A:man ta:tah nimolia ne:, tehwa:tsi:n xa: no: tikmattos i:n no: se: kokolis i:ksá: te:kui wa:n mahyá: achi:chika kinkui i:n pilimeh, kito:ka:ytiah ihxo:ch, tehwa:tsi:n xa: tikmattos ne:, xite:chtapowi ke:ní:n ne:n tikpahtia. N' ihxo:ch wi:tsa de pilimeh, *cuando** ki:nxo:xah. Ke:mah. Kiwe:welitah, wa:n de kiwe:welita, niman kimachilia m' pili. E:mah. Komo a:mo mihso:ta, teltsahtsi, teltsahtsi wa:n komo a:mo mihso:ta. Wa:n yo:n [ko]mo a:mo se: kipahtia miki. *Pues** ne: komo kimati n' a:koni nejo:n kiwe:welita pili, te:pilwe:welita mah tikihto:ka:n, yehwa kuali kipahti:s. Komo kimati ika toni kichi:wa. I:xchika:wak, te:pilnehneki, te:we:welita. Yo:ni, komo yehwa kipahti:s, sayoh se: kilwia, xpahti nopili *porque** tikwe:welitak wa:n ihkuí:n *kipasaroh**, mokokowa. Pos xwa:lkui, tikwi:kilia, sayoh kita:lili:n n' ichihchi wa:n kuali a, pahtik a. Wa:n komo a:mo tikmati a:koni, moneki mah mitschipa:wili n' tachipa:wkeh. E:mah. Kichipa:was kualtsi:n wa:n a:mo mihso:tas ok. E:mah. Yeha n' taxo:xal. Ke:mah. ¿Wa:n toni ika n' kichipa:wah? Pos yeh kimati a ne:n tachipa:wkeh toni n' kikui. Kikui *aceite** *o** kikui ehekapahxiwit, ika kichipa:was. Wa:n pili kie:ktamati, kie:kkui. Mi:to:nia *cuando** kina:miki. Tikihtowa kikui ehekapahxiwit. ¿Kati:yeh yo:n ehekapahxiwit? N' ehekapahxiwit ne: xo:met. E:mah. Xo:met wa:n se: pio:tet, kixakualowa ika wa:n pahti m' pili. Ika yo:ni sah. Ika yo:ni sah. Ehekayowak. Kehekawih n' a:kin kwelitak, *porque** se: pili wa:n ma:s[ki] se: we:i, mitsxo:xas, wa:n yetos ka:nika mitskoko:s. A:mo nochi n' ke:meh tietok mitskoko:s, seh se:n *parte** sah. ¿Ke:yeh? Ke:meh *cuando** pahpata se: kikuiti wa:n se: kkua:sneki, wa:n komo ke:meh i:pa se: taxo:xa, pahpata a:mo yoksi. Yewalti..., mokahkalakia takuaktik, wa:n *igual te:chpasarowa** n' teha:n. Mitskoko:s moma:y *o** mitskoko:s motsontekon *o** mitskoko:s ka:nika, mopox, mopanko. Ompa yo:ni, taxo:xal. E:mah. Ke:meh, ke:meh ne: ta:kilo:t tikxo:xah, ihkó:n te:chxo:xah. Ke:mah. *Por eso** kihtowa mitswe:welitak wa:n ta:kilo:t tikua:snekik. Telpano:k a n' tikua:snekik *por eso** a:mo yoksi. Se: moxo:xilia *o** te:xo:xiliah. Neh nikmati *porque** ke:meh neh nikui:kuiti m' pahpata ne: ka:mpa onkak, kahfe:ntah, wa:n yetok se: ta:totsí:n ohti, wa:n [ko]mo n'wa:lkui niman ne:chilia, ¿To:n tikuito? Pahpata. ¿Ka:n t'wi:ka yoksik? Ka:nah. Ka:n tei. A:. Iwki a. Nopahpata a:mo yoksi. Yoksis mah *hasta** nikpahwi para yoksis, mah n'ta:lili n' tehtsonkilit, entó:s yoksis. Pero a:xka:n nikuik sepa se: taman. ekintsi:n *cuando** nikuiti m' pahpata, nikxelowilia, se: mexkal nikta:lia itech *morral**. Ke:meh i:pa kalte:noh yetok, ne:chita nochipa. ¿Sepa tikuito pahpata? Ke:mah. ¿Yoksik? Yoksik. ¿Tikua:s? Nikua:s pos. Niki:xtia itech *nomorral**. Meh. ¿Ka:nachi? Ka:n teihsá:. Tasohka:matik. Ihwa:k yoksi nopahpata kualtsi:n, nio:n tei. Sayoh nikmati taxo:xah. *Igual, cualquiera persona**, tikwe:welitak de mela:wak, tikxo:xa. *Porque** toi:xko pitsotik. Tii:xtolohchika:wkeh. Ihko:ni. Wa:n tipahtis, tei:n i:pa kimpahtia n' taxo:xal m' pilimeh. Wa:n komo kimati n' a:koni n' taxo:xa, kihto:s, *a ver** mopili, mah n'pahti *porque** neh semi *fuerte** noi:xtololo. Entó:s kichihchiwi:s wa:n a:mo teh kimachili:s m' pili. Ke:mah. Wa:n i:n, *bueno** i:n tikihtowa *que** pilimeh sah ne:n kinkui n' ihxo:ch, wa:n ta: i:ksá: neh nikakilia:ni *que** no: wehweitokni:wa:n, no: ne:chkuik ihxo:ch. Pos n' ihxo:ch no: te:kui se: wehwei:n, *por medio** tixmowitih. Timoxwitih, tiki:xtia ya ne:n tein tikuah. Yo:ni onkak, pero xiwit a:mo tei. *Ajá**. Yo:n sayoh tein ika timoxwitih, yehwa tikua:s tatewa:ts sah, taxkal tatewa:ts. *Hasta** a:mo tikye:knekis [ih]nekuis, ta:, ta: ke:meh ika timoxwitih, wa:n tatewa:ts tikmachili:s neli *o mal** tikmachili:s. A:mo t'neki tikihnekuis taxkal tatewa:ts *porque** yeh wa:le:wasnektok. Pero yehwa yo:ni, yehwa mopah eski. I:pa taxkal tatewa:ts sah. Taxkal tatewa:ts. *Porque** yo:n mopepechoh, wa:n para a:mo mopepecho:s, tatewa:ts a. E:mah, yehwa yo:ni. Wa:n ta:ká:n emo:l ika nimoxwitih. Pero i:pa taxkal *más**, *porque** taxkal tiktelkuah. Ke:mah. *Porque** n' emo:l telwe:lilih *porque** telkuah n' taxkal wa:n mitschi:wilih *mal**, titelpexo:n. *Por eso** taxkal tatewa:ts, [...] telwa:ik, yehwa t'totopotsa. Wa:n yeh a:mo mopepechowa, kixiti:ni:ti. Ke:mah. Yehwa yo:ni. Tikihtowa *que** i:n pilimeh ika se: kinimpahtia xo:met komohkó:n nejo:n... *Ajá**. ¿Ke:niwki i:n xo:me:t? Xo:me:t, ika pio:tet. Xo:me:t tein i:pa onkak. ¿Se: taman sah onkak oso miak taman? Xo:me:t tein nika:n onkak *porque** okseki xo:me:t a:mo tikuih, yo:n tein telma:we:weyak. a:mo. Tikuih tein ti:ltik n' iteyo. Yo:n seki pané: *cimarronxo:me:t** neh nikilia, a:mo tikuih. Xo:me:t tein i:pa tiki:xmatih, pitsa:wak achi n' ikowyo, *porque** n' okseki a:mo, teltohtomaktik. Yehwa yo:ni. Pilimeh ika se: kinixakualowa kualtsi:n, nochi *parejo** yehyetok wa:n ika se: pio:tet. Ke:mah. Wa:n yo:n pio:tet se: kita:li:ti ka:mpa momaxalohtok n' ohti. Ompa se: kitsompachowa iwa:n yo:n xo:me:t. Ke:mah. A:mo se: kita:lia kalte:noh. A:mo, se: kitki ne: ohti, ka:mpa ohmaxal. Ompa mah yeto. Wa:n i:n pilimeh komohkó:n moxwitiah, no: kinkui ihxo:ch. a:mo sayoh wehwei:n oso no:... M' pilimeh komohkó:n moxwitihkeh yeha:n no:, no: kikui n' ihxo:ch. Pero yo:n se: kimpahtia, mah se: kimpahpacho kualtsi:n, kualtsi:n, kualtsi:n, *ajá**. Kualtsi:n se: kimpahpachowa, kualtsi:n se: kimpahpachowa wa:n se: kinakatsetselowa[kitsonikatsetselowa]. *Ajá** mah nochi ma:wilti n' taihtik *porque** pili ok, a:mo wel tehsá: xmaka. Yehwa yo:ni. E:mah, *cuando** mox..., *cuando**... Se: kitsonikapihpi..., se: kitsonikapilowa ihkó:n, Se: kitsonikapilowa, ¿ke:ní:w? wa:n se: kimetskahkapa:nia ihkó:n, wa:n se: kichi:wa ihkó:n, wa:n kuali se: kimpahpachowa, kika:wa yo:n nexwitil. Wa:n ii:ka:n kualtsi:n ihkó:n se: kichi:wa, ihko:ni. Wa:n taneki:sa *porque** poxso:ne:wih. *Cuando** moxwitia so:ne:wi. *Por eso** kualtsi:n se: kipahpachowa ihkó:n, se: koli:nilia ne:n itakual ihkó:n mah momoya:wa. Ika yo:n pahti a n' ihxo:ch. Ika yo:n pahti a n' ihxo:ch, a:mo mihso:ta ok. Ke:mah. A:mo, a:mo, a:mo, a:mo sayoh se: kipahpachowa. A:mo teh kinimaka nio:n se: xiwtsí:n *o** nio:n... E:mah, *porque** neh no:kichpil ihkó:n nikchi:waya. Timopale:wiah iwa:n na:nahtsi:n. Kipilowa wa:n ke:mah ihkó:n t'chi:wah wa:n sepa tikte:kah wa:n kualtsi:n tikui:kuitakepah, tikui:kuitakepah ihkó:n kualtsi:n, kualtsi:n, kualtsi:n sa ihtichocholka, ke:mah, yowi a kalan. *Santo remedio**. Ke:mah. Pos miak tasohka:matik tih... Tik..., tik..., tikmatih tein tikpiah ika se:tsi:n te:chmahmowtia ya n' *cuando** kokoliskui. Yehwa yo:ni. pos miak tasohka:matik tine:chyo:lme:la:w ke:ní:w tikpahtia i:n ihxo:ch, ne:, a:xka:n xine:chilwi ke:ní:w moto:ka:y. Ka:n teihsá:. Ka:n teihsá:. Martín Santiago García. Xalpantzingo.