Ta:to a:man ne: kuali tte:chtapowi:s, tikihtowa n' teh ti..., kuali titapahtia, kuali tte:chtapowi:s toni ne:n, to:n kokolis ne:n kuali tikpahtia, a:koni mitsne:xtilih oso ke:ní:w ne:n, ti..., timone:xtilih mose:lti, ke:ní:w n' tiwelik, kuali tte:chili:s nochi. Pos neh nitekiti yeki:ntsi:n ne: *más** nitekiti ne: to:nalmeh ya, ne:, nitekitia ihkó:n pero a:mo n'ne:xtia:ya. Neh ne:chne:xtilih se: *persona**, *porque** neh n'tanekuilpahpachowa de n' omit, wa:n ne:chne:xtilih se: *persona**, no: omitapahpachohkeh katka, ekintsi:n a:mo nemi ok. Wa:n neh semi n'welitaya, ne: niohtokas wa:n nikwelitaya te:wa:n nia:s, iwa:n ta:tomeh, wa:n ke:meh yeh ta:wa:naya, wa:n ke:meh ne: *antes** a ka:n teh katka *carretera**, nochi ohpitsak wa:n ke:meh ohpitsak n' tapialmeh ma:..., nehnemiah ihko:ni, wa:n ka:mpa yo:n ma:kahkalakih ompa wetsik yo:n ta:totsi:n, wa:n ne:n itatahkomahpil ma:kalakito ne: ka:mpa n' tapialmeh ma:kahkalakih, wa:n imahpil kiwi..., kiilakatsoh, wa:n kihtowa mah nikma:mela:wa wa:n neh nikilia pero neh a:mo nitapahpachohkeh. Kihtowa *que** a:mo katka, pero ekintsi:n timochi:wati. Seki['teki] kihtowa seki xiwit *porque** la:h nima:sokioh. Niktekik xiwit wa:n ika n'ma:chihchipa:w. Wa:n sepa x'teki seki wa:n ika xne:chmahpilki:tski. Wa:n xmachili kihtowa n' tein nomahpil kihtowa n' tein noma:y ka:n wehweliw wa:n xmachili n' tein wehweliw ke:ní:w mochi:wa. A: pos *de veras**, a: pos neli i:n tsi:mpano:tok. Pos ke:mah i:n tsi:mpano:tok kihtowa. Wa:n entó:s ke:meh yeh i:xwihwintitok a:mo kikokohmati[kite:kokohmati], Wa:n xkita kihtowa yo:n xiwit tein a:mo sokiyoh, ne:chma:chipa:w, wa:n xki:tski kihtowa ika o:me moma:y, wa:n xmokuitka:xketsa kihtowa wa:n neh i:pa nitokotsyetok, 'tila:na kihtowa ika tima:chika:wak. Niktila:nak, topo:ntiki:s. *A ver** xmachili sepa kihtowa, neh nimoka:wak wa:n sepa se: xmachili. A: pos ke:mah nikilia, *kiparejaroh**. A:xka:n kihtowa tiowih. I:n yetok kihtowa *moherencia**, yeha ya kihtowa motaxta:wi:l. Ke:mah, yeha i:n yetok motaxta:wi:l, moka:wa ya kihtowa ihkó:n moma:ko teh. *Cuando** kanah ika tia:s *o mogasto** nimitska:wilia kihtowa. Niktasohka:mati miak teh tato nikilia, neh a:mo nikmatia ke:ní:w se: kichiwa:. *Por eso** kihtowa neh nik..., nitaomitapahpachohkeh kihtowa os yeha yo:ni nimitska:wilia. Wa:n ompa ya nikuitiah, neh ompa ya nikuitiah. *Primero** n'machilia se: imahpil tein a:mo wehweliwtok, ke:ní:w yetok n' toma:..., n' toma:wa:n, nochi n' tomahpiltsi:ntan, nochi n' totatahko ihkó:n n'machilia wa:n *cuando** ka:sá: ne:chyo:le:wah neh n'machilia niman. Pero yekintsi:n *más**, yekintsi:n *más** nikuik, *más** nikuik a. Yekintsi:n a:mo sayoh no..., se: imahpil, yekintsi:n niktekiti[niktekitilia] nochi de s..., se: ie:lchikiw, se: itahkoya:n, se: itankua:y. Ne: de nochi n' ke:meh se: yetok, e:mah. *Enteramente** ke:ní:w tchihchi:wtokeh, toomiyo ka:mpa se: wehweliwi nochi nikye:kta:lia, se: ikech. Ke:mah. De n' tasohka:mati:lis de ne:chne:xtilih yo:n ta:to katka, a:mo no: nemi ok, ne: mono:tsaya Martín Gabriel García. Neli yehwa nejó:n ne:chmachtih ke:ní:w se: kichi:was. Yekintsi:n ne:chitah miak tokni:wa:n *porque** kihtowah *que** a:mo nikinkohkowa ne: nikimpahpachowa. Ne:, ke:meh i:n siwa:meh, mowehwelowah, kki:xtiah n' inexko:n, kikuiti a:t ika *cubeta**, mochikota:liah, ne:chitah. Ke:mah. *Cuando** se: kite:mowa n' intahkoya:n ke:ní:w yetok n' omit, *porque** n' toomiyo, totatahkoomiyo wa:n *hasta** totahkoya:n ke:namih yo:n, sempowalma:it[sempowalma:yeh] mahyá: sahsa:liwtok sah, *por eso** kuali timokelpachowah. Wa:n ompa se: kite:molia ka:nikawí:n yetok *mal**, ka:mpa tap... tapo:tok a. Entó:s se: tapowi *de tanto este,** se: mochikota:lia. Pos yeha yo:n nikinte:molia nochi wa:n nikintili:ntia. Nikintili:ntia wa:n nikinahokui ika n' tasa:l ihkó:n, nikima:malakachowa ihko:ni wa:n kualtsi:n ye:ktamatih. Ke:mah. De yehwa yo:n neh notekiw wa:n ke:meh i:n ompa ne: ka:mpa titekitih, ne:, iwa:n ne:n koyo:meh tapahtia:nih. Ke:meh ekintsi:n ompa tietokeh, ne: ka:mpa yankuik tachihchi:wkeh ya. Ompa te:chwi:kakeh, pos ompa ttekitih. Pero te:chte:mowah, ma:s[ki] *hasta** ompa yowih. Ne:chits..., ne:chitstinemih, ne:chte:mohtinemih wa:n tein nejí:n *este** siwa:meh nikinita, tein wehweliwi itahkoya:n, tein yekinikatsi:n ika ne: nikitak *que** welis, se: ne:wí:n Zacatipan, se: siwa:pil kipiaya sempowal xiwit, wa:n mowehweloh wa:n kwa:lkuikeh nika:n Kuesala:n iwa:n ne:n koyo:tapahtia:nih, wa:n a:mo kipahtihkeh, wa:n nipa *más** ihxi:ka, kikuih nejó:n ihxi:kalis. Kiti:tankeh Zacapoaxtla, ompa mowa:lkepato a:mo weli, kilihkeh xwi:ka kalihtik *porque** i:n a:mo kualtiati ok, *porque** pané:, kixihxi:ko:ti *porque**, *fuerzas** tamik a, pochi:niak a. Kwi:kakeh a kalihtik, wa:n nejo:n *este** ne:chahsik a ne: se: tein ompa ne: kini:xmati no:, i..., te:to:ka:y, kihtowa *que** mah, xa: wel niko:nitaskia, Ne:n ito:ka:y kihtoh, semi *mal kipasarowa** de n..., a:mo kimati toni, ox itahkoya:n *porque** yetoya iwa:n *doctormeh**. Nikilia pos ekintsi:n a:mo nia:s *porque** tayowa ya, pero komo t'neki nikilia niwi:tsa mo:sta. Niwi:tsa sayoh *porque** yeha. Nimitschia nika:n. Pos ne:chwi:kak. Entó:s nikitato, pos a:mo weli ok moahokui. Entó:s nikilia ne:n in..., te:tat wa:n ne:n imomá:n siwa:pil, nikilia ton nakchi:waltihkeh. Kihtowa ka:n tei. *A ver** nikilia, pos yo:lintsi:n xne:chpale:wi:ka:n mah t'tapacho:ka:n kualtsi:n wa:n n'te:moli:ti n' iomiyo. Ne:chpalewih kitapachohkeh wa:n pe:wa n'te:molia. Nikilia nika:n yetok *mal**. ¿Toni nikilia nankahokui:ltihkeh tein a:mo kixi:kowa? A:mo xkaokui:lti:kan *porque** siwa:pil, ne: a:mo *igual** chika:wak ke:meh ta:kameh. Tehwa:n tepitsi:n wa:n yehwa:n a:mo nikilia, a:mo kimati ke:ní:w kahokuis teihsá:. A: pos kihtowa ta: kahokuito kihtowa se: wa:xkowit, yahka iwa:n i:kni:wa:n. Wa:n i:kni:wan kiahokuih ka:mpa pitsa:tak wa:n yeh kahok ka:mpa *más** toma:wak. A: pos yeha nika:n yetok nikilia. Ka:nachi *ame:chcostaroti** ekintsi:n nikilia por nanenkeh wa:n nakchi:wkeh a. Kihtowa *te:chcostaroh** a, wa:n ekintsi:n, ¿ka:nachi *ame:chcostaroti**? Wa:n i:n ekintsi:n kualtiati. Pos *a ver**. Mah *dios** tatio:chi:wa, kimati n' totahtsi:n *dios**, yeha te:chi:xeka:na, teha:n a:mo teh tchi:wanimeh, tehwa:n sayoh tikma:tokatih wa:n, te:chta:tio:chi:wilis n' ipa, tein i:pa te:chi:xeka:na. Pos nikta:lilih nejó:n tasa:l wa:n pe:wa niktili:ntia. Pe:wa niktili:ntia wa:n niktili:ntih wa:n nikahokuik, na:wpa nikahokuik wa:n na:wpa niktili:ntih. A:xka:n xkilakatsta:li:ka:n nakasikatsi:n, yo:likintsi:n. Kita:lihkeh wa:n niki:tskih, niki:tskih nika:n ima:y, wa:n niki:tski:h nika:n ite:..., ikuitte:ntipan wa:n niktetsi:loh, xa:xawat yah. Sepa yo:likintsi:n sekopa *igual**. Sepa kita:lihkeh sepa niki:tskih se: *mano** niktetsi:loh ihkó:n, sepa xawa:nik wa:n sepa *niksarandearoh** ihkó:n ika tasa:l, yehwa yo:ni a. Sayoh se: *viaje** nikitak *y santo remedio**, nejó:n siwa:pil *hasta** ne:ch..., [ne]chiliko n' *imamá**, wa:n wa:lah ompa nika:n Kuesala:n, ka:mpa ntekiti. Kihtowa, por teh kihtowa n' topili a:mo te:chka:w, ya:ya te:chka:wati, moka:wak teh kihtowa ti..., *tiidios** de nochi. Pos neh a:mo n'mati nikilia, neh niah notekiw. Mah *dios** mitstaxta:wi *más** kihtowa wa:n nika:n 'tswa:lkuilia *más**. Nikilia, a:mo *porque** ne:chtaxta:wih ya mota:totsi:n. Yetok nikilia nochi, ne:chtaxta:wih a, a:mo teh ne:chtawi:kilihtok, a:mo kihtowa ta: i:n kihtowa nantai:skiah se: *refresquito**. A:mo nikuis nikilia. Xikui kihtowa, komo a:mo tikui ne:chahwaskeh. Kihto:skeh a:mo nimitsmakak, nimoe:wilih. Tine:chneahwalti:ti *porque** siwa:pil kuali moka:w a. Yekintsi:n kihtowa niwi:tsa *que** a:mo teh kita. Wa:n tiahka kihtowa o:me me:tsi a wa:n *hasta** yekintsi:n. Pos ekintsi:n timoliah kihtowa ¿ke:yeh? A:, *que bueno que** tiwa:lah na:no, a:mo teh nankitah *porque**, ¿ka:ni wa:le:wati? *Apenas** n' ika yo:ltok, moka:was *después**. Mah moahsi n' e:yi metsti wa:n sepa nane:chnawati:skeh. Pos ahsik n' e:yi me:tsti, sepa ne:chilwi:ko ne: na:nahtsi:n, kihtowa yetok *normal** a. Kualtsi:n moka:w kihtowa nosiwa:pil, sepa kipanawia n' chika:walis ke:meh i:pa katka. Pos yehwa name:chilihtok nikilia *que** mochi:wak kualtsi:n ne:n iomiyo, tikmela:wkeh. *Hasta** yo:n ompa niweltiahki. Yekintsi:n miak ne:chitah. De nika:n, nika:n ne:chitak se: *señora**, na:nahtsi:n ya, nika:n Tepetzintan. Yeh kichi:wak mahtakti xiwit ihkó:n yetoya, ke:mah, ke:meh ye:wa ttahtohkeh. N' ika pe:wak chi:chi:ltik wa:n ika nentoya sayoh ista:k, mahtakti xiwit, motsakuilihtoya sah ika n' tasa:l. Pero a:it ke:ní:w ne:, ompa ne: tapahti:lo:ya:n ompa wa:lah, wa:n ompa kichako ne:n in, tein kwa:lika:k kipahtilia ne:n ipili. Wa:n ompa yetoya, wa:n ne:chilia *que** ton n'chi:wa. Ox no: akah nwa:li:katok mah kipahti:ka:n. Nikilia kanah, nika:n niwa:lah neh ntapahti:ko. Kihtowa wa:n ke:meh i:n neh kihtowa nietok *mal**. ¿Ton *mitspasarowa**? Kihtowa neh kihtowa notahkoya:n ne:chkokowa, nipoxo:nka:miki. *Entonces** nikilia komo tipoxo:nka:miki tietos *mal** motahkoya:n, titahkowehweliwtos. Kihtowa pos ne:chmachili:s kihtowa ne:chmachili. Pos 'pano. N'pano:ltih wa:n nikta:lilih ne:n tasa:l ta:lpan, n'te:molia, ¿nika:n nikilia mitskokowa? A:mpó:n kihtowa nipoxo:nka:miki. Pos titapo:tok. Pos no: *igual** niktili:ntih wa:n no: *igual** nikahokuik, sayoh se: *viaje**. *Hasta** motasoh... Kihtowa, ¿ke:yeh a:mo niman nimitsahsik? *Cuando** a:mo ttahtowa *hasta** n' *dios** a:mo te:kaki. ¿Ke:yeh kihtowa nika:n timoahsikeh? Pos n' totahtsi:n *dios** nikilia kitalih ika iwki eski. Mitstahyo:wi:ltia n' kokolis. N' *dios** nikilia ne: ne:chwa:lti:tan wa:n *dios** mitsta:lihtok nika:n. *Por medio de** n' kokoxka:yo:t, ika oksé: nejó:n mopili. Ekintsi:n kihtowa kuali nikochik a. A:mo wel nikochia. Nikochi nakasika. Wa:n ekintsi:n nikochik a, ne: a:mo tikochi wa:n a:mo ke:man nikilia tikochia. Ekintsi:n kihtowa sepa n'neki sepa xne:chpano. Se: tsikitsi:n ne:chtili:nti sepa. Pos *órale**. Se: ohpa sah nikpano:ltih, *hasta** yekintsi:n. Motasohka:mat yo:n na:nahtsi:n. Semi kitasohka:matik. Wa:n ika yo:ni ekintsi:n pos ne:chitah miak, de yehwa yo:n *kinpasarowa**, e:mah. De yehwa yo:n neh no:..., notekiw. Pero ompa ne:, pero ke:meh i:n kanah ika ya ke:meh, ka:mpa te:notsah [i]ka teihsá: ya, ke:meh i:n ne:chno:tsah de yehwa n' omit, ompa ne:chtatsi:ntokiah toni *más** nikchi:wa. Pos neh nikinilia nchi:wa yehwa i:n, tein *más, más**, nikilia ne:, neh nikilia ne:chi:xmattokeh n' ompa ne: ka:mpa tiowih, i:pa yehwa sah ntaomiye:kta:lihkeh. Pero de nika:wí:n niwi:tsa ya, [...] de kalampa, de ompa ne: kalihtik ka:mpa tietokeh wa:n de kalampa ya, nikchi:wa nikilia no: n' tano:tsalis. Wa:n no: nikchi:wa nikilia ne:n *este** n' i:n tachipa:walis. Ke:mah. No: nikui nikilia ke:meh i:n se: pio:tet, wa:n no: nikita ya toni a nejó:n *mitspasa:rowa**. Wa:n no: kualtsi:n moka:wa[h] komo se: kinchipa:wa ya. E:mah, ye:ktamati, niman ye:ktamati *cuando** se: kichipa:wa. Wa:n se: kino:tsa no: niman kie:kmachilia. Wa:n ompa ya nikimpahpachowa, nochi a. *parejo** a ne:n intsontekon nikintili:ntia. Ke:mah. Entó:s ye:ktamati a. Yeh kihto:s a. Ne:chilia nie:tamat. E:mah. Yehwa yo:n ne:n ika nitekiti, de yo:n notekiw nochi. Ke:mah. Pero neh a:mo niweliskia, pero ke:meh ne: nona:notsi:n tekiti, wa:n ompa ya neh nikita neh sayoh nimota:lia wa:n neh sayoh nikitstok toni n' kichi:wa. Ke:mah, ke:ní:w n' kichi:wa. *Cuando** wi:tsa n' a:kahsá:[a:ksá] n' kalihtik wa:n kipahtia, neh soh nikitstok ton kichi:wa. Kinimachilia toni kkokowa wa:n kilwia, a:, teh timota:lka:wak. Wa:n *porque** motalwayo tsitsikuikatok wa:n moi:xtololo no: niman moita. E:mah. Wa:n kinma:toka n' impoxko, wa:n kinma:toka n' inkua:ko wa:n i:may. Kilia, teh kilia timota:lka:w *porque** moa:ito:nia. Wa:n de ompa nikuik a neh yo:ni no:. Pos *hasta** yekintsi:n ihkó:n niktoka. No: nikimachilia ne:n, ika inima:y ya. Wa:n mota ya n' ii:xtololo. Ke:mah wa:n *cuando** neh nikinilia ya, kihtowa *que** neli. A:mo xpi:na:wa. Neh ni[ikili]a nimitsilwia wa:n xmoi:xketsa, 'ne:chilwi. Wa:n *cuando nikat...**, nik..., nikpahpachowa nochi nikchi:wilia yo:n, *este remedios**, entó:s ne: nikilia *cuando** a:mo mitsna:mikis xne:chilwi. Ka:nachi tine:chmakak, ne:nkah tine:chmakak. Pero a:mo ximoi:xpilo, xne:chye:ki:xilwi. Mah a:mo mitsi:xkoko *o** mitskokowa porin a:mo mitsna:mik, oso ompa ne: a:mo yeha mitspolowa oksé: *punto**. Ke:mah. Se: taman mitspolowa, entó:s neh n'nawatia ya ke:ní:w. Wa:n xikchi:wa. Neh nikmaka *parte** ka:ni n' kichi:was wa:n ke:ní:w n' kina:mikis. Wa:n kichi:wa kina:miki a. *Por eso** nikilia neh nietok, tietok noma:ko, wa:n para kuali tiki:sas neh nimitsilwi:ti katí:n ima:ko tipano:s. A:mo eliwis wa:n kuali moka:was. *Porque** n' te:kokohka:yo:t, a:mo sayoh se: moyo:kolia, se: toikni:w a:mo te:chwelitilia, se: tokni:w te:chwihwi:kaltia, wa:n komo a:mo tikelna:mikih n' *dios** totech ehko. Yehwa yo:ni. *Porque** yetok n' *dios** wa:n yetok oksé:. Yetok se: tein te:chpahtis wa:n yetok se: te:chkokolismakas. *Por eso** n' *dios** we:i. Yehwa *más** we:i, a:mo ke:man akah kipanawilia. Ke:mah. *Porque** ne:n oksé: no: kichi:was, *pero hasta cuando dios** kilwi:s, a:xka:n tehwa. *Ajá**. A:xka:n teh xpano. ¿Ke:yeh kilwi:s *que** mah yeh pano ya? *Porque** n' *dios** a:mo nikelna:miki. *Más** nikelna:miki n' oksé:, a: pos yehwa ya. Tehwa, *porque** tehwa mitsnehnektok. Tehwa mitselna:miki, neh a:mo ne:chelna:miki. *Pasarowa**, kemih teh, tiokichpil, *más** tiktasohta *motío que todo** mo:pá:n. Mo:pá:n mitska:wak a, tiwi:tsa ke:man weli n' kalihtik tikitaki, *más** tietok iwa:n *motío** *o** iwa:n moa:wi. No: yehwa *mero** mopopá:n, pero yeh a:mo tiktasohta ok, *más** tiknohno:tsa ne:n tein oksé:, moa:wi *o motío**. Pos mitssenka:wa mo:pá:n. *Igual dios, cuando** teihsá: mitsahsi, mitskuik se: kokolis, a:mo tikilwiya ok mo:pá:n, tikilwia ya *motío**. Neh nimokokowa *tío**. ¿Pero yeh ton kichi:wati, *acaso** yeh...? N' ka:n yeha ne:n mopopá:n. *Ajá** ta: mo:pá:n a:mo teh tikilia, *porque** iwa:n ttako:wtamati *motío**. wa:n *igual dios, cuando** yehwa mitsmakaskia se: kuali pahti, a:mo yehwa tikelna:miki, tikelna:miki n' oksé:. Tik..., ta: tikihtowa ihkui:ni, ¿ke:yeh a:mo wel tipahti? *O** ¿ke:yeh tikokoliskuik? Tikto:ka:ytia n' oksé:. N' tein *dios** a:mo tikilwia. Ompa titapolowah nochi. Titapolowah de miak. Telmiak titapolowah. *Por eso** se: tapahti:s, *cuando** tikma:tokati se: kokoxkeh, *primero dios**. Tein *dios** kitio:chi:wak ton ika tipahtiskeh, na:ntiot..., *dios** kitio:chi:wak, xiwtsi:ni, yehwa i:n mits na:mikis *porque** a:mo tiki:xitas koyo:t, *porque** n' koyo:tmeh, ne: ke:man ka:n onkayah tapahtia:nih. *Por eso** tehwa:n te:chtahto:ltihkeh *cuando** tikalakkeh iniwa:n ne:n koyo:tapahtia:nih. ton tiwelih, ke:meh yekintsi:n tikihtohtokeh. Neh semi nikwelita mah ne:chchi:wili:ka:n nejó:n tahto:lis, mah ne:chtatsi:ntoki:ka:n koyo:meh, *porque para** nikina:nkilia kualtsi:n, Namehwa:n namomakatokeh [*cuenta**] ka:nachi yetok n' koyo:t, wa:n ka:nachi nemi ma:se:wal. Ke:yeh nemi ma:se:wal, por toni ika mopahtia:ya n' *antes, tiempo cuando** yeha:n ne: monalwayo:tihkeh. Wa:n *cuando** yehwa:n koyo:meh monalwa:yo:tihkeh toni ika mopahtia:yah. No: mopahtia:yah *mismo** ke:meh yehwa:n[tehwa:n] timopahtiah. *De que** yehwa:n kinimakakeh, kinimakakeh se: nemachtil n' tamachtia:nih, kiahsitiahkeh ya toni n' koyo:pah. Pero a:mo neli n' koyo:pah. Ka:n neli koyo:pah. Ta: neh nimomakatok *cuenta que** a:mo *porque** tehwa:n no: tikchi:wah yo:n pahti. Ke:mah. Tikchihchi:wah m' pahti, tiksentiliah xiwtsitsí:n, wa:n se: kkue:chowa wa:n tikchihchi:wah no:. Para ton *serbiros** wa:n i:n para ton *serbiros**, tikma:ma:nelowah. E:mah. Wa:n yeha ya yehwa:n ne:n koyo:meh n' kitekiti:ltiah. Kichihchi:wah *inyecciones**, kichihchi:wah okseki *más**, kichihchi:wah *pastillas**. No: kichihchi:wah m' para sen..., n' tein tikihtowah eschi:walis, estsompi:l. No: kichihchi:wah, no: kipiah *pastillas**, pero wi:tsa a nochi xiwtsitsí:n. Kilia n' koyo:t, *kimezclarowa**, kenamih nika:n tepa:nchi:wanih, kikui n... kikui tenex, kikui xa:l, kikui *mezcla** wa:n kuali kisa:sawah n' tet, pero yehwa yo:n. Ihko:ni nochi mochi:wa m' pahxiwit. wa:n ihkó:n kitekiti:ltiah koyo:meh, *porque** koyo:meh kipiah se: *libro que** teha:n no: tikpiah toni wa:n to:ni, neh nikpia *libro**, ke:ní:w wa:n ke:ní:w mochihchi:wa. Ton *tanto clase de** xiwit, xiwit tein nika:n a:mo tikpiah, ompa ne: onkak n' ka:mpa ta:to wa:le:wtok, onkak xiwit tein nika:n a:mo mochi:wa. *Por eso** yehwa:n ka:mpa wa:le:wa i:n ta:to, kwelitah mah tikti:tanika:n ompa xiwit de nika:n ke:meh name:chilih ya, ta:lokma, mo:likilama, xa:lxokoxiwit. Ompa *cuando nemos** a:mo tei, *o** xa: onkas, a:mo se: kimati. Pero a:mo kimatih yeha:n para ton *serbirowa**, para ton tehwa:n tikuih m' pahti. Yehwa yo:n. N' o:mekilit, no: nikpahti ika se: okichpil, ta:kat. O:mekilit, no: se: tai. *Por eso** mah nochi se: kimahmati para ton kokolis. Nejó:n ta:kaokichpil niktasohtaya, *porque cuando** neh ni..., nikpiak n' chi:walis, katka nomayo:l wa:n semi ne:chta:kamatia n' ka:mpa nikti:tania, wa:n *después** a:mo wel yowi ok, wa:n a:mo wel yowi ok. Nochi tohtoma:wayak n' imetswa:n, metste:te:mi wa:n wa:lah ne: mah kimakak..., kita:lihtokeh yo:n *este** n..., *vitamina pero** a:mo wel yowi. Nikilia, a:mo *vitamina** mitspolowa. Neh nimitsilwi:ti toni mitsna:mikiti wa:n mitsna:mikis wa:n xmote:moli *porque** neh a:mo wel nimitste:moli:ti. Teh xchi:wa yeha i:ni. Na:wi kualka:n wa:n xmomaka se: tsiwahkal ihkó:n. 'Ma:pata wa:n xtai. Kihtowa, ¿ka:n tamanal? Nikilia, a:mo tamanal, ta: ihkó:n sah. Nikmakak nejó:n xiwit. [...]to:leh? *Después**, mowa:lka:wak se: ta:kat, *pero qué se entiende, cincuenta kilos de** kahfe:n kitalo:chtia ma:s[ki] tehkolis wa:n a:mo wel ya:ya. Ompa tikuitiowih n' teha:n, ika *bueno** tein se: kimati mah se: kilwi. E:mah. Ki:sa n..., *adelante** yo:n pahtsi:ni, wa:n a:mo mokowa. Wa:n teha:n t'mahma:yawih. *Ajá**. Yehwa yo:n. Yo:n kuali se: kikua *hasta** iselo xoxowik, mah kichipa:wa n' taihtik nochi. Ika se: mochipa:wa. E:mah. *Por eso** ika yo:ni, kualtsi:n mah se: tekiti. Mah se: kimati to:ni, para ton *serbirowa**, to..., toni ne:n kipahti:s. *Porque** onkak, onkak miak xiwtsitsí:n, pero *a veces** no: kuali ika se: momiktia, a:... a:mo mona:mi..., a:mo i:kni:meh. Wa:n neh nikinilia, nochi tein neh iwa:n nimoi:xmati titekitih, mah se: kichi:wa, tikma:nelo:skeh n' xiwtsi:ni, wa:n tein kipia n' iteyotsi:n, wa:n tein kikua to:to:t. Yo:n kuali tikma:nelo:skeh. E:mah. *Porque** a:mo *malo**, a:mo te:miktih. Kuali. Wa:n komo t'ma:lohkeh iwa:n tein a:mo kikua n' to:to:t, entó:s to:to:tsí:n, ¿ke:[yeh] n' kuali *mocuidarowa** wa:n ka:n wel tahtowa? *[Por]que** tamattok. A:mo kikua tein a:mo itakual, yehwa yo:ni. Ne:, *hasta** nejó:n nektsitsí:n, *igual**, tein kikua, [ki]pipi:na xo:chitsí:n, yehwa kuali tikuiskeh pahti. *Porque** yeh a:mo ika momiktiah xo:chitsí:n. Yehwa nejó:n nochi, *por eso** tehwa:n tikchi:wtokeh ma:se:walpahti. Ma:se:walpahti a:mo tikalakiah tein koyo:meh ika mopahtiah. Te:no:tsalis *porque** nejó:n, yo:ni kihtowah, *diabetes, tidiabetisti**, wa:n no: kihtowah onkak m' pahti. wa:n no: tehwa:n tima:se:walmeh no: tikihtowah n' onkak m' pahti. Pero ke:yeh n' onkak m' pahti, ¿a:koni kipahtihkeh? Yehwa neh ahachichi a:mo kwelitah *porque** neh nikilia mah t'ye:kilwi:ka:n se: tokni:w tein kipia yo:n kokolis, *ajá**, i:n xitai wa:n yeha mitski:xtili:ti. A:mo. A:mo teh pahti, *por eso** yo:n kokolis wi:tsa, nejó:n *diabetestih**, yo:n wi:tsa *por** nemowtil. Wa:n wi:tsa *por** tanemili:l. Wa:n wi:tsa *porque** ttelkuala:nik. Yo:n e:yi n' kixwaltia. Wa:n onkak e:yi taman. E:yi taman kokolis yo:ni. Wa:n se: ihsiw te:miktih. Wa:n tein wi:tsa itech nemowtil, tipahtis nemowtil, wa:n ya:s nejó:n *diabetes**, ya:s. Wa:n tein a:mo wel tiki:xti:skeh, tein tawe:l. Yo:n a:mo wel tiki:xti:skeh, *sólo** a:mo xikuala:ni ok, para eski mitska:was yo:n kokolis, pero ke:mania:n a:mo tikuala:niti ok wa:n tikwelita tikuala:nis. Mitsyo:lkokowa teihsá:. Tikuala:ni *pero hasta** t'nekiskia ma:s[ki] xkehkehtsoma mokni:w. Pero a:mo tiweli *porque mitscastigaroskeh**, sayoh tikihtowa, pero ttopo:nka:miki, ompa mochi:wa nejó:n kokolis. E:mah. Wa:n tanemili:l, miak tiknemiliah netekipacho:l, te:ta:toyo:koltih de mela:wak, timocho:ktia, *que**, mikik mopili *o** mikik mote:tekopanohka:tsi:n, wa:n semi kualtsi:n iwa:n tmotasohtaya, kualtsi:n ttekitia iwa:n, titanemilia wa:n ticho:ka, wi:tsa nejó:n *diabético[diabetes]** ompa. Ompa ixwa. Yeha yo:n, a:mo wel semi onkak pahti. Pero n' timota:lka:w wa:n ika yo:n wa:lah, mah mitsno:no:tsaka:n de mela:wak, tein *de veras** tein kuali kahxilia. Timoka:wak itech a:t, mitswi:kak *rayo**, mitsmowtih kowa:t, semi *delicado** yo:n. Mitsmowtih kowa:t, kiwi:ka *moespíritu**. Mitsmowtih a:t, timoa:wetsik[tia:wetsik], yowi itech n' a:t. ¿Ke:yeh yowi itech a:t? *Porque** n' a:tsí:n yahtok, mitskuitiki:s. *Ajá, bueno**. Kihtowah, ¿*hasta** ka:n ne:sito? Uh, ne:sito *hasta** ne:wí:n tani, pero a:mo teh itasa:l ok wa:n *ye:kfiero**. Tihti:le:w ka:mpa kimagatiah n' tet, pero motamachi:lis, yahki. *Ajá**. Yehwa yo:ni. Kahxitia, kahxitia nejó:n a:ka:walis itech *siete mares**. Wa:n teh kuali tne:chilwi:ti, teh tikpia, tikpia se: *mapa cuando menos** ka:mpa kihtowa, ¿ke:yeh tikihtowa *siete mares**? Ta: *mar** sayoh se:. Ne: *mar** yeh yewaliwtok ihkó:n sayoh, a:mo kanah yahtok. Tikihtowah *siete**, nika:n tehwa:n Kui:cha:t, *cuando** semi we:ia, pané: *markone:t**, niman tikihtowah, ne:wí:n sempowala:t no: *igual cuando** mopata:wa. Mahyá: se: *markonet** a i:n ika we:i. Wa:n ka:nachi a:tsitsí:n mosentilia, mosentilia, taololohtok nika:n, taololohtok n' Apulco, ka:mpa yeh ki:sati iwa:n moahsiti *mar**, se: tikihtowa, pero kwi:ka miak a. Wa:n ka:nachi iwa:n mona:miki de wehwei tasentilihkeh n' a:t. *Hasta** ompa wa:n ompa tikahsis komo titano:tsa weli. ¿Ke:yeh? *Porque** a:mo kanah yowi ok. Kiki:xtia ya ne:n *espíritu**, kki:xtia kika:wa tate:noh wa:n ompa kipia tikte:mo:s. Tikte:mo:s wa:n tikahsis, ika to:ka:it wa:n tikahsis ka:ni yetok. ¿Ke:yeh? *Porque** kuali ttano:tsa. Wa:n komo a:mo tiweli a:mo ke:man tikahsis wa:n a:mo ke:man pahtis, *porque** a:mo tiki:xtia. *Igual**, no: iwki a itech *rayo**, ka:ni wa:le:wa *rayo**, tepehxit, tepehxit n' icha:n, tikihtowah tepe:wa:nih. Tepe:wanih, tepe:panta:kat, tepe:pansiwa:t. Ompa wa:le:wa. Wa:n ne:n tatopo:ni *cuando** tiwetsito, *hasta** tichichinow tai..., a:it..., ke:ní:w ttamachilih, ompa kwi:ka *moespíritu**. Motamachi:lis, mitstamachi:lxelowa, pero a:ya:mo teh *mitspasarowa porque** tikpiah miak tamachi:lis, tel miak n' tikpiah. Yehwa yo:n, *por eso** ti..., miak taman t'nemiliah. Wa:n kuali timonohno:tsah, teh a:mo wel timonohno:tsa, kuali timonohno:tsa, ¿a:mo weli? ¿a:mo wel timonohno:tsa? ¿ke:yeh a:mo wel timonohno:tsa? Kuali timonohno:tsa, tiweli n' timonohno:tsa, mose:lti timona:nkilia. ¿A:mo? *Cuando** se: tose:lti se: monohno:tsa, xa: wa:la:ti a ne: kiowit wa:n notekiw aya:mo ya n'chi:wa. *Primero dios** mah aya:mo kiowiskia. *Mismo** teh timona:nkilihtiw. *Porque** motekiw aya:mo teh tikchi:wa wa:n xa: wi:tsa kiowit. Titanemilihtok, *porque** komo a:mo ttanemilia, entó:s a:mo kualtsi:n tietok, timokokowa. A:mo tikitstok toni m' poliwi. Yehwa yo:n se: monohno:tsa. E:mah. Wa:n se: monohno:tsa, wa:n tikpiyah n' *todios**, tikpiyah n' *todios**. Teh tikpia *modios**, a:mo n'mati katí:n yehwa. *Sólo** teh tikmati. *Porque** ka:mpa kihtowa, *un sólo dios, un sólo cristiano**, se: sah, sa:n se:. Pero yetok katí:n ika ttako:wtamati. *Ajá**, tikpia mo:má:n, tikpia mo:pá:n, yo:n o:men kati:yeh n' ika ttako:wtamati, Katí:n tikpialia *fe, más** de n' o:me:n, mo:má:n wa:n mo:pá:n. *Ajá**, de yo:n o:me. Ka:mpa kihtowa, neh nochi nikpialia *fe** n' o:me. No:má:n *porque** ne:chiskaltih wa:n *porque** ne:chmakak n' tane:x wa:n *porque** ne:chtamakak ika n' iesyotsi:n. *Ajá**. Nopopá:n nikpialia *fe**, *porque** yehwa, *por** yehwa mosentilih no:má:n *por eso** nita:ltikpaktik wa:n *por eso** niwa:lah totahtsi:n *dios**. Yehwa yo:ni. Nochi n' o:me neh nikintasohta nochi, de ompa wi:tsa n' tamachi:lis de nochi, *por eso** tehwa:n tikchi:wah, *cuando** tikchi:waskeh se:, teh timokokowa, teh timoka:wak, neh nimitsno:tsati, wa:n nimitsto:ka:yti:ti n' ta:ltikpak, o:me to:ka:it. Nimitstai:xpanti:ti iwa:n totahtsi:n *dios**. Nimitstai:xpanti:ti iwa:n ta:ltikpaktsí:n. Ta:ltikpaktsí:n, ¿ke:yeh mitski:tskih? ¿Ke:yeh mitstsakuilih? ¿To:ni tikchi:wilih? ¿Toni tikpano:ka:kuala:ntih, ke:yeh? Mah mitstapohpolwi miak, mah mitsma:ka:wa. Wa:n nika:n tikta:liah n' *oración**. Tio:tahto:ltsi:ni semi *importa** moeka:na. Yehwa yo:ni. *Por eso**, ka:mpa kihtowa, tima:se:waltapahtiah, tikahokuih n' kokoxkeh. *Por medio** ika n' to..., tochi:walis, totekiw, *tooraciones** wa:n t'ma:ktiah iwa:n totahtsi:n. Mah kitapohpolwi toni wel kichi:wak. Yeh kimati, tehwa:n a:mo tikmatih. Wa:n ta:ltikpaktsí:n ii:xko yehwa kimati wa:n totahtsí:n *dios**. Yehwa *más** moyeka:na de nochi. Ke:mah. Wa:n *dios** yetok kati:ni ika ntako:wtamati. Tein ika tiwa:lme:wa tikelna:miki, *o** katí:n yehwa n' tikelna:miki, katí:n yehwa n' tikpialia kualtsi:n tamachi:lis kuali. Yehwa n' iwa:n timomati, wa:n yehwa mitsmahcha:na wa:n yehwa mitswi:ka. Ka:mpa yeski tinentos, ke:meh kihtowah n' okseki:n tachikotahtowa:nih, n' *dios** a:mo nemi i:n ta:ltikpak. *Dios** a:mo nemi n' ta:ltikpak *porque** a:mo tikitah. Pero tinentokeh *porque** nemi ta:ltikpak *dios, porque** yehwa te:chwi:katinemi. N' *dios** te:chwi:ka wa:n te:chi:ka:ntoka n' oksé: no:. ¿Ke:yeh? *Por eso** tiwetsih. Teihsá: te:chtekipachohtiwetsi *porque** yeh no: maya:na. Yeh no: kineki mah tiko..., mah tikto:ka:yti:ka:n. No: mopanowi:lmati [ko]mohkó:n sayoh *dios** wa:n *dios** tikno:tstokeh wa:n yeh a:mo tikelna:mikih, pero kite:molia *modo** ke:ní:w para tikelna:mikiskeh. Kite:molia ka:nikawí:n tiwetsiskeh. Ke:mah. Wa:n ika yo:ni, kipia no: te:ch..., te:chtila:nas. Pero a:mo te:chte:ka:wili:s tein *más** tikelna:mikih n' totahtsi:n *dios**. Yehwa *más** te:chma:cha:ntihtok *que** n' oksé: sayoh te:chtila:nasneki. *Porque** a:mo tiia:xkawa:n. *Siempre** n' *dios** te:chwi:katok kuali. Yeh te:chmakatok ton ttamahse:waskeh, yeh te:chtio:chi:wilihtok ton tikua:skeh. Tane:si, i:n tayowa, yehwa te:chpixtok. Wa:n oksé: a:mo te:chpixtok. Oksé kineki a, mah wel ka:n titamiskiah a. Pero a:mo welis. *Por eso** yetok tein, yetok tein *más** kimati. Ika yo:n tietokeh, wa:n ika yo:n tehwa:n te:chtalna:miktia, ke:ní:w tikahokuiskeh se: kokoxkeh. Ke:n t'chi:waskeh. Ke:mah. Yehwa nejo:ni *porque** nochi tamisneki a. Yekintsi:n a:kin yeski a, se: tokni:w, se: pili, tiktalo:chtiliah n' koyo:t mah kipahti. *Hasta** yekintsi:n, *hasta cuando** se: ta:kati, siwa:pi:pil, kitane:xtiliah se: pilitsi:n iwa:n ya n' koyo:t. Ne:n, se: na:nahtsi:n tein ipa yeha ne: ki..., kita, ne: siwa:pilitanih, a:mo, a:mo kipowmatisnekih ok. A:man *mejor** tiowih iwa:n koyo:t. *Porque** komo yehwa sah ne:, nika:n niwetstoti wa:n koyo:t ne:chmakati m' pahti wa:n sepa se: chikue:ya:man seá nine:nentok ke:meh i:pa ya. Pero yehwa ya nejó:n kinihtakowa ya. N' chika:walis kitsakuilia, ma:ski ne: mopanawilih ya, pero [...] no: ta..., nohma kipia, *porque** a:mo chipa:wak. *Porque** mochipa:wa se: siwa:t, o:me me:tsti, *hasta** e:yi me:tsti, *hasta** yo:n a:mo se: *parejo**, wa:n *cuando** mochipa:wati:w kualtsi:n, sa: pi:pitsaktsí:n. Nio:n no: mota ox taskaltih. *Ajá**. Pero *kicui..., kicuidarohkeh**, kite:i:xpantihkeh mah a:mo teh kitekipacho. E:mah. Ihkó:n mochi:waya achto. Wa:n yekintsi:n kanah. *Por eso** tikihtowah tantiw, tantiw ma:se:wal, ma:se:walchi:walis, ma:se:waltekit de na:nahmeh, tein kichi:wayah. Yekintsi:n yetokeh, *pero importa** tekitis iwa:n koyo:t. Nikan sayoh kipahpachowa, kie:kta:lia komo ilakatsetok wa:n kwi:kilia n' *doctor**. Yehwa ya ne:n i:xnesi, yehwa telweli ta: kualtsi:n ta:katik m' pili. Ma:ski kiye:kta:lih ne: siwa:tsí:n. Yehwa nejo:ni wa:n no: nejo:ni, [...] mah a:mo poliwiskia. Ke:meh n' totahto:lis ma:se:wal, ke:meh eskia poliw a. Tikmiktihkeh ya *más bien**. A:mo tikuih ok. Ke:meh nikilwihtoya nika:n *compañera**, toikniw ne: ne:chitato ne:n yowi:pta, ¿ton *pasarowa**? kualtsi:n titake:mis ke:mah, nochi ke:meh i:n na:no, ista:k tasa:l *pero cuando** wi:tsa n' koyo:t *hasta** tsili:ni n' kina:nkili:ti. I:n yetok, i:n yetok a:mo wehka tikpiah, nika:n yetok. Neh niwa:lah niman ne:chnohno:tsa ke:namih neh niwi:tsa nitahtowa, ehokeh yo:n, sekime:h[seki:n] yo:n siwa:meh, pe:wa kinohno:tsa ke:meh yehwa:n tanohno:tsah. Wa:n xa: kuali eskia mah nochi iwki, ke:mih nikilihtoya nika:n toikni:w, yowi:pta ne: *radio**, kihtowah *ma:se:walradio**, pero de katí:n *ma:se:walradio**, *que**, ompa etokeh koyo:meh, o:, mokua:xilwia, mota:lilia ne:n toni mah kua:peta:ni, *izapato** kitapalwia, kualtsi:n mota ne: wi:tseh ne: de México, wi:tseh. Pero, ¿ke:n iwki mochihchi:wa, ke:yeh? Ta: koyo:meh ompa kinwa:lka:wte:wa. Ta: kitaki Cuetzalan ma:se:wal. *Por eso** neh nikinilwih, neh semi ne:chno:tsah ompa wa:n semi niow *por notrabajos, por** teihsá: nikchi:wtok, ne:chno:tsah. Neh niki:xtia ya n' ilwit. itech *cuando** xiwtia, nochi neh niki:xtia:ya. Miak *gente** ne:chilwia:ya, ¿ke:maniá:n, a:koni n' a:man? A:xka:n a:mo nehwa. *Porque cuando** teh mosentilia:ya miak tokni:w[tokni:wa:n]. Ke:mah, *porque** neh nikino:tsaya. *Por eso** yetok ne:n tanohno:tsalo:ni, mah wi:kih. Teha:n toa:xka, tikilwitili:tih, totepos. Wa:n *cuando** ne:chpatakeh, a:mo tei ok. Tawehweliw. *Por eso** neh nikinilwia, xkitaka:n ni[kinili]a, i:n ma:se:waltanohno:tsalo:ni, i:n tepos kita:lih ne:n towe:itai:xyeka:nka:w, wa:n ke:yeh n' a:mo nakchi:wah, wa:n nika:n nakpiah se:, ¿xa:[ox ne: a:mo] nakpi:na:wiliah? ¿a:mo nakitah? ta: naihitstokeh. ¿Ke:n namehwa:n nakpanawili:tih? Wa:n nakpanawilihtokeh de tasa:l. Wa:n tahto:lis, ¿ke:yeh a:mo wel nakpanawiliah? *A ver** ne:chilwi:ka:n. *A ver**. ¿Ke:yeh nakpanawiliah itech tasa:l wa:n tahto:lis a:mo wel nakpanawiliah? *Ajá**. Nejó:n siwa:t ampó:n namowa:n etok a:mo teh kipia imetstampatapech. Ista:k n' itasa:l. N' itson a:mo teh kita:lilia, sayoh kipatachmaihkiti wa:n nika:n wila:ntok. Wa:n xma:ki:ka:n se: tepos, komo a:mo kinehnentia[kinehnemi:ltia] wa:n mah wi:ki se: koyo:t, komo a:mo kinohno:tsa. ¿Toni n' kipolowa? *A ver**. Pos sayoh ne:chsenkakilihkeh. Nika:n namehwa:n nanyetoskiah *namocalzón parejo** ista:k, namokoto:ntsi:n, *namosombrero**. wa:n wi:tsa a:koni, nakna:nkiliah. *Hasta** kihto:skeh *ay ijuemala**, neli *indígena**, pero neli kuali te:chna:nkilih. Ke:meh i:pa tatsili:n *ipalabra**. ¿Ke:yeh na..., nakpi:na:wmatih para namota:lili:skeh se: tasa:l ke:namih i:pa? *Momamá** ma:se:waltsi:n, *mopapá** ma:se:waltsi:n, pero teh a:mo *porque** nemachtil mitstohtokak. *Mitsmanadarowa** monemachtil. Wa:n a:mo, *mejor mah *techmandaro de* n' *antes**, ke:meh i:pa. Yekintsi:n pi:pil a:mo welih ok para kichihchi:waskeh se: *trapiche**, a:mo kine:xtilia ok ne:n ita:tah. *O** n' iwe:ita:t kika:wa, a:..., a:mo *importa** ne:, *importa nolápiz**, wa:n *órale**, wa:n tiowih. *Por eso** tika:wkeh ya n' chi:walis de kalampa de ma:se:waltekit. A:xka:n a:mo akah tasalo:wia. A:mo akah tawi:teki para tato:kas. Ekintsi:n nochi yo:n a:t kikuih. *Bote** kima:mahtinemi. ¿Toni kitamih? Kitamih kilit, kitamih nochi ne:n tein onkaskia, *chilito** ka:n sake:ra ixwa ok. Kitewa:tsak a n' ta:l yo:n a:t. Pero a:mo timomachiliah. Timomachiliah *que** ihsiwka, tiknekih mah ihsiwka t'chi:waka:n totekiw. Yehwa yo:ni. Nochi, nochi, nochi titapolohtokeh. Pero a:mo tikchi:wah *cuenta, hasta** n' kahfe:n. No: kita:liliah ne:n, kikowah n' tapala:n. wa:n neli taekak ye:kemawa:tsa?, ika poliwi. E:mah. ¿Ke:yeh? *Porque tikfuerza** ma:maltiah ne:n ita:kka. *Porque** ke:yeh tiwelih ne: toni n' te:chilwihkeh wa:n yeh a:mo weli. Wa:n tikitah neli kuali *porque** miyak ki:sa, tiknekih *más** tomi:n. Pero t'wehwelowah. Ta:lmanik tikwehwelowah wa:n t'wehwelowah ne:n ta:kilo:t. Ompa tatami. Yehwa yo:ni. Tehwa:n *igual**. Nehwa nikpia *setenta y cuatro**, e:yi powal wa:n mahtak de xiwit, e:yi powal wa:n mahtaktio:na:wi niktami:ti. Wa:n miak *gente** ne:chilia *que** a:mo mota noneketsalis ika yo:n xiwit nikpia. Mota ke:meh e:yi powal. Nechiliah siwa:meh, ne:chiliah ta:tomeh. Entó:s neh *nimocuidarowa**, que neh a:mo nita:wa:na, que neh a:mo ntachichi:na. Neh a:mo nnemi de *mancuerna, porque de mancuerna**, ompa miak se: kinemilia. *Ajá**. Yehwa yo:ni. *Timontonka:nemih**, timosentiliah. Se: kualta:kat, se: *yo:lmalo**, kichi:watih. Tiktila:natih ne:, tikuitih tein a:mo toa:xka. Yehwa yo:ni. Nochi nejó:n, pitsotik tanemili:lis. *Hasta** yo:ni, neh nikitstiw nochi, ne: a:mo kichi:wa kuali nochi n' tein tikowah. A:xka:n, ke:mih teha:n, ke:meh totapialtsitsi:n, topiowa:n, towe:wehchowah, ka:n a:man nankitah tapialtsitsí:n onkakeh, para tikchi:waskeh se: we:i, we:i chi:walis, wi:tsa se: *compadrito**, tikuitih n' ista:kpio, *más** a:mo ye:kkualtia pero, *tikfuerzawi:tih**. Yahki nejó:n *semilla**, a:it ka:n kalakito. Ke:mah. Nochi yahki, te:chkui:lihkeh. *Yunta**, ka:ni yetok. teh wel tiki:xmatik, wel a:mo tiki:xmatik, pero mo:pá:n wa:n mowe:ita:t eski tekitiah. Kinkua:ilpiah kua:kuehmeh *tayuntawiah**, ¿ka:ni yetok yekintsi:n? Wa:n kualtsi:n katka, yehwa ya, yehwa ya kihtowah ne:, ma:se:waltapala:nti *porque** ne:n ehkaw kichi:wayah, kalakiliah n' *arado** wa:n kita:lma:nelowa. Yehwa nejó:n kiliah chipa:wak a n' *abono**. E:mah. Xiwit, tapala:nti. A:xka:n a:mo, a:xka:n ta:lmaniktsí:n ke:mih i:n, takuaktik, a:mo teh akah kiyema:nia, *rociada** sayoh. Tai:xta:lpi:pichia, kitewa:tsa n' ta:ltsí:n. Yekintsi:n kwehwelowah ka:mpa ixta:wat. Ka:n owih, pero kiwa:tsa sakat. *Ajá**. Achto tikalakiyah[tikalakia:yah] *salo:n**, toma:y. Ihko:ni katka wa:n kualtsi:n motachi:waya. Tikuitokeh a, tikuitokeh *casi** nochi de n' koyo:meh a, a:mo de tehwa:n ma:se:wal ok. Wa:n nejó:n moyo:lkokowa n' ta:ltikpaktsí:n tiki:xte:te:kiliah yo:ni wa:n *por eso** a:mo teh motaye:kmati. Etsí:n ka:n onkak. Mochi:wa ya n' etsí:n, tikto:kah tomatsí:n, *chilito, ajojolí**. ¿Ekintsi:n ka:ni yetok? Ompa nika:n namocha:yohka:n namehwa:n San Miguel, nikini:xmatik, kwa:lkui pane:lah, nikehke:sko n' *icalzón**, mixkiowi, tasese:ya. Kiwa:lkui kilit, kiwa:lkui tomakilit, kiwa:lkui n' ipane:lah. ¿Ka:ni ekintsi:n yetok? *Porque** yehwa:n *más** moyeka:nah. Yehwa:n *más** kimatih. ¿Ta:tomeh ka:ni yetokeh yekintsi:n? Kika:wkeh n' take:mi:lis. A:mo nanki:xmatih a:koni, teh a:mo timota ox ompa ne:pa tikayo:t. *Ajá**. Tasa:l a. Tamik a nejó:n *antes** katka. Na:nahmeh *igual**, a:mo ok. A:xka:n nochi yankuik a m' pi:pil. A:ah. I:n toikni:w, ¿*a poco** mota Xaltipan wa:le:w? A:mo. Pero wa:lta..., mota:lili:skia n' ke:meh i:pa se: take:mi, niman se: moitstiw. *Mismo** tehwa:n tiknekih, i:n ta:to kineki mah t'neska:yo:ti:ka:n, *mismo** yehwa:n tikmiktiah n' *tor...**, to..., totake:n, ¿wa:n ke:yeh? Tikinehnekiliah yehwa:n. Wa:n tein tehwa:n a:mo t'nehnekih. Teha:n t'nekih mah miki n' totake:n. *De una vez** a:mo t'nekih tikitaskeh ok. Se: o:me sayoh tein nejó:n *todavía** kine:ska:yo:tihtok. Pero yeh a:mo no: nemis ok, tikelka:wkeh. *Igual** ka:mpa ka neh nimoskaltih. Nochi, nochi**. ¿Ke:yeh? N' *escuela fuerte**. Wa:n *por eso** n' *escuela**, te:chchi:wilihtok kuali wa:n te:chchi:wilihtok *mal**. *Porque** n' tamachtia:nih a:mo kininohno:tsah m' pilimeh ma:se:wal. *Ajá**. *Sólo maestro INI, bilingüe todavía** kine:xtilia. *Todavía** Cuauhtamazaco kwa:lkui ok nika:n ilwit itech na:wi, na:wi tapowal de octubre. Yo:n pi:piltsitsí:n kualtsi:n moma:se:walihto:ti:kih. pero sayoh ompa pero *demás** a:mo kanah tei. *Ajá**, ompa *todavía** kine:xtiah ok, yetokeh ok n' tamachtia:nih de nejó:n ma:se:walkopa kualtsi:n tanohno:tsah. Ke:mah, tiki:xmattos nejó:n tamachtihkeh Carrillo, semi kualtsi:n kwi:ka n' tanohno:tsalis ma:se:wal. Wa:n nochipa kino:tsah mah yeha n' kiki:xti ne: *cuando** ne:n siwa:pi:pil mota:take:nti:kih *reinatih**. Yehwa nejó:n wa:n yo:n no: poliwtok a. E:mah. Nehwa ne:chtati:tankui *hasta** tio:pixka:t, wa:n a:mo ne:chno:tsak sepa *porque** neh niki:sak de n' *compromiso** ka:mpa nietoya. Pos a:mo ne:chtati:tankuik ok. Kine:kia mah ne:ska:yowa n' ilwit ke:ní:w mochi:waya ne:ka *tiempos**. Ke:mah. Wa:n ika yo:n neh niknehnentihtoya ok, pero ka:mpa neh nikpano:tia:ya n' tekimeh wa:n ka:mpa nika:wato ya, *hasta** ompa sah. Ekintsi:n sayoh ntachiya. Iwki, a:mo iwki kichi:was, nio:n no: wel nikilia. Ke:mah. ¿Wa:n toni ok *más** naknekih? Pané: nochi a ta:to, i:n tikwelkakkeh semi nochi n' tein tte:chtapowih. Tte:chtapowih tehwa:tsi:n ke:ní:w *este**, ekintsi:n t'piah nemili:s wa:n ke:ní:w ne: ke:man katka ne:n nemi:lis. A:man xte:chili ne:n moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:wa. Neh niwi:tsa Xalpantzingo. Nimono:tsa Martín Santiago García.