*Bueno** na:nah pos ekintsi:n xte:chtapowi ne:n i:n nika:wí:n mochi:wa ne: nexkihit ox se: kikua, ixiwyo toni ne:n kualtia, inalwayo ta:ká:n pahti *o**, tein teh tiknekis, tein teh tikmattos xte:chtapowi. Ke:mah, ne: tik..., nexkihtit *cuando** oksi, tiktekitih ka:mpa onkak. Wa:n tiehkoh kalihtik tikchipa:wah wa:n ke:mah ne: tikpihpixkah, wa:n tikpihpixka ke:mah *después** tikchi:wah totapalo:ltsi:ni, pero achto tik..., tik..., tikma:xakualowah, ke:meh eskia yo:n nextamaltsí:n tikpa:kah. Wa:n ke:mah ne: tikchi:wah ya ne:, komohkó:n tik..., tiktsetselowah ika se: tikiliah xola:soh, komohkó:n ne: tikowihitah para tikmahma:kuiskeh. Wa:n tikmolo:ntiah, wa:n t'ta:liliah ne: xiwit. Tikta:liliah ne: xiwit *o bien** tikta:liliah ne: *cebolla**, para tikmah..., para tikua:skeh ya. Wa:n tik..., no: tikiliah, no: tiktixiliah ya *porque**, para tikuatih toto:nik n' taxkaltsí:n ika. De yo:n tik..., tikuah ne:n taxkaltsí:n, tta..., titakuah ya, tinoch..., tinochi:meh tein tietokeh. Ke:mah ne: mos..., tikelna:mikkeh, tikowa:tih ne:n etsí:n, tikchi..., n' exo:tsí:n. *o como** tikpiah n' exo:tsí:n, tikuitih ya n' ixiwyotsí:n, wa:n no: tiktsahtsaya:nah. Tiki:xtiliah n' ikowyotsí:n, wa:n tikchi:wah no: tamaltsí:n ya. Kualtsi:n tikma:nelowah, tikma:nelowah iwa:n tixtsí:n, tikta:liliah istatsí:n *o** tsiktsi:n *manteca** tiko..., no: tikta:liliah. Wa:n tikta:liliah ya ne: a:man, a:man a:mo tikuih ok semi ne:n teki..., tenexistat, a:man tikuih *carbonato** ya. Pero ika yo:n kualtsi:n oksi. Ke:mah, tikokxiti..., tikekowah, tiki:xtiah se:, wa:n tikekowah ox we:lik. Komo we:lik a, oksik a n' etsí:n, entó:s tiki:xtiah ya wa:n tik..., timota:liah ya titakuah, tikno:tsah ya ne:n ta:ká:n topiliwa:n *o** ta:ká:n tota:tahtsi:n, tikiliah mah no: takua ya *porque** oksik a n' tamal. Wa:n ne: de t..., oksi ne: nochi n' tamaltsí:n, entó:s tikino:tsah ya n' topiliwa:n mah towa:n takua:kih ya. Tikiliah, 'takua:ka:n, neh n'chi:wak seki, chi:ltamo:ltal. Chi:ltamo:ltaltsí:n para ika tik..., ika tikahwiya:liah para tik..., tiktolowah ya ika n' totaxkaltsi:n. Pero neli tik..., pero i:ksá:, tiknemiliah *que** no:, no: t'chi:waskeh ne:n etixtaxkal, etixtaxkal ne: tikchihchi:wah no:, tikmanah n' etsí:n, tikue:chowah wa:n tikchi:wah n' tixtsí:n wa:n no: tik..., tik..., tikta:liah toma:ko *o** tikta:liah itech *mismo** metat, tiki:xtiah e:yi *pedazo**, wa:n tikta:liah..., tikte:tekuinowah, para mochi:wa nejo:n tixtsí:n we:i. Tikitah a:mo a:ki ne:n tometatsi:n, tiktahkokoto:nah, wa:n sepa se: seko t'ta:liah. Wa:n nika:n t'ta:liah ya ne:n pero sepa totixtsi:n, sepa tikchi:wah, tikma:mali:nah, para *con eso** sepa mochi:wa we:i. Komo sepa tikitah a:mo aki, wa:n mochi:was yo:n tixtsí:n ihko:kontsi:n, a:mo sem..., a:mo semi wehwei. Ke:mah tiki:xtiah sake:ra e:yi *pedacito** wa:n ke:mah tikchi:wah ya yo:n, titakuah, ne: tik..., tikmanah ya ne: sepa ika ne:n iswatsí:n yehwa de nexkihit. Ika nexkihitsi:n, sepa tik..., tikchihchi:wah, wa:n tikmanah ya se:..., komo t'nemilihkeh tikmanaskeh se: piotsi:n, tikchi:wah