa tikihtohkeh. Nochi kiyo:litia tein eski xina:ch. *Porque por eso** tahko siwa:t wa:n tahko ta:kat. Ke:nameh a:tsí:n, tehwa:n tikpia nipa n' Kui:cha:t ta:kat, wa:n Apulco siwa:t. *Ajá**. ¿Ke:yeh n' tehwa:n Kui:cha:t ika ta:kat? De mela:w tili:ni n' *cuando algo** xpanawi. Wa:n Apulco *más** we:i wa:n *más** pata:wak wa:n yeh kuali xpanawi *porque** yeh se:wtok, a:mo chika:wak. Ta:ltikpaktsí:n *lo mismo**, E:mah. *Santísima trinidad** tasohka:na:ntsi:n, ta:ltikpaktsí:n. Antonio Martín tota:lmanik, *igual**. A:mo tikmati ekintsi:n ka:ni tietokeh, ox ka:mpa ta:kat ox ka:mpa siwa:t. Pero a:mo tikmatih ka:ni yetok yeh. *Trato de** o:me, kipiah tekit. Wa:n kipia de t'tawitekis..., tatsowi:tekili:s wa:n t'to:ka:ytia m' *persona**. Xiwi:ki a. Tiowih a, tiowih a ka:mpa mitspia motamowiskae:kawiltsi:n, ¿ton tikchi:wa nika:n? Ntanohno:tsak a, wa:n xmoketsa wa:n tiowih. Wa:n sepa t'tatsowi:tekilia. Titami nejó:n e:yi *mooración**, sepa tte:maga wa:n kuali a. Pos, [...] kuali etok i:n tein tite:chyo:lmela:w ne:, tasohka:matik. Nehwa yo:n nitekiti, nehwa neh nitekiti. wa:n para se: kokoxkeh nikma:toka *lo mismo**. E:mah. Teh mitskokowa moma:y, mitskokowa motsontekon, tikechwehweliw, motahkoya:n *a ver** ka:ni, no: yehwa *primero**. I:n *señor jesucristo, padre eterno**, tehwa tikne:ska:yo:tih ka:mpa tehwa timopahtih, nehwa nimopili ne:chmaka se: kuali welitilis, nikma:tokati mopili, mah kina:miki ke:meh ka:mpa teh mitsna:mik, ka:mpa teh timochi:wilih mo..., mopahtsi:n. Wa:n tikto:ka:ytia ya yo:n *persona** wa:n t'ta:lia se: *crucecito** ihkó:n wa:n *órale**. T'xakualowa kualtsi:n ihkó:n, nio:n no: kikokowa. Nochipa *cuando** se: tokni:w tikma:tokati, *primero diosito, primero oración**. Ka:mpa kihtowa *nombre del padre, del espíritu santo, primero santísimo sacramento, primero dios**, nikpahti:ti, 'ne:chtatio:chi:wili. Kuali noma:y, *órale**. E:mah. Neh miak ne:chilwihkeh a tein nikimpahpachowa, ¿wa:n ke:yeh kihtowa teh ihkó:n?, wa:n okseki:n ne:chpahpachowah a:mo, sayoh ne:chpahpachowah sah wa:n *sin que** se: *diosito**. *Ajá. Porque** niwa:lah nika:n kali xoxoktik, ne: *lado** wa:n siwa:t nejo:n, pa:palo:t, ¿tiki:xmati? *Mariposa** kiliah na:nahtsi:n. A:, ne:chita niman. Xwi:ki. Nimitswi:kati kihtowa yekintsi:n ne: *lado**, kali xoxoktik. Wa:lah kihtowa se:, se: *persona** wehka, wi:tsa Poza Rica, kikokowa itahkoya:n siwa:pil. *Bueno** pos tiowih. Wa:n ne:chilia *kenderezaroti**. Nika:n kihtowa tikchi:watih n..., *nikenderezaroti**. *Bueno**, nikilia pos nipe:wati por teha. *A ver** komo tiweli *o** sayoh tne:chilia *o** sayoh tte:te:nkaki. *Pos a ver** kihtowa, *a ver** nika:n xmoketsa. Wa:n kixo:taltih mahtakti *veladora**, yetok ne:n xa:ntohi:xpan. Entó:s yo:n kixo:taltih, *a ver** kihtowa *xirezaro para** tikma:tokati n' *persona**. Nikilia *primero** teha. *Pos a ver** kihtowa. Nikilia *a ver un solo cristiano, un solo dios y ¿cuál todios?** Ne:chna:nkili nikilia. *Un solo dios, un solo cristiano**, ¿cuál todios? Pos tachia ihkó:n wa:n tachia ihkó:n wa:n a:mo ehko n' *imento**, ¿Katí:n *moverdadero dios?**. Kihtowa nochi sah. ¿Ke:yeh? A:mo. ¿Katí:n dios** tikmati *más**, kipiya más** welitilis? *Más** kipia *fe** kihtowa nochi. A:mo. Wa:n a:mo ne:chilwih. Kihtowa nikmatik *mejor**, niow a, xchi:wili *lucha** kihtowa ne: *persona**. Entó:s neh pe:wa nikta:lia *nooraciones** wa:n para nikma:tokak. Entó:s n' siwa:pil nikpahpachoh kualtsi:n, n' ompa n' imomá:n yetok. *Ora sí**, nikilia, a:xka:n xmoli:ni a. Pero takah ma:wiltia *pelota**, yo:n kitehteliksa wa:n motsonikaketsah ika n' imets mahyá: wa:n yowi ahko n' imets wa:n pe:wa ya kichi:wa ya. Kihtowa yetok a kihtowa kuali. *Bueno**. Yehwa *primero** totahtsi:n *dios** mitseka:nak. Mah kuali *dios** mitswi:ka, wa:n kuali *dios** mitswa:li:xeka:n wa:n mah kuali mitseka:na wa:n *igual** mo:má:n. *Bueno** kualtsi:n tite:chtapowih i:n tein tikihtowa i:n, tikta:tawtia n' ta:ltikpak, tikta:tawtia ne:n towe:itahtsi:n, ne:, wa:n ke:man tikta:tawtia i:n ta:ltikpak, ¿teihsá:, tikma:ktilia *o** iwki sah, sayoh tikuetaxwi:ti wa:n tiwi:tsa ya *o** teihsá: tikm..., ka:wilia? Sayoh yehwa sah n' *oraciones** se: kima:ktia wa:n mah kima:ka:wa ne:n tein kiki:tskihtok *porque**, ke:yeh n' kitsakuilihtok. Ke:mah. A:mo tikmaka niu:n xo:chit, niu:n tei. A:mo, ihkó:n sah. Ihkó:n nimomachtih. *Por eso** ye:wa ya nimitsilwih, seki kimakah xo:chit wa:n, wa:n *cera** wa:n tso:tsokol. *Ajá**. Wa:n seki *sin que** tei. Wa:n seki ya:s wa:n *rezarohtiwi:ts**. Pero neh nikinilia, ke:ní:w tia:tih ekintsi:n *hasta** ne: Estados Unidos yowih wa:n miak mota:lka:wati, *hasta** mah tia:ka:n ompa *o** Puebla mah tia:ka:n ompa. *Más mejor de** a:mo se: yowi *porque** tikno:tsatih nika:n wa:n wa:la:ti, wa:lati *porque** wa:la:ti *porque** ke:yeh moka:wati ompa ne: ta: wa:la:s ta: tikno:tskeh ya mah wi:ki. Ke:mah. Yehwa yo:ni. Pos semi kuali yetok i:n motalna:miki:lis wa:n ne: miak taman tikmati ne:, Ke:mah. i:n no: semi moneki *porque** miak tokni:wa:n a:mo kimatih. Nimitsiliah pos neh a:mo ke:man, a:mo ke:man nimomowtia. pos 'tsahtsili *dios**, 'tsahtsili *dios**. No:..., ke:mah neli nejo:n a:mo nikmati, *porque** nemowtil a:mo te:pa:k. te:... Pero Ke:mah, ne:, pos miak tasohka:matik, a:xka:n xne:chili ke:ní:w moto:ka:y. Martín Santiago García de Xalpantzingo.