A:man na:nah xte:chtapowi ne: i:n okuilkowit, ka:nachi taman tiki:xmati wa:n kehke:niwki para mah no: tiki:xmatika:n. Pos ne:n tanokuilpah..., tanokuilpahxiwit, mochi:wa ixta:wat. Wa:n no: kita:lia n' okuiltsí:n pero ne:, *como que** itech inalwayo. Ki..., ka:mpa tsi:nto:ktok ompa ne:n mota:lia n' okuiltsí:n, pero itech inalwayo wa:n ta:lihtik. Wa:n ne:n kuaokuilkowit, yeh mochi:wa ike:span, ike:span kita:lia se: *botoncito** mahyá: *como que** tsa:wal no: kita:lia, wa:n yehwa yo:n se: kehke:wilia. Komo tikehke:wilih yo:n, yo:n mahyá: tsa:waltsí:n, entó:s wa:n tikte:kilia n' a:tsí:n ne:n iihtik a n' kowit, ka:mpa k..., ka:mpa tikoto:nilia wa:n panki:sa ya n' okuiltsí:n. Ke:mah, ne:, tik..., tikta:lilia se:, *a ver**, ta:ká:n se: xokowits, *o** ta:ká:n se: *limawits o** s..., se: a:..., *aguja**, entó:s yehwa t'ta..., tikta:lilia tikita wi:tsa ya, tikchia mah panki:sa wa:n t..., nika:n tiktsopo:nia itoskak. Ompa ke:mah t'tila:na ya mah ki:sa ya. *Porque** onkak wehwei, onkak wehwei okuilimeh, yehwa semi kipia n' icha:wka. Wa:n ne:n okseki yeh no: mochi:wa n' ike:span. Pero mah semi nikye:kihto *que** aya:..., yo:n aya:mo ke:man nikuitok pahti. Yo:n aya:mo ke:man. Nikita sah wa:n nik..., neli no: we:lik. pero a:mo ke:man nikuitok pahti. Katí:n nikui yehwa yo:n okuilotsi:n tein we:ikowit. Ka:sá: ika mochi:wa we:ikowit, entó:s komo we:ikowit, no: motekpa:nilia wehka ne:n okuiltsitsí:n, miak kipia. E:mah, wa:n *cuando** mopahtia ya no: n' ka:mpa yo:n kiteki n' kowtsí:n, entó:s mochi:wa *botoncitos**. Wa:n sepa seko i:n mochi:wa ya, oksepa seko kita:lia. *O bien** ka:mpa yo:n kita:lihka ya n' icha:ntsi:n, ompa tahtanakastan sepa kichi:wa. Ompa ke:mah sepa *cuando** tikuis ne:n, tiknekis tikte:moli:s, komo tikita kipia yo:n nikihtowa *botoncito**, ite:ntsakka mahyá: tsa:wal, sepa tiki:xtilia. Komo tikneki tik..., *o** i:pa t'neki ti..., *por de gusto** tikua:s sah, pos tiki:xtilia wa:n tiki:xtia n' okuiltsí:n. Wa:n tik... tikua ya, komohkó:n tiktewa:tsa wa:n tikua. I:pa onkak, i:pa okseki, seki kipia *que** se: kikua:s sah. Se: kelna:miki *porque** ne:, neli no: taman we:lik. I:n taman we:lik *porque** pos kipia n' icha:wkatsi:n. Yo:n chia:wak yehwa n' kahwiya:lia. E:mah. Wa:n ne: n' oksé: yeh, yehwa nimitsilia ne: pos neli aya:..., a:mo ke:man nikui..., a:mo ke:man nikuitok pahti. Katí:n nikui yehwa i:n tein we:ikowit. Yehwa ne:n nikuia pahti. Ekintsi:n pos a:mo semi nikui, nikui pahti *porque**, pos nikimakaya pilimeh, *como que** tein nopi:pilwa:n, yehwa nikinta:lilia:ya, *por eso** n'mattok. Komo sepa ne: ni..., pe:wa nikita ya yo:n mahyá: tixti mosowa n' ikanko, nikte:mowa wa:n ke:mah n'ta:lilia ika tilmahtsí:n, *o bien** ika ne:n ichkat. Ichkat se: kohsa ne:n, ne:n chia:wka:yo:t, wa:n se: kima:malakachowa wa:n tikpi:ki ika momahpil. Ke:mah tikwi:ka ya ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n nochi ikanihtik i:n. Itantsi:ntan ihkó:n *parejo**. *o** komo tikitak moka:wa nika:n ya ne:n, yehwa n' tein palaktik de m' pili, entó:s pos eheke:wi, eheke:wi a. Wa:n komo mochi:wak ok, kina:miki m' pili. Wa:n komo sepa mochi:wa pos sepa t'te:mowa wa:n sepa t'ta:lilia. Kipia *que** kina:mikis wa:n kipia *que** t'ta:lili:s yehwa yo:ni. Kintana:miki[kinina:miki]. Yehwa neh ika nikimpahtia:ya nopiliwa:n, *por eso** nikihtohtok. A:mo ne:, *bueno**, seki tak name:chkaya:wtok wa:n seki neli. *Porque** nikimpiak miak kone:meh, nikimpiak mahtak pilimeh, pero yo:n mahtak pilimeh pos nochi nehwa nikimpahtia:ya. *[Por]que** a:mo, *bueno** a:mo ne:chahsia n' tomi:n para nikwi:kas iwa:n we:itapahtihkeh, koyo:tapahtihkeh. Entó:s *mismo** kalihtik nikimpahtia:ya. E:mah. I:ksá: ke:meh yo:n, se: *viaje** se: nosiwa:pil te:te:nka, kalihtik nikpahtih. Poso:nik *hasta** ihihkopik. I:n ii:xtololowa:n mochi:wak mahyá: kapolimeh[kapolin]. Ii:xko, ikua:ko, ke:meh etok, mahyá: *bolsaaktok**, wa:n nehwa n'pahtih. A:man ne:n tikihtowa i:n okuilimeh tein ki:sah, ¿ke:niwkeh, kohkostikeh, ti:ltikeh, chi:chi:ltikeh? A:, tahtamatinkeh sah. Mahyá: pankohkowa:yoh..., pankohkowa:tikeh. Taman sah, taman sah n' okuiltsí:n. A:mo n'mati n' ekintsi:n ox kipias n' kowtsí:n ne:n ka:mpa nikmattok. A:mo n'mati, komo kipia welis name:chne:xtilis *en vivo**. *Bueno** wa:n tikihtowa ne:n, onkak oksé: okuilkowit, ¿kati:ni ne:n oksé: okuilkowit n' onkak tein tikihtowa? Ne:, ka:sá: ika mochi:wa ke:meh i:n ohti, *o** ka:sá: ika moketsa ka:mpa kahfe:ntah, wa:n a:mo mochi:wa we:i. Semi telwe:i ihko:ntsi:n wa:n wehkapan, a:mo semi wehkapan, Pero de i:n nikihtowa para pahti yeh we:i kuowit mochi:wa, mochi:wa we:i, komo kika:wah mochi:wa we:i kowit, no: semi kualtsi:n tata n' ikowyo. Mah wa:ki, mah wa:ki kualtsi:n, *ay dios**, kualtsi:n ika *timoservirowa**, timotamaka kuali ika. Ttamili:ntia wa:n tikchiwa ya motapalo:l *o** motaxkal. Kualtsi:n taxo:ta. A:man, ¿kuali tte:chilwi:s ke:niwki n' ixiwyo ne:n tein tikihtowa kachi tsikitsitsi:n ne:n okuilkowit? Ke:mah, ihko:ko:ntsitsi:n. Ihko:ntsi:n sah, ka:n w..., ma:wehwei. Ka:n ma:wehwei wa:n a:mo ma:..., no: ma:xaxakachtik, no: ma:xaxakachtik ke:meh, ke:meh n' tein ixta:wat onkak. *Porque** n' ixta:wat onkak, yeh no: ihko:kontsitsi:n ata n' ima:tsitsi:n. Wa:n ix..., ixo:chiotsi:n ka:mpa, ka:mpa tsi:nihkak n' ixiwyotsi:n, ompa mokehkechilia no:, ni:nipaka yowi ihkó:n. Wa:n *cuando** oksi, *o sea** no: tsope:k. Kualtsi:n, ne: komo a:mo kiowyoh, semi tsohtsope:k, e:mah. Kualtsi:n iteyotsi:n mochi:wa, pero no: ma:xahxakachtik. Pero i:n se: yeh, tein i:n nikihtowa para pahti, pos yeh ma:pa:pata:wak, ihko:kó:n. Wa:n weyak n..., no: achi, pero ma:pa:pata:wak, yehwa mono:tsa kua:okuilkowit. Wa:n okuilkowit, yehwa n' tein ix..., i:n nikihtowa a:mo, a:mo n'mati ox pahti ne:n okuiltsí:n, soh *que** no: we:lik n' okuiltsí:n. *Bueno** a:man na:nah xte:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos Xaltipan niwa:le:wa, pos Xaltipan wa:n niMaría Ocotlán.