ya yo:n piotsi:n, para iwa:n tikua:tih ya ne:n a:ko:lin. A:kolin tikua:skeh iwa:n ne:n *topollo**. Topiotsi:n tikmahse:wah, *porque** ke:yeh, no: tikwelitah no: taman ahwiya:k. Ahwiya:k, no: kahwiya:lia ne:n, kahwiya:lia ne:n etsí:n takue:chol ika n' tixtsí:n. Wa:n de kahwiya:lia pos kualtsi:n, ke:meh de tip..., komo kualtsi:n te:chmakatok ne:n tonemi:lis ne:n to..., toyeh..., toyehwa:tsi:n, pos kualtsi:n titakuah, kualtsi:n timotekipanowah. Ta:ká:n wa:ltio:taki, tio:taki pos timose:wiah ya *contento**. A:mo *ticon...**, tikuala:ntiw ok *o** ti..., timonemilihtok ok *o**, *o** titayo:koxtiw a:mo titakuah. Kualtsi:n titak..., titakua ya, ke:mah timo..., tiow a tikochiti. Timotapahpa:kia ya ne:n tikote:noh, tikpahpa:ka *moplatowa:n**, tika:..., ika xapoh, wa:n titaehe:wa ya wa:n ke:mah ne: tik..., tiow a tike..., timo..., timose:wi:ti, tikochiti a. De tikochiti a pos *contento** ya. A:mo timaya:ntok, a:mo tia:miktok, a:mo teh..., titai:k ne: mokahfe:ntsi:n. Kualtsi:n timotekipanowa wa:n ke:mah tiowa a tikochiti. Tane:si komo ta:ká:n tamik nejo:n taxkaltsí:n, pos sepa seki t'chihchi:wah pero ma:ski pata:wak ya. Wa:n komo moka:w ok ne:n, ne:n a:kola:tsi:n pos sepa yeh ika tikmahse:wah ya n' taxkaltsí:n tein timo..., tein tikokxitiah koma:lko ya. Ika komaltsi:n tiktewa:tsah sepa n' totaxkaltsi:n, wa:n ke:mah sepa t'tamakah n' to..., tota:tahtsi:n wa:n yeh no: yowi tekititi. Ehkos pos kipia *que** no: tik..., sepa tikchi:xtos, toni n' kikuahtehko, toni n' ki..., ika mose:wihtehko, toni n' ki..., ta:ká:n maya:ntiwi:ts, ta:ká:n a:miktiwi:ts, tikmo..., tikchi:wilia n' *atolito** wa:n tikmaka ya no: mah tai, *para contento** mose:wis a. Yo:n tikihtowa n' tehwa:n mah i..., mah se:wi n' iyo:lotsi:n *porque** wi:tsa siowtiwi:ts. De siowtiwi:ts pos kipia *derecho** de no: tehwa:n, tiki..., kipia *que ticuidaro:skeh** ne:n a:kin iwa:n *timoser...**, timotekipanowah. Yeh yowi tekititi wa:n neh nikchi:wa *nococina**. Pe:wa ne:, yeh ki:sa, wa:n neh we:wa[pe:wa] ntapa:ka. Niktapa:kia para ne: s..., wa:kis itilmahtsi:n, sepa ne:chtahtani:s *o** ta:ká:n a:paltik n' ehko para nikpatili:s sepa. Komo wa:kik, entó:s ne: niktapatilia de ehko wa:n komo a:paliwik. *Porque** yeh yowi tekititi, yeh a:mo ne:chchi:xtok kalihtik mah ni..., mah *a ver** toni, toni nik..., toni n' kichi:was no: n' *cocina**. A:mo, yeh yowi tekititi *cuando** pa:ktok, kuali etok, a:mo teh kkokowa. Pero *cuando** mokokowa pos, a:mo no: kanah se: kiti:tani. A:mo no: kanah yowi, *porque** ke:yeh, mokokowa. Wa:n yehwa ya, ke:meh nankihtowa *que** ne: nexkihitsi:n *como que** se: kahsi. *A veces** i:pa yowi kite:mo:ti. Kite:mo:ti, kihto:s ompa i:n nikitati, komo nikahsik ne: mokahfe:ntah *o** mokowtah pos nikwa:lkui. Wa:lkui wa:n tikua:skeh. T'chihchi:was. Pos *bueno**. Neh nietok para nikchihchi:was wa:n nik..., nikitati ton n'chi:wati neh. Teh xiow *contento** xitachiati kah..., a..., ne:n kowtah *porque**, i:ksá:, oksi ke:meh yo:n pahpatatsí:n, *o** i:ksá: oksi ke:meh yo:n *cafecito**, wa:n a:mo ne:, ompa pa..., paxi:i:ni komo a:mo akah kololoh. Wa:n de a:mo, komo se: kololowa wa:n se:, se: kwa:tsa itech to:nal, pos *después** no: *teservirowa** ya. Ke:mah. *Bueno** tikihtowa:ya ye:wa ne:n, ixiwyo nexkihit kuali ika se: kipihpi:ki tamal. Teh tte:chili de, etixtamal. ¿Katí:n oksé: tamal no: kuali ika se: kipihpi:ki. Etixtamal. Nochi, ne:n, ne:n etsí:n se: kima:nelowa iwa:n tixti de n' exo:t, wa:n se: ki..., wa:n oksé: ne:n etixtaxkaltsí:n pos no: kuali ika se: kipi:ki se: itaxkaltsi:n. para *con eso** pos kualtsi:n ahwiya:ya no:. Wa:n *de que** komo t'nemilia *que** tikua:ti se:, tikua:ti se:, se: *pollito** ika ya wa:n pos no: t'chihchi:wa ya m' *pollito** wa:n t..., *mientras que** molo:ntok a motapalo:l, no: mah molo:nto ne:n tamaltsí:n, para ne: iwa:n tikua:ti a. Oksi n' tamaltsí:n, oksi m' *pollito** pos iwa:n tikua ya. Tikue:choliah n' a:ko:lin wa:n ke:mah ne: tikta:lilia ya. Tikuiti ka:n na:wi ixiwyo m' *pimienta**, wa:n tikta:lilia para no: kikui:ltia n' ahwiya:kka:yo:t. Wa:n ke:mah ne:, pos se: kimahse:wa ya. A:mo teh, a:mo teihsá: *más**, i:pa iwki sah yo:ni. No: tikihtowa ika ne:n exo:t kuali se: kichi:wa tamal, se: kima:nelowa iwa:n tixti. ¿Katí:n exo:t kuali se: kikui? Pos se: kikuis ne:n tikiliah chichime:koh, *o** se: kikuis ne:n tikiliah *pitaleño**, yo:n tikiliah etsitsi:n. Exotsí:n tein i:ksá: kualkuih nika:n, nika:n ne:n xolal Kuetsala:n. Kwa:lkuih ne:n exo:tsí:n, pos kow..., komo a:mo tikpiah tikowah wa:n komo tikpiah pos tiktekih wa:n tikchi:wah ya. Wa:n yehwa ya n' chichime:koh, komo no: tikahsih, pos no: tikowah wa:n tikchi:..., no: t'chihchi:wah ne:n taxkaltsí:n, yehwa ya n' tikchi:wah tamaltsí:n. Tikuitih n' iswatsí:n, wa:n ika tikpi:kih ya. E:mah, kualtsi:n se: ki..., mah se: kipoye:li wa:n mah se: *kimantecawi** tepitsi:n komo se: kipia tepitsi:n *mantecatsi:n, o** *aceite**. Komo tikpia n' *aceite** pos tik..., tiktsoyo:nia, tiktsoyo:nia n' *aceite** mah kuali tata, wa:n tiki:xtia mah se:wi. Tiki:xtia mah se:wi wa:n ke:mah tik..., ti..., *así que** se:wi a, tikuiti a ika se: moma:tsi:n, wa:n t'machilia *que** se:wi a, pos tik..., tikta:lilia a motixtsi:n. Tikekowa n' tixtsí:n ox kualtsi:n poye:k para poye:yati n' etsí:n. A:mo ne:, a:mo eski a:mo poye:k titakua:s, eski poye:k. Kualtsi:n tikpoye:lia wa:n ke:mah titakua ya. Kuali tte:chtapowi:s ke:niwki ne:n chichime:kohexo:t, ixiwyo wa:n et ke:niwki. ¿N' ixiwyo? Ke:mah. Welis pero, yehwa ne: chichime:koh n' i..., m..., n' i..., yeh wehka mowila:na. Se: kita:lia, tikta:li:s e:yi pos moe:..., mahyá: yo:n neh, tehwa:n tikihtowah wehka momalakachowa. Momalakachowa, momahmaxalowa wa:n ke:mah momalakachowa, mopacha:nia wehka, wehka. Wehka, se: *mata** welis sentakuis nika:n i:n, *porque** ke:yeh, we:i, weh..., ke:meh eskia yeh momiakilia ika n' inal..., *mismo** n' *irama**. *Ramas** seki tikiliah n' imahmaxal. Imahmaxal, *porque** ne: mochi:wa miak. Wa:n entó:s momaxalowa, ka:mpa momaxalowa ya, ompa ne: pe:wa ya mo..., mochi:wa ya n' ixo:chio. wa:n mochi:wa ya n' exo:tsí:n. Wetsi a xo:chitsí:n mