A:xka:n ta:to ne: nika:n tietokeh, ne: ne:ch..., ne:chilwiah, ne:chtapowiah *que** tehwa:tsi:n tikmati miak taman, ke:ní:w ne: wehka:w nemiah ne:n tokni:wa:n, ne: ka:mpa ika teh..., tehwa:tsi:n ticha:nchi:wa, kati:yeh tamachi:lis kipiayah, Tikitah *que** a:xka:n a:mo iwki ok, pero n' teh xa: tikmattos ke:ní:w mochi:waya miak taman ne:n *pues** tein ompakahkuí:n mochi:waya, ke:ní:w n' intamachi:lis katka n' tokni:wa:n, ke:ní:w monohno:tsayah, ke:ní:w mo..., pos ox mo:..., ke:ní:w motasohtayah, ke:ní:w ne: pos miak taman tein mochi:waya ompakahkuí:n ne:, itech xola:lmeh tein ekintsi:n a:mo semi tikitah ok. Pos ompa ne:wí:n, neh nikitstiwi:ts *que** a:mo teh mochi:wa ok, ke:meh achto motachi:waya. *Pues para más**, totakualtsi:n tikitstokeh *que** yekintsi:n a:mo teh te:chta:kamatisneki, *porque** a:mo iwki ok yetok n' tota:lmanik ke:meh yetoya achto. N' tota:lmanik yekintsi:n yetok kokoxkeh, ke:mih tehwa:n *cuando** timokokowah a:mo wel tikchi:wah teihsá: ok. Wa:n ne: achto katka, onkaya ok kowtah wa:n tekitia ne: kowtah, kite:mpe:wayah kowitmeh [kowmeh], wa:n tahchinowa:yah, wa:n kualtsi:n motachi:waya. Tikto:kah tao:l wa:n ka:mpa i:pa tato:kah kita:lia:yah *yunta**, kimane:lowa:yah iwa:n tahsol n' ta:l, wa:n *cuando tayuntahwia:yah**, ohpa kita:lia:yah ne:n n' kowit kiliah *arado**, kuomaxal kitila:na n' kua:koweh, wa:n *cuando** ma:tami a ne:n *tayuntahwihkeh**, kipa:pachowah n' tao:ltsí:n, wa:n kia:te:mah. De kia:te:mah ika ko:mit, *porque** ne: achto a:mo onkaya ke:meh a:man onkaya teposmeh, *cubeta**, a:mo, nochi ko:mit. Wa:n kowaya n' ixina:ch, kipehpenah tein kualtsitsi:n sinti, tein kuahkuali, tein we:weyak, tein pa:pata:wak n' tao:l. *Cuando** yo:n ka:pachowah, wa:n kin..., kia:te:mah, wa:n niman kihtowa ya ne:n ta:to, xka:te:ma ya ne:n tao:ltsí:n teh na:no *porque** ne: ma:tan, ma:tankeh ne:n, ma:tamik n' *tayuntahwihkeh**, para a:mo ne: tiwehka:wtoskeh *porque** te:chpanawi:ti n' *tiempo**. Pos yeh kiyo:le:wati a ne:n tato:kanih, komo se: *estajo** ne:n tato:kaskeh, kiyo:le:wa sake:ra mahtakti *personas** a, mahtak ta:kameh. Wa:n ne: kita:lia n' *isemilla** a, *cuando** ne: kia:pechtia ya, kikuetowa n' iswat, kitapechtia, kite:ma, kipachowa ika iswat wa:n ne: 'ketsa, *cerca** de n' tiko:mit para mah kawa:ni, para mah niman ixwa. Entó:s yo:ni, *cuando** kkuite:wa ya, kipopo:chwia, kita:ta:lilia kolo:tsi:n popo:chkaxit, kite:i:xpantia iwa:n totahtsi:n ina:wak, *cuando** yeh tatio:chi:wak, mah nochi kiyo:liti n' ta:ltikpaktsí:n, totahsolna:ntsi:n, mah a:mo ompa sah moehe:wili wa:n mah a:mo ompa pahpala:ni. Mah nochi kixwalti, para nejo:n ika mopale:wi:s ne: tein kita:lia n' ixina:chtsi:n. Entó:s yo:ni, *primero mata, primero** ka:mpa kita:li:ti, kimachio:tia, wa:n nochi ne:n tokni:wa:n tein kiyo:le:wa ne:n itato:kka:wa:n, nochi ne: mopa:ntiketsah *primero**, ne: itech ka:mpa *taesquina**, wa:n *kie:kapuntahketstokeh** n' intato:kkow, nochi wa:n sepa sah *cuando** kinilia mah..., niktachkuili:ti neha *primero**, nikta:li:ti *primero mata**, kita:lia, kimachio:tia n' ika n' itato:kkow, kita:lia kolo:tsi:n ihko:ni wa:n kita:liya ya chikuase:n tao:ltsí:n, wa:n ne: seki:n nochi kita:liyah a, nochi ihkó:n kichi:wah, wa:n ke:mah tiowih. Kini:xeka:nte:wa ya. Ka:mpa ki:sati, oksepa kichi:wa kolo:tsi:n n' itato:kkow ihko:ni n' ta:ltsi:ni wa:n sepa nochi kichi:wah wa:n tein yowi takuitapan, sepa yehwa wa:ltaeka:nte:wa, moma:kepte:wa. Ihkó:n mokehkeptiowih, mokehkeptiowih, ihkó:n mokehkeptiowih a, wa:n ne: kalihtik, ne: tanawatia mah no: wi:kih ne:n tisinih, n' inna:nowa:n tato:kanih, kichi:wah se: ilwit, kimiktiah we:wehcho, kichi:wah a:xokot, wa:n ne: *cuando** te:tamakatih nepantah, kikui:te:wa ya yo:n ne: nejo:n na:nahtsi:n tein *mero** kimati no:, kikuite:wa ya ne:n taxkalchikiwit, se: kwi:ka emo:lko:mit, se: kwi:ka a:xokot. E:yi:n yo:n yowih te:tamakatih. Ka:mpa ne: ahsitih a, no: *igual**, ki..., k..., i:pa *lo más** yetok se: xokokowit ka:mpa mi:lah, ka:mpa yeski i:pa yetok se: kowtsi:ni. Itampa ya mota:li:kih. Kinilia tiowih titamahse:watih. Tamahse:wakih a, kahsikih ya ne:n te:namalwihkeh?, no: nejo:n kiwi:kilia kiwi:kilia ne:n tai:l. Kili:s i:n yetok, n'wa:lkuik n' tai:ltsí:n, kitio:chi:wah. Mowa:wa:ntih ika *vasito**, wa:n mota:liah para takuatih a. Kualtsi:n kintama:ktiah ika ne:n emo:l, we:wehchoemo:l, *porque** kichihchi:wah mo:l, kiliah chi:ltetsa:wak. Kualtsi:n yo:n kichi:wah, kimowistiliah ne:n i:n, n' intato:k wa:n yo:n xina:chchikiwit kiewalowah, tatahko kiketsah, tatahko ihkatok wa:n moyewalowah ompa ne:n tato:kanih. Wa:n yo:ni *cuando** sepa ixwih ya, sepa mowa:wa:ntih yo:n tai:l. Wa:n sepa nejo:n, kkuite:wah ya ne:n inimpa:nti wa:n ka:mpa ya tantokeh, de tayowah a, ma:tankeh a, kita:liah n' seki n' tao:ltsí:n, kitayewaltachihchi:wiah, ne: ka:mpa a:mo e:was ne:n tao:ltsí:n kita:lihkeh, kita:li:skeh ya mi:lihkuani:l, *semillero** kiliah. Yo:ni para ka:mpa poliwtos yehwa ya n' kita:li:skeh, a:mo tao:ltsí:n ok *porque** mopanawia n' *tiempo**. Yehwa yo:ni. *Después kicuidarowa** ya ne:n *dueño**, ta:tachiati a, xa: teh kichi:wa teihsá: ne: nexi:kolokuilin. Xa: tawiwitah kimichimeh, xa: wi:tseh to:to:meh, nejó:n pihpixmeh, yehwa yo:n semi kokol *cuando** yo:n yekin panki:saki. Tao:ltsí:n kahkotepe:wa *o** xa: tachkua ne: ma:pachin, nexi:kolokuilin. Nochi yo:n ompa yo:n taewalohtinemi a, mo:stah, *tacuidarohtok** a. Ompa tae:wak a nochi, sepa *igual cuando** tame:wa. ma:tami, ta sepa tatahkota:lwia. E:xpa kime:wah, tame:walis wa:n tahkotah n' tata:lwi:lis. *Cuando** yo:n ma:tamih n' tata:lwi:lis tein nochi mona:mikih ompa ne: ka:mpa tato:kah, yo:n na:wi:n mona:miktokeh, na:wi *partes**, yowi kualtsi:n n' inimi:l nochi, wa:n sepa sah ne:n tame:wtiowih, a:achka moitsiowih, monohno:tsah, ma:tankeh, tachipa:wkeh, mo:liah, ke:n t'chi:waskeh teh ta:to, neh nima:tan ya ntachipa:w nomi:lah. Neh no: ya. I:pa weyak a, moowayohkuitiw a, moi:xpantiliah, yowih, kinemili:skeh ka:ni ya:skeh. Kili:s tiawih, timote:i:xpanti:tih, tiki:xpantili:tih n' tein *mero** kine:ska:yo:tih, tein tatio:chi:wak. Kitatih, yowih mowi:kah yo:n na:wi:n, mowi:kah ne: A:te:mpantsi:nko. Kwi:kah *cera**, kichihchi:wah, kichihchi:wah na:wi *cera** wehwei, tein kostik, kwi:kah xo:chitsí:n. Ompa taka:watih. Mah a:mo motoki nio:n se: nexi:kolehekat, *cuando** tae:lo:tis, *cuando** tamia:wki:sas, se: nochi, mah a:mo teh netekipacho:l. *Cuando** tae:lo:ti a, nochi moilwiah sepa, a:mo teh tatekipachoh. N' tone:to:n, tosiowi:lis, toesyo tiktamo:tkeh. Pero yehwa yo:ni nochi yo:n *personas**, kipiah se: kuali tamachi:lis, wa:n yekintsi:n a:mo akah kichi:wa. Ekintsi:n tamik yo:n *costumbre de** tato:kalis, tamik yo:n ne:n, mota:tawtia:yah iwa:n totahtsi:n ina:wak, *cuando** yeh kinemilih toni n' kionkalti:s, toni ika timotekipano:skeh, *cuando** yeh nemik ta:ltikpak, *cuando** nentinemik, wa:n ka:mpa kinahsia nejó:n tekitinih, kininilia:ya, ¿to:n nakto:katih? Kinilia:ya neh n'to:kati tao:ltsí:n, *cuando** tane:siki onkak miak e:lo:t. *Cuando** seko panowa:ya, ¿to:n nika:n t'tachihchi:wihtok? Nika:n nikto:kati owat. Tane:sik kipia se: owami:l, *hasta** wehwetstok a n' owat. A:mo moskaltia ok, tatio:chi:wati sayoh. Ka:mpa kilwihkeh, ¿to:[n] t'to:kati? N'to:kati tet. *Por eso** yekintsi:n onkak seki tet achkatsitsi:n, nejó:n tato:kal, tatio:chi:wal. Kihtowah, tet motahtanih pos tet kimakak. Ka:mpa nemik kalitah, ne:, kihtowa, ¿to:n a:mpó:n tikintachihchi:wihtok? A:, nika:n nikintachihchi:wia nopiowa:n para ompa kochiskeh. Tane:sik onkak miak pio, to:tolimeh. Yeha yo:ni kitio:chi:wak para onkaskeh. Ka:mpa seko pano:k, kilia, ¿to:ni n' ampó:n tikchi:wa? Ka:n teihsá:. ¿To:ni yetokeh ne: ka:mpa tema:skal? Yetokeh nopitsowa:n. A:h. Pos a:mo yetoyah pitsomeh, yetoyah pilimeh. Entó:s yo:n pilimeh, kicholwihkeh n' koyo:t, kitakeh koyo:t ne:n *diosito**. *Que** x'motalo:ka:n ne: teman[tema:skal], 'mota:ti:tih, wi:tsa koyo:t. Ompa yo:ni kinte:ntsakuato itech tema:skal. *Cuando** yahki a ne:n *persona**, pi:pi:l xiwa:la:ka:n, yahki a n' koyo:t. A:mo a:kah kakisti. Ki:nno:tsa, wa:laa:ka:n ya. A:mo a:kah kakisti. Yahki kitapo:to ke:meh kinte:ntsakuak, kita wehwetstokeh pitsomeh, a:mo *pers...**, a:mo pilimeh. Pos yehwa n' tahtanik, ihkó:n *cuando** tatio:chi:wtiah. *Por eso**, ka:mpa tahtanikeh tao:ltsí:n kitachihchi:wihkeh, onkak e:lo:t. *Por eso** kinemilihkeh, yehwa n' kine:ska:yotih onkas n' e:lo:t, onkak mi:ltsí:n, t'ta:lihkeh tao:ltsí:n, *por eso cuando ora sí**, onkak a e:lo:t oso ma:tankeh n' tekit, ki:xpantili:tih, ke:mih yeh kichi:wak mah mochi:wa, a:mo teh netekipacho:l, ki:sak kualtsi:n, tawe:liltih, ihko:ni n' kichi:wah, nochi n' *antes** kichi:wayah ta:tomeh. A:xka:n nejó:n a:mo a:kah kichi:wa ok, a:mo a:kah weli ok, a:mo a:kah motahtania, ke:ní:w mochi:was, ke:ní:w para kipias ne: toni kikua:s. A:xka:n nochi tahyo:wi:lis, a:mo ke:meh achto katka. Yehwa yo:n ika olo:ch titahyo:wiah, olo:ch timikih *porque** n' tota:ltikpaktsi:n a:mo te:chpale:wia ok. *Por medio de** yeha ya ki:xte:kilia nejó:n a:t. Kiwa:tsa xiwit, kiwa:tsa sakat, kiwa:tsa kilit. Ke:meh ye:wa nika:n tahtohtoyah, ne:, a:mo ixwa ok. A:mo, a:mo teh onkak ok. *Porque** ne: *antes** onkaya, ka:mpa tawi:tekih ihko:ni kowtah, a:mo moneki kita:li:skeh ne:n xina:ch, komo ttahchinohkeh a, ompa ixwa pa:pa:lo:kilit, ixwa tomakilit, ixwa wa:kkilit. A:mo a:kah kito:ka, *porque** ompa yetok *semilla**. Pero tachipa:wkeh sepa, iselti moiskaltia, ise:lti mox..., moyo:ltilia, ika iwa:n ta:ltikpaktsí:n kiyo:ltia, *que todo** n' onkaya n' achto. A:mo neli kipolowa no: soh ompa yetok. *Por eso** ixwa ise:lti. Tik..., teha:n tikiliah, tawets. Tawets *porque** a:mo t..., a:kah kita:lih. Yehwa yo:ni. A:xka:n, ¿ka:ni n' onkak? ¿Ka:ni n' a:xka:n ki:sas moixwalti:s tawets? Ta:ltsí:n tewaktik. Ika yo:ni titapolowah tinochi:meh, a:mo tikonkaltiyah ok to:n tikua:skeh. Nochi tikowah. Nochi tomi:n, komo a:mo tikpiah tomi:n, tikihyo:wiah, a:mo wel tikuah. A:mo wel tikiskaltiah, a:mo wel tikyo:litiah, a:mo wel tikta:liah xina:ch. Pa:pa:lo:kilxina:ch, ¿ka:ni n' onkak? Tomakiltet, ¿ka:ni n' onkak? Pa:pa:lo:txo:chit, kwi:ka eheka, yehwa yo:n a:mo *ticuidarowah** ka:mpa onkak. *Antes** onkaya, kie:wah, kitekitih *antes que** poso:nis, kito:nalwa:tsah wa:n ke:wah. Sepa ka:mpa ne:n tata:il sepa kitepe:wah. Ampó:n monamamakakiliah, timopale:wiah, tein a:mo kipia timokowiliah, timota:tapatiah. Yekintsi:n, kanah onkak. Wa:n a:mo tikchiah onkati, *entre más, más**, tamis wa:n topiliwa:n wa:n okseki *más** tein yo:liskeh ok a:mo ki:xmatiskeh ok toni n' kilit. Toni mokua, toni ika moskaltihkeh n' te:ta:tmeh. *Porque** n' kilit semi kualtsi:n *alimento** para tehwa:n. Kualtsi:n te:chyo:lmaka komo timote:ntihkeh se: kaxit de n' tomakila:t. Kualtsi:n te:chmaka *fuerzas**. *Igual** owakila:t n' ia:yo, kualtsi:n se: mote:ntia. Ika se: chi:ltsí:n xoxowik, kualtsi:n se: takua. Ekintsi:n a:mo, yekintsi:n tikomowiliah *porque** kite:kiliah ne:n a:t, tapahwiah wa:n niman timoliah, xa: kite:kilihkeh a:t wa:n ixwak. Xa: ne:chchi:wilis teihsá: ya komo nikua, xa: ne:chmikti:s. A:mo *contento** ok, *porque** tikitstioweh ya seki, kikuah teihsá: wa:n ika mikih a. Ompa ya titamohka:tiowih, timohka:tiowih *porque** a:mo tikmatih toni nejó:n a:t kiwa:tsa xiwit. Ke:mah, kita:mia. Kitamia ma:s sakat, kitamia tein yeski, komekat nochi kitewa:tsa. Wa:n ta:ltikpaktsí:n no: kitewa:tsa, *y por eso** yekintsi:n a:mo teh moixwaltia ok. A:mo kineki ok. N' ta:ltikpaktsí:n que a:mo tahtowa pero komo yeh te:chno:tsaskia, kihtoskia, neh a:mo name:chakati tei *porque** we:ro nane:chi:xaha:wiah ika tein a:mo ne:chi:xna:miki. Ke:mah, te:ch..., mah te:chmaka se: tapahtihkeh se: pahti tein a:mo te:chna:miki te:chmiktia. A:mo sepa t'nekiskeh mah te:chmaka. Pero tehwa:n a:mo, ke:meh a:mo tahtowa n' ta:ltikpak, ta:lmanik, *seguido** kite:kikiliah wa:n kite:kiliah wa:n kite:kiliah wa:n kite:kiliah, *por eso** ka:n teh motachi:wa. Nochi yo:ni, titapolohtokeh, titapolohtokeh *porque** a:mo tiknekih ok titekitiskeh ke:meh tekitiah tota:towa:n. *Porque** tein tota:towa:n tekitiah, mosiowtia:yah, moi:to:nia:yah. Mosio:wtia:yah. A:xka:n t'ma:mahte:wa se: *bote**, a:mo tisiowis *igual** ke:meh ika salo:n se: tekiti. Yehwa yo:ni. Ika yo:n titapolohtokeh tinochi:meh. Ma:ski a:mo titato:kah pero tikowah. Wa:n de tikowah a:mo te:chwa:lkuiliah miak ok. Yehwa yo:ni. Sayoh ekintsi:n te:chwa:lkuiliah seki, toyo:lia de nika:n tanikopa kayo:meh, ne:wí:n Tepetitan, ne:wí:n Rayón, pero nika:n a:mo a:kah ok *porque** nika:n a:mo mochi:wa. Ika yo:n ttapolowah. Ne: tanikopa mochi:wa ohpa. Mochi:wa xo:pami:l, mochi:wa to:nalmi:l wa:n nika:wí:n sayoh sepa. Ka:ni n' tikuitih *más**, ika yo:ni titapolowah. Nika:n mochi:waya sinti *morendirowa:ya**, se: *estajo** ki:saya na:wi powal *costal**. Yekintsi:n, ¿ka:nachi ki:sa? Sayoh sempowal wa:n mahtak. Sempowal wa:n kaxto:l *costal por** se: *estajo**. ¿Ka:ni yahki nejó:n seki wa:n *lugar como siempre? ¿Ke:yeh a:mo te:chmaka ok? Te:chtasohtilia ya, te:chmaka sayoh se: tsikitsi:n. Yehwa i:n sayoh, porque ke:yeh, tine:chkuehmolowa eliwis. Pero mah eskia kualtsi:n, tikyema:niskia n' ta:ltikpaktsí:n, ika se: *permiso** t'tahtaniah, mah a:mo teh te:chchi:wili, tiki:xkaxa:ni:tih, tiki:xsalo:wi:tih, *tikyuntahwitih, entonces** te:chmakaskia kuahkuali sinti. Pero kati:ni, a:mo tikmakah, a:mo tikmakih ton ika moyo:lkuis. A:mo tika:wiliah n' xiwit mah ompa moa:wilo, mah ompa wa:ki, mah ompa xokoya, a:mo teh tikmakah. *Al contrario** ma:s a:mo ke:man taxiwyowaskia *porque** sepa ttato:katih. T'neki sayoh ttato:kaskeh wa:n a:mo t'nekih ttekitiskeh. Tikneki sayoh mah tikta:li:tih n' tao:ltsí:n wa:n mah ise:lti moskalti. Mah a:mo teh t'makaka:n nio:n tei, pos ke:mania:n iwki te:chpale:wi:s. Ta:ltikpaktsí:n cho:katok, ke:meh i:n ot:nalmeh pano:k we:i toto:nik, i:xma:ma:ka:wik, tahtapowik, ekintsi:n wi:tsa kiowit, tahtapa:nik a, xiti:ni *porque** a:mo teh ika mopale:wia *porque** a:mo teh kowit, a:mo teh nalwat. Yehwa yo:ni. Ka:mpa onkaya kowitmeh, onkaya a:t, yekintsi:n a:mo teh a:t ka:mpa a:mo teh kowit, onkak *personas que** a:mo kineltoka, Kihtowa *que** i:pa onkak a:t. A:mo mela:w, ka:n neli *porque** ne: ka:mpa neh ninemi, ompa yetoyah miak n' toikni:wa:n, wa:n yetoya se: a:me:l wa:n ahsia ika motapa:kia:yah, wa:n miakeh ika pilimeh wa:n ekintsi:n sayoh neha n' ompa nietok wa:n yekintsi:n a:mo tei. ¿Ke:yeh? Yetoya ahkokopa, yetoya *mangokowit**, okot, ala:wak, tsapot, wa:n nochi kinima:yawkeh, kki:xtihkeh *para viga**, yahki nejó:n a:t. Poo:mpa nikpia ika neli komo wetsik nochi n' kowitmeh a:mo teh a:t. *Porque** ne:n i:n kowit ihxi:katok, kipia n' ia:yotsi:n, ihxi:ka:tok wa:n mochi:wa seko sah ika n' ta:ltsí:n kiselitilihtok. Ta:ltsí:n kiseli:ltia, n' kowit kimaka n' a:tsí:n ta:lmanik. Yehwa yo:ni, kitila:nilihtok. Wa:n ye:k..., komo nochi paniá:n *a ver** toni kitila:nili:ti. *Por eso** n' a:tsí:n tami. Ompa yekintsi:n onkak, onkak yekintsi:n a:t, nochi kkuitih wehka. Kitokatinemih *gobierno** mah kinmaka ne:n *tubo**, *porque** kkuiti:wih wehka n' a:t *porque** a:mo tei ok. ¿Ke:yeh n' *antes** a:mo kkuitoh? Wa:n i:pa nemiah *porque** kipiayah nochi n' a:t. Ka:mpa yeski mochi:wa a:me:l. Wa:n ka:mpa a:me:l katka wa:ik. *Entre más, más** timiakiah a:mo ahsi. Ihkó:n nochi n' tein tikmahse:wah wa:n ihkó:n nochi n' tein ika tinemih, *por eso** tantiw. Tamik nochi, *por eso que** yekintsi:n *más** tikokoyanih. Te:chta:ni totakualis *que** a:mo tikpiah, te:chta:ni *que** a:mo motachi:wa. Te:chta:ni *que, que** yehwa ya i:n tiki:xihtakowah n' ta:lmanik. *Por eso** ye:wa nikihtoh, nitachia nika:n, ¿ke:yeh a:mo ta:ik n' kahfe:n? ¿Ke:yeh a:mo ta:ik? wa:n kualtsi:n *planta**, kualtsi:n yetok n' ixiwyo xoxoktik kualtsi:n. ¿Ton kitekipachoh, ke:yeh a:mo ta:ik? *A ver**, a:mo wel tikpilowili:tih *fuerza**, n' totahtsi:n *dios** a:mo kite:maka. Totahtsi:n *dios** a:mo kineki. Kowtsí:n ihkak pero a:mo kika:wilih. Ihkó:n ika a:mo tehwa:n tikmatih nio:n tei. Wa:n ihkó:n tietokeh wa:n ihkó:n *más** tietoskeh komo *dios** kineki. Onkak *personas que** a:mo kineltokah n' *dios**, *dios** we:i, *dios** yehwa *más de** nochi, a:mo oksé:. E:mah. Neh a:mo *nidios**. A:xka:n nejí:n to:nal, ka:nachpa nikto:ka:ytih n' *dios**, wa:n a:koni teh a:mo moelna:miki nio:n se: *dios**. *Porque dios** kipia de tehwa:n tietoskeh *al tanto** iwa:n para timetski:saskeh wa:n para tikalakiti:wih. *Dios** te:chwi:ka wa:n *dios** te:chwa:lkui. Ka:mpa yeski tietoskeh tietokeh iwa:n *dios**. Yehwa nejo:ni. Komo nehwa nimotahtania iwa:n *dios** welis ne:chmakas. Pero sayoh neh nose:lti. Wa:n toni ne:chmakati, ne: nokni:wa:n nochi kinekih, *por eso** yekintsi:n timotama:tokiah, ne:paka ka:mpa onkak e:lo:t tiktsaya:nah. Ne:paka onkak seki xokot tiktekih. Wa:n a:mo t'nekih para t'yeko:skeh, tiktekih para t'namakati:wih. Yekintsi:n onkak nipawí:n ka:mpa neh niwi:tsa takelpachohtokeh, pero komo pe:wa nikinohno:tsa, kihto:skeh neh ne:chtekilihkeh a. *Pero cuando** motame:waya a:mo kitak a:kah. Iselti mah ompa tokotse:wto, mah ompa mosiowtihto, ompa mah mi:to:nihto, ompa maya:nto. Yehwa nejo:ni *porque** a:mo titamatih. Pero ne: tein kitekilia n' isin, *diosito** kilwi:s, *a ver**, xichihcha, kitamo:tas *puro** esti de n' i:kni:w. Ke:mah, yehwa nejo:ni. *Por eso** a:mo ttamatih, tikni:x..., tiki:xnekih n' tokni:w n' ine:to:n. Tikixnekih toikni:w i..., n' i..., itekiw, ka:n tietoyah n' tehwa:n *cuando** yeh kita:lih *semilla**, *porque** a:mo tiknekih, a:mo tiknekih, tiknekih sayoh mah wi:ki. Wa:n tein ne: *mojoderohtok**, mosiowtihtok neh nikui:li:tiw, *Ajá, cuando** ampó:n yetos. *Pero cuando** ne: xiwtah wa:n mome:walani a:mo kihtowa neh nikme:wati mahtakti taktso:n. A:mo, a:mo n'maka ne:n chika:walis, *pero cuando** we:lias ke:mah, nikpale:wis. Nehwa achto niktekiti:w. Nejó:n tahtakol. Nejó:n we:i *pecado para** iwa:n *dios**. Ke:mah. Yehwa yo:ni. A:xka:n nejo:ni, n' tato:k, tipe:wkeh tato:kalis, a:xka:n tiowih *cuando** ehko, *cuando** ehko, kikuahkeh a n' e:lo:tsí:n, kkuahkeh n' e:lo:tamal, kkuahkeh n' *e:lo:pa:ntsi:n**, a:mo n'mati ox nakpiah a. ¿Tiki:xmati n' *e:lo:pa:ntsi:n**? A:mo. Kilwiah *e:lo:pa:ntsi:n**, *cuando** kikuiti a ne: n' e:lo:t, wa:n *después** se: chikue:ika, *más** chika:wak a. Entó:s kikuiti. Kilia ne:n na:nahtsi:n, kilia tikuiti:w ne:n chika:wake:lo:t, nikua:sneki n' *e:lo:pa:ntsi:n**. Ton kihtowa n' *e:lo:pa:ntsi:n**, kikuiti a yo:n kohkostik sinti, *apenas** wasa:ntiw a, wa:n kikuit sake:ra ka:n se: sempowal e:lo:t, wa:n ehko kipeta:wa wa:n kio:ya. Wa:n de kio:ya, kikue:chowa, kikue:chowa ika metat, pero a:mo alaxtik, sayoh kipihpitsi:nia, wa:n kichi:wa ika ima:y n' tila, wa:n kikuiti n' iswat de pahpata, wa:n ki:xna:miktia, wa:n kita:lia itech koma:l. Koma:l kita:lilia petla:wak tilatsí:n, wa:n ki:xke:kepa ompa, kualtsi:n yoksi. Kita:lia sake:ra ka:n se: na:wi, *o** se: mahtak al *según** miakeh. *Órale**, xtakua:ka:n. Kikuah nejó:n e:lo:pa:ntsi:n. Kualtsi:n ahwiya:k, telkualtsi:n de n' iswat. Ika *primero** yo:n kiyekowah n' *e:lo:pa:ntsi:n**, chika:wtiw a n' e:lo:t. *Ajá**. De ompa yo:ni sepa se: chikue:yi takelpachowah a. Takelpachowah, se: metstika tapixkalo. *Cuando** tapixka ya ne:n toikni:w, *igual**, kiyo:le:wa n' tapixkanih, komo kipia n' tapialtsí:n tein kima:ma:s ne:n sintsí:n ika n' *costalmeh**, kita:lia n' ipili, wa:n komo a:mo yehwa n' ta:tahtsi:n kikuiti, wa:n tapixkatokeh n' *imozos**. *Pero primero** yetos a na:nahtsi:n ne:n kalihtik *al tanto**. *Primero** kualtsi:n tachpa:nas, nochi ne: takahkaltech kualtsi:n tachpa:na nochi, wa:n kitachihchi:wia ne:n ta:to ka:mpa kite:mas *primero** ne:n isin. Wa:n no: kita:lia ne: ka:mpa ki..., kite:ntehko ya ne:n sisakakeh. Kita:lia tatio:chi:wala:tsí:n, *kicruzta:lia** wa:n ompa no: kinohno:tsa n' ta:ltikpantsí:n, ika mah a:mo kitahta:tili de ki:xte:mili:ti ne:n takualtsi:ni. No: kiwi:ka se:, se: tahto:lis, se: *oraciones** kimaka wa:n de ompa yowi kikuiti a wa:n *cuando** ehkos *primero**, kipia de kina:mikis ne:n na:no, n' *carsera** kipia de kina:mikis, ika ne: popo:chkaxit, kipopo:chwi:s, wa:n ne: tein *mero** kwa:lkui ne:n *costal**, itan..., itankua:ko kita:li:s, wa:n ompa kipopo:chwi:s iwa:n tokni:w, iwa:n ne:n *sincostal**, wa:n kita:li:ti ne: ka:mpa yetok, ne: ka:mpa kitachihchi:wihkeh. Ompa kite:mati wa:n oksepa se:, tatio:chi:wal a para ahsiti ne: ka:mpa kite:matih. De ompa tasaka ya sayoh, wi:tsa wa:n wi:tsa, wi:tsa wa:n wi:tsa. Miak a mosentilia, ahko yahkia, *morendirowa** ka:mpa kite:ma, yehwa yo:ni. Ma:tami, tami tasakak a, kalaki n' isintsi:n, nochi kalihtik etok, ompa kitachihchi:wia ka:nika n' kisa:lo:ti. Oksepa *igual** kitachihchi:wia kualtsi:n, sepa kita:lia n' tatio:chi:wala:t, ma:pe:wa kisa:lowa. De ma:tami kisa:lowa, sepa kipehpena ne: tikiliah sinte:na:meh, tein *más** wehwei. *Morados** kita:lia, kitalia *crucito**, se: kolo:tsi:n kita:lia, wa:n komo iweli, kipia n' icha:ntsi:n akis, ompa kita:lia, wa:n komo a:mo kita:lia *aparte** se: kali, mono:tsa kueskomat. Kueskomat de sinti, ¿tiki:xmatik? A:mo. Kueskomat de sinti, sayoh para yeha sinti. Panki:sa *primero** se: wa:n sepa se: yowi no: panki:sa. De ompa kita:liah nejó:n kolotsi:n ika xo:chit, ompa yetok. Nochi ne:n tapixkanih kintaxtawiah ika tao:l de molkatao:l. Molkat ne: yetok, yehwa yo:ni kikuahtokeh. *Cuando** tami a molkatao:l, monamakilia ne:n ta:to, de ompa kikuita[kikuiti] ya ne: ka:mpa sa:liwtok, oksepa kichi:wa nejo:n *ioraciones**, ke:ní:w n' tamattok, ke:ní:w mote:tai:xpantia, mah *morendiro** ne:n ka:mpa kita:lihtok. Kita:lia ne:n eskawa:s para ika tehko, sepa kichi:wa n' itekiw, kitemowi:s wa:n kitemowi:s wa:n a:mo moita ka:ni n' kikuik. ¿A:koni nejó:n yekintsi:n weli, a:koni nejó:n kimati? *Por eso** mote:yo:tilia n' teihsá:. ¿Ka:ni wa:le:wa? Iwa:n tein kine:ska:yotih toni ika titakua:skeh. Tikuis wa:n tikuis wa:n ompa kita:lihtiw, tikuis wa:n tikuis ompa kita:lihtiw *porque** titahtantok. *Porque** timokowtilihtok, *porque** timote:wa:tstok. Tikpo:wmati tein *primero** kine:ska:yo:tih, mitsmakatok *más**. Yehwa yo:ni, wa:n ka:ni yekintsi:n yetok. Ka:ni yetokeh n' ta:tomeh. Ka:ni yetokeh n' impilwa:n tein kinmachtihkeh ke:ní:w motekitis. Katí:n tikmachi:ti wa:n a:mo tekiti, entó:s para ton *mitsserbirowa** n' ika mitstahtanihtoti ke:ní:w mochi:wa. A:mo kineki. Ke:mih se: *maestro** a:mo kinelisowa m' pili *porque** kimowilia, a:mo *kiserbirowa**, yeh kineki tekititi:w ne: kowtah, pero n' tai:xmati:lis a:mo kineki. Ihkó:n *cuando** n' *diosito**. A:mo t'tahtania, teh tikuitok se: tekit, para to:n t'neki n' tein welia ne: mowe:ita:t. Welia mowe:iná:n a:mo tikneki ok para teh. *Ajá**. Teh t'tohtoka se: ya. Wa:n tamik a n' tein kimatia ne:n ta:to, ompa tamik a. Ka:ni ya:ti, a:kon kilwi:ti, a:mo a:kah kinehneki ok. ¿Ke:yeh a:mo a:kah kinehneki? Siowi:lis, yehwa yo:ni. A:mo t'neki timosiowti:s, tikneki sayoh mah ehkoto. Wa:n sayoh mah a:mo timi:to:ni:ka:n. *Porque** i:n tein nikihtohtok se: siowi:lis, pero siowi:lis. Tikma:ma:ti:w, de nochi, tine:ne:mis, ta: kiowi, ta: tasese:ya, yehwa motekiw, yehwa motekipano:l, yehwa n' ika tietok. ¿Ka:nika yekintsi:n yehwa n' ika yetok? A:mo a:kah. *Ajá**. A:mo a:kah, nio:n se:. Nio:n se:, nio:n se:, nio:n se:. Nehwa niki:xmatik, nowe:ita:t katka ihkó:n kichi:waya. Yeh *rezarowa:ya**, mota:tawtihtok, kahkoitstok n' ilwiak, tachia n' iwa:n ta:lmanik. Yeh kimati ton motahtanihtoya, wa:n tepitsi:n tein nikaik, wa:n tepitsi:n tein nikahkokuilih, yehwa nika:n ekintsi:n name:chtapowihtok, *porque niknecesitarowa:ya**. Pero ke:mih yekintsi:n pos ne: a:mo no: niweli ok, nimosenka:wak a, pero a:mo *porque** a:mo nikmati. A:mo niweli ok. Ke:mah. *Cuando** neh ntato:kaya, niknamakaya tao:l, nikimpiaya tapialmeh, piomeh, we:wehchomeh, *menos** pitsot. *Lo más** nikimpiaya we:wehchomeh. Na:nahtsi:n kiwelitaya, kinamakaya. Pos mah a:mo se: kkui:li n' itomi:n *de señora**. *Noseñora** mah a:mo nikui:li *porque** yeh ia:xka. Yehwa moowihtihtok, yeh kitamaka *cuando** tsikitsi:n yo:li, ¿wa:n ke:yeh mah nikmati neha ne: toni n' kinamakas a? Yehwa mah monamakili, yehwa ika mopale:wi, mah yeh moe:wili n' itomi:ntsi:n, mah a:mo nikui:li. Tein neh no: nehwa wa:n tein yeh no: yeha, tein kalihtik toni n' kichi:wtok. Pos no: kita:ni n' kalihtik tokotsetok, sake:ra se: *peso**, pero a:mo kitani. Ekintsi:n a:koni. Titokotsetos kalihtik *que** a:mo mitsahsi nio:n se: *peso**, *sólo** tiki:sas titanamakati:w ika teihsa:tsi:n. E:mah, *demás**, a:mo kineki ok piotsi:n, kkuiki kui:xin, kkuiki kosama:lo:t, *a ver** ka:ni. Kokolismiki *porque** a:mo tikpiah ke:ní:w timote:tahtani:skeh. ¿Ke:yeh n' tona:ntsi:n a:mo kokolismikih n' ipiowa:n? ¿*San Antoniohtsi:n** ke:yeh kipia pitsomeh? Kipia *pollos**, kipia we:wehchomeh, ¿ke:yeh a:mo tamih? ¿A:koni n' kimati para motahtani:s iwa:n yeha? Ne:chiniwa:ltepe:wili a:mpó:n tikimpixtok, no: nikiwelita, no: nikinehneki, wa:n no: niahsi para nikintamakas. Pos yehwa nejo:ni *importa**, ¿A:koni weli? A:mo a:kah. *Por eso** yekintsi:n momatiko ya ne:n tanamakanih de m' piomeh, ista:kpiomeh momatikoh a, *hasta** no: kichihchi:wkeh ya n' tepos, tein ika kiwa:lkuih, tein telwe:i, tein mah miak aki. Pero komo a:mo tikowaskiah a:mo wa:la:skiah. *De más** tehwa:n tikinamaki:lti:skiah *porque** no: tikimpiah. Wa:n tein tehwa:n tikipiah *más** kuali, *más** we:lik. Yehwa nejó:n nochi, *por eso** moneki, mah a:mo tamiskia ka:mpa neha nikmati wa:n ka:mpa neh nikwa:lkui. Pero, ¿a:kon nikmakati, a:koni n' kikuiti? A:mo a:kah kinekis *porque** ke:yeh, siawi:lisyoh. A:mo i:pa iwki sah. Kihtowa ompa ne:wí:n se: *novecino**, a:mo i:pa xikua sah, kipia wetsis mone:to:n, wa:n a:paliwis motasa:ltsi:n, wa:n sa tia:kuetaxtik eski. ¿Ke:yeh? Titekiti, te:kokohka:yo:t. Yehwa nejó:n wa:n semi kualtsi:n katka. Neh semi nwelitaya, a:mo tikpia tomi:n, wi:tsa se: nokni:w, ne:chnamakilti:skia n' tao:ltsí:n. Ke:na:mo, nikpixtok. ¿Tao:yal a? Tao:yal a. Ne:chmaka se: o:me almo:n, e:yi almo:n *o** ne:chmaka se: *media. Órale**. Ampó:n wi:tsa notomi:n. N'nehmachta:li *porque** wi:tsa *nomozo**. *Órale**, nika:n etok. Ne:chmakato, *órale, pero** neli n' tiwa:la:s. Ke:mah. Pos n' taxta:wihtok, nikpale:wihtok nokni:w. Ekintsi:n, ¿toni ika n'pale:wi:ti? No: nimopale:wihtani. Yehwa nejó:n ika a:mo teh tina:lki:sah kualtsi:n. *Por eso**, tamik n' *costumbre, porque** a:man *puro leyes**. Para t'tachihchi:wi:ti:w ne:n tote:pixka:w mah mitstaxta:wi:ka:n. *Si** a:mo, a:mo tiow. A:mo tika:wili:s se: tase:lo:t *por mogusto**. *Hasta** itech *patronales** a:mo tikwi:kah ok xo:chit. Entó:s katí:n... Ke:meh neh seki:n ne:chiliah, a:xka:n *patro:nilwit**, ¿Ke t'wi:ka xo:chit, ke: t'wi:ka *veladora**, mitstahtanih? ¿Ke: t'ta:lia *limosna**, mitstahtanihtok? Pos *a ver**, ompa ne:chtewilihtok a. Komo nikilwi:skia no: x'ta:li:ti, ke:ní:w ne:chilwi:skia. Ta: sayoh *por** ne:chitak nikwi:ka wa:n kikokowa ya, entó:s *qué pasó**? Neh nikwi:kilia *por** neh n'mati *por** to:ni. *Ajá**. *Cuando** tikta:li:tiw se: *veladora** iwa:n tote:pixka:w, a:mo *primero** ika ximopo:powa, a:mo, *siempre para** tia:s ika welitilis ika nochi moyo:lo, tias, tikwi:ka *veladora**, tikwi:ka se: *rollo** xo:chitsí:n, *primero** yehwa tikma:ktilia, tikchi:wa ne: nejo:n tikma:ktilia kualtsi:n, tikxakualowa ihkó:n, wa:n *después** teha. Ompa ke:mah ne: t'ta:lia, pero *kirecibiroh** a. Kitio:chi:wak a. De teh *molado, moveladora lo mismo**, tikxo:taltia ya, pero kikuik a. Pero katí:n yekintsi:n, ne: titakua:toh wa:n tikitaskia ne: te:chmakak, *primero** ika moxakualo wa:n *a ver** xtakua. ¿Tikua:s? A:mo tikua:s, tikihto:s ta: ne: kim..., ika moma:xakualohtoya ya ne: wa:n mah sepa nikua. Wa:n ihkó:n *dios**. Yehwa kikuis chipa:wak. Wa:n mitsmakas welitilis chipa:wak. *Porque** ika timoxakualowa m' *veladora primero** wa:n xo:chit wa:n ne: tikma:ktilia, a:mo *valerowa**, a:mo *valerowa**. Ke:mah. *Hasta** tio:pixka:t a:mo kimati, no: kichi:wa ne:n tahtatanilis por ke:yeh, ta: iwki kichi:wa miak *gente, pero** yeh sayoh kita. Wa:n kihtowa ke:yeh, pero se: *persona** kihtowa ihkó:n *orador**. Teh kihtowa *tiorador, tikleerowa** mo..., moa:maw. ¿Weli kilia ke:meh ne:? Nika:n kihtowa *que** a:mo. *Es que primero**, *kirecibiro** chipa:wak wa:n *después** a kikuis ka:mpa yeh kimati. para kichi:wili:s *milagro**, para kki:xtili:s kokolis. Pero tik..., teh *primero** ika timochipa:wa wa:n tikta:lilia, yeh a:mo mitskui:li:s. ¿*A poco** yeh kineki kokolis? A:mo, yeh kineki mah yowi. *Ajá**. Yehwa nejó:n nochi kiwi:ka nejó:n talna:miki:lis. A:mo nikmati, ke:mih i:n miak tame:ch..., [nan]kinno:tsah mah name:chnohno:tsakih, ma:se:walkopa tanemili:l, a:mo n'mati ox kwa:lkuia tota:toikni:wa:n miak, oso a:mo a:kah. *Bueno, este**, ekintsi:n tine:chtapowih ya, ne: de i:n tao:ltato:kalis, *bueno** n' tato:k, ne: ke:m..., ke:ní:w n' achto kito:kayah wa:n ke:ní:w n' kichi:wayah. ¿A:xka:n tehwa:tsi:n titato:ka ok oso no: tikowa ya n' tao:l tein kwa:lkuih ne: ahkua:kokopa? Ke:mih ye:wa ya nimitsilwih, sepa tikihto:tih. Nitato:kaya, n'namakaya, a:xka:n a:mo ntato:ka ok, *porque** a:mo niweli ok. Nimitsilwihtok *que** kiwi:ka siowi:lis, kineki xipa:kto para tikitati:w motato:k, *que** kiowi, tasese:ya, ompa tietos. Wa:n ekintsi:n *ticalambrehkuik** a, ke:maniá:n. Ompa nimahokuilanis. Tachiato n' imi:lah n' ta:to wa:n ompa sekmikik. A:mo, nehwa ntato:kaya *cuando** n'piaya *treinta años**, *treinta y cinco** wa:n ompa ke:mah, nikalakik a oksepa se: tekit, *por eso** nimitsilihtok siowi:lisyoh, Entó:s nikalakik ika n' kahfe:ntsi:n *cuando** ehkok a ne:n *este, n' Instituto Poblano**, ihwa:k a nimomahcha:na ika yeha, *por eso** niman nimitsilia ke:yeh a:mo ta:ik, *porque** a:mo nikwelita ke:yeh a:mo ta:ik. Neh n'neki mah ta:ki. Ke:mah. Yehwa yo:ni. *Porque** kipia de ta:kis, a:mo moneki tikchipa:was semi, mah opa xiwit, mah a:mo kikui n' komekat. Pero kipia titahtani ina:wak tote:pixka:w, mah mitstayo:koli ne:n tato:k, mah ta:ki. Entó:s ka ihkak, mah ne:nkah ompa ihka, mah mota:ki:lti, mah moteyo:tilti, ika *nimoserbiros**, Ke:mah wa:n timote:maktia. Timoto:ka:ytia ina:wak wa:n t'to:ka:ytia yehwa, ¿ke:yeh, ton pasa:rowa? E:mah, *por eso** kipia..., wa:n ampó:n ihkó:n ihkak, toni n' kipale:wi:ti ne:n a:kin ia:xka, Yehwa yo:n, ompa yetok nejó:n. Wa:n nietok *seguro que** kanah ika ne:paka ttachia ta:ktok. Ka:nah ika *hasta** kita:lilihtokeh *horqueta** a, wa:n i:n ke:maniá:n t'ta:lili:tih. Yehwa yo:ni. *Por eso**, te:chchikotia n' tote:pixka:w. Ka:mpa a:mo kitasohtah, t'matis to:ni, i:n a:mo kipia *dueño, o los dueños**. ¿Wa:n a:koni n' kichi:wati nejí:n tein name:chilihtok? Se:..., neh a:mo n'chi:was n' ka:n noa:xka. Ta: ne: no: ia:xka. Neh noa:xka..., *a ver** a:koni n' kichi:wati. Para kichi:waskeh olo:ch. Olo:ch ke:mah, neh n'ta:li:ti i:n tahto:lis wa:n tiowih, timote:mpale:wi:tih, mah ta:ki ne:. Para wi:tsa n' akahsá: te:chneltokili:s. Ta:lili:ka:n tapala:n sah wa:n a:mo x'ta:lili:kan ok ne:n takowal, takowaltapala:n. Tiahsi t'ta:lia wa:n xkita ke:ní:w n'ta:ki wa:n ekintsi:n katí:n tikilwi:ti xkita n' ke:mih ta:ki. Ka:n tei. Ka:nika kkuiti ne:n inepale:wil n' tokni:w no: kinehnekiti. Yehwa, yehwa yo:ni. *Por eso** neh n'ne:k..., nikitak a wa:n nochi a *porque** a:mo nikone:t. Ke:mah, de n' e:yi powal wa:n mahtaktio:na:wi xiwit, nikitstiah ya, *hasta** para ekintsi:n. Ke:mah, yehwa yo:ni. Pos miak tasohka:matik tite:chtapowih i:n, i:n talna:miki:lis tein teh no: tikmati. Wa:n tikihtowa *que** a:xka:n a:mo tikchi:wa ok, pero ne: wehka:w teh tikchi:waya, titekitia. Ke:mah. Nitato:kaya. Tik..., pos tak tein tiweli tikine:xtilih mo..., mopi:pilwa:n oso momachwa:n ta:ká:n tikimpia. *Parejo**, nochi, kitakeh. Wa:n ekintsi:n tikihtowa a:mo no: tikchi:wa ok, en..., ta:ká:n tikimpia ne:n ne: seki mo..., moxwi:wa:n a:t ox no: weliskeh ok. A:mo ok, *porque** a:mo kinehnekih ok. Wa:n a:mo kanah onkak ok, n..., a:mo weli mah nikalantokati se: tokni:w ka:mpa tato:ka, x'mahchi:wa neh ntato:kati *porque** timiakiakeh, timiakiakeh, timiakiakeh, wa:n ke:meh kihtowa se:, se: *persona**, ¿a:mo ttato:ka? A:mo. ¿Ke:yeh? Pos a:mo kanah ika. ¿Ka:ni os tikitstok takowyowak a ka:mpa ntato:kaskia neha? A:mo kanah. A:mo kinma:ahsi n' tokni:wa:n wa:n ke:ní:w mah nkinima:tohtope:wati. *Mejor** mah kita:li a wa:n nikowili:s a. *A ver** komohkó:n niwelik. Wa:n komo *a ver, pero** i:pa ne: nikchi:wati *lucha** para no: nikimpale:wi:s. A:xka:n tehwa:tsi:n a:mo titato:ka ok *porque** a:mo tikpia ka:ni. A:mo kanah wel ntato:ka *porque** a:mo nikpia ka:n tato:kta:l. Tikpiah pero yehwa n' kahfe:nkowtsí:n ompa ihkatok. Wa:n tehwa:tsi:n tikita, ¿*que** okachi kuali n' kahfe:n oso kachi kuali n' tato:k? *Pues** ekintsi:n, ekintsi:n, de yekintsi:n nikitstok, pané: nochi iwki sah, de n' o:me *iguales**. Kahfe:n komo a:mo tikta:lilia nejó:n takowaltapala:n, a:mo ta:ki. N' tato:k komo a:mo t'ta:lilia n' takowaltapala:n, a:mo moskaltia. De yo:n o:me kipia *porque** kimachtihkeh n' ta:ltikpaktsí:n ihko:ni wa:n momatik *semilla**, ke:mah. Wa:n tehwa:tsi:n ke:ní:w tikita, ¿okachi mah se: kito:ka n' tao:l oso kachi mah se: kito:ka n' kahfe:n wa:n se: kinamaka? *Pues** de yekintsi:n, kahfe:n *apenas** i:n a:man kipiak *precio, porque** achto a:mo kipiaya *precio**. *Entonces** mah kuali neh nikitstok, mah wel ka:n nikpia se: ma:tayewal kahfe:n wa:n n'pia se: ma:tayewal mi:lah. para eski ika nimopale:wi:ti. Ke:mah. Wa:n kuali yetok mah nitato:ka ohpa n' xiwit. A:mo miak mah ntato:ka, se: almo:n to:nalmi:l wa:n se: almo:n xo:pami:l, chi:wi se: *estajo** a. Wa:n n'pia se: ma:yewal nokahfe:n. Pero sayoh ika *puro** kahfe:n, sayoh ika *puro** tato:k, a:mo. A:mo weli. Moneki mah tsihtsikitsitsi:n sah nochi se: kipia. *Porque** sayoh se: taman, a:kah. A:mo kualtia. E:mah, *porque** neh nikitstok a, se: *kigastorowa más [que] lo que** se: kita:ni. Nehwa nikpiaya se: *notío**, ta:to katka ya, kipiaya *ochenta y tantos** ya, wa:n kipiaya kahfe:n, wa:n a:mo kima:tokaya n' ikahfe:ntomi:n, a:mo n'mati toni n' *dios** kipale:wia:ya, nika:n nemia Kuesala:n, yeh kichihchi:waya wahkal wa:n wahkal kikualtilia:ya, o:me n' sama:nah, wa:n ki..., kinamakaya o:me *ciento**, ika tamiko e:yi *ciento**, chikuase:n *ciento** n' kita:ni se: sama:nah. A:mo niktamia kihtowa *lo que** se: sama:nah nikta:ni. Kipiaya *banco** nejó:n ito:min, wahkaltomi:n wa:n ikahfe:ntomi:n, nochi *banco**. Yehwa yo:ni, pero a:mo kokolismikik, mikik kiteloh ne:n tepos, *Después** wa:lah n' ikone:w, yehwa ya kki:xti:ko *banco** n' itomi:n, wa:n ompa tamik. Pero ihkó:n motekipano:ko, wa:n a:mo kipiaya nio:n se: kokolis, ta: tehwa:n ompa t'panitstokeh niman, niman te:chkokowa n' toi:ka:n wa:n yeh katka a:mo. Wa:n yeha ne:chmakaya nejó:n tahto:lis, *lo que** tein *tikgastarowa** kihtowa a:mo t'ta:ni se: to:nal. ¿Ke:yeh *tikgastarowa más** wa:n a:mo t'ta:ni a. *Ajá**. Wa:n nikilia neli. Ka:mpa tikihtowa neli. X'ta:li *cuidado** kihtowa, *tikgastarowa** kihtowa chikuase:n *ciento** domingo, wa:n a:mo tikta:nik sama:nah. Entó:s tikuitok tein tike:wtok. Tiwa:lma:tamiti:w wa:n ¿*qué pasó**? *Mocapital** tikoli:nih a, entó:s, ¿kati:ni n' tein ttekititok? Tikpia *razón tío**, tikpia *razón. Ximochi:wa *fuerte** xitekiti. Ke:mah. Pos yeh kihtowa:ya komo a:mo se: kipia n' tomi:n, mah a:mo se: kia:wilchi:wa no:. Mah a:mo se: ka:wilchi:wa, Ko:mo a:mo titekiti, a:mo no: xika..., te..., a:mo no: xika:wilchi:wa. *por**. Komo a:mo titekiti a:mo *xikgastaro** n..., n' tein tikta:nik Tein tikta:nik ya:lwa a:mo *xikgastaro** n' a:man. Ximotahyo:wi:lti *hasta** tikahsis n' tekit para *t'gastaros**. Wa:n teha:n a:mo. Tehwa:n tikta:nik, a:mo tikta:nik, tiowih *tikgastarotih**. Ompa tietokeh *mal**, tikpias n' ka:nachi pero sayoh tikui. Tiktahmaxiltihtok moto:nalwa:n tein a:mo ttekiti, t'tamaxilihtiw tein achto t'ta:nka. Wa:n yo:n iwki ke:mania:n..., a:mo, a:mo. Yehwa yo:ni. Pos semi kuali yetok i:n talna:miki:lis tein tite:chtapowih. Kihtowa ne:n, Ke:mah yehwa neh nikchi:wak nejo:ni. ne: tite:chtapowih nochi ke:ní:w kichi:wayah ke:man pe:wayah tato:kah, ke:man, ne: kip..., ke:man tapix..., takelpachowah, kit..., tapi:xkah, kikalakiah ne:n sinti, kisa:lowah. Nochi, nochi. Ke:mah. Wa:n tikihtowa *que** no: ika mo..., mo..., motekipanowa:yah, n' tao:l kinamakayah wa:n no: ika motekipanowa:yah. Ke:mah, nochi. Wa:n ne: ka:mpa ika tehwa:tsi:n tinemi, ¿ka:nachi taman tao:l kito:kayah? Pos ompa kito:kayah sayoh, sayoh n' e:yi taman tao:l. Kito:kah n' ista:k, ya:wit, kostik, E:mah. ¿Wa:n nochi iwki sah n' ta:ki? *Pues**, sen ista:k no: kualtsi:n ta:ki, wa:n ne:n i:n kostik *más** ta:ki, pero a:mo wehwei, nohne:l. Ya:wit, ta:ki ke:mih ista:k, pero a:mo yo:lchika:wak, yema:nik. Niman okuilowa. E:mah. Wa:n ne:n i:n kostik *más** kipia chika:walis, a:mo miak taxkal tikua:s wa:n kualtsi:n timochika:wa, tiktaxi:kowa n' se: to:nal, a:mo miak tikua:s. Wa:n okseki a:mo. Ke:mah, *porque** ne:n i:n tao:ltsí:n kostik, ta:gatsí:n wa:n ista:k siwa:tsí:n, *igual** ya:witsi:n. E:mah. *Por eso** n' kostik *más** kipia *fuerzas**. Para tikpias pitsot tikmakas tao:l nochi kostik, wa:n yo:n ihsiwka kitoma:wa, *porque** chika:wak. Ke:mah. Yehwa yo:ni. Kostiktsi:n semi *fuerte**, ke:mah, *hasta** para se: ko:yas chika:wak. Kostik ke:mah. Wa:n kostik *hasta** mihmiliktik. *porque fuerte**. E:mah. Chika:wak n' kostiktsi:n *porque** tagatsí:n. Ke:mah. Yehwa nejo:ni. Kipia de se: kipias nochi yo:n e:yi *semilla**. Komo neli t'nehneki ttato:kas tikta:lia seko se: *parte** se:, wa:n sepa se: *parte** seko wa:n sepa seko, pero motohtokatos, a:mo se: seko wehka. A:mo. Nika:n n'ta:li:ti i:ni wa:n n'ta:li:ti i:ni. *Órale**. Wa:n komo we:wehka tikto:kak, ¿ke:yeh a:mo? Ne: komohkó:n tikto:kato ne:wí:n seko, a:mo tikitas kati:ni ne:n, a:mo tikitas kati:ni *más** wehwei mochi:wak n' e:lo:t, *porque** ne:paka tiow tikitas no: *igual** sah, wa:n tiwi:tsa nika:n pané: no: *igual** sah. A:mo, ta: tietos ompa ne:, *por eso** t..., tiktaka:wilia. De i:n nika:n i:ni, ihkó:n, i:n nika:n ista:k, ya:wit, kostik. *Ajá**. Wa:n tikitstia:s nima:n mi:ltsí:n ke:ní:w yowi. *Porque** ne:n i:n kostiktsi:n a:mo wehkapania, tsatsapatsitsí:n. Ke:mah. Wa:n seh se: sah ne:n sinti. Wa:n ista:k oho:me. Ya:wit no: oho:me wa:n wehwei. Ke:mah. Pero yema:ni:k ya:witsi:n. Yema:nik wa:n telwe:lik. Telahwiya:k ya:witsi:n se: kikua. Pero a:mo *igual** te:chika:wtok. Niman timaya:nas, wa:n kostik a:mo. Ya:witsi:n sayoh ke:mih pa:ntsi:n *porque** yema:nik, pero telwe:lik para ato:l. Telwe:lik para n' ato:l. *Por eso** tikpiaskeh nochi yo:n e:yi *semilla**. Ato:l no: t'chihchi:waskeh n' kostik, no: telwe:lik pero mitsmaka *fuerzas**. Yo:n komo ttai:k se: tsiwahkal, o:me tsiwahkal a:mo moneki niman ttakua:s. Kuali tia:s ne: teihsá: tikuiti:w *primero** wa:n para tialmasa:lo:s a. Wa:n oksé: *sabor** kipia, ahwiya:k oksé:. Ompakahkuí:n a:mo nanki:xmatih yo:n tsi:katao:l wa:n seki kilwiah xoko:..., xokoyo:ltao:l. Tsi:katao:l, tsi:katao:l ke:mih i:n, Nejó:n tsi:kat we:ika:t kipia, we:ika:t kipia nejó:n ka:mpa se: tato:ka. Moyo:kolia mochi:wa. Wa:n yo:n tsi:kat, se: kita:lia xina:ch, para yo:n ichika:wka. E:mah. Iwa:n se: kima:nelowa, ¿Ke:yeh? Yo:n ichika:wka, ke:meh *cuando** se: pili tikilpia ka se: chi:chi:llisto:n *o** se: *chi:chi:lestambre** itech n' ima:y wa:n imets, para a:mo kalaki nexi:kol yo:ni. Ichika:walis iesyo. Ke:mah. Yo:n yehwa n' tsi:katao:l iesyotsi:n se: kimaka. Nochi chi:wtok. Kipia de i:pa kwi:kas nejó:n tsi:kat n' xi:nach tein ista:k. Kipia de kiwi:kas. ma:ski se:tsi:n tikahsis sintsí:n, pero kipia de tike:wili:s. I:n para ttato:kaskeh xina:ch. Ne: pos... A:, ah, a:. Ne: pos xokoyo:ltao:l, ¿a:mo tiki:xmati? A:ah. Wa:n yo:n seki kilwiah kowsin neh a:mo no: niki:xmati. ¿N' kowsin? Kowsin, wehwei sinti, tomaktik n' iolo:yo, tsikitsi:n tao:l, sayoh telpa:pata:wak wa:n tihtila:wak. Yehwa n' kowsinti. Iyoh olo:t, a:mo miakia, a:mo miakia n' tao:ltsí:n. A:mo miakia. Olo:pitsa, pitsaktsí:n olo:t, *casi** mahyá: nochi tao:l a. Kualtsi:n mopexo:ntia. Wa:n kowsin a:mo. Yehwa yo:ni. Pos miak tasohka:matik ne: tine:chyo:lmela:w, ika i:n ne: tine:chtapowih ya nochi ke:ní:w ntato:kayah ne: wehka:w ka:mpa ika tehwa:tsi:n ticha:nchi:wa. A:xka:n xine:chili ke:ní:w moto:kay. A:mo teihsá:. Ke:mah. Ke:mah. Martín Santiago García. Niwi:tsa Xalpantzingo. Miak tasohka:matik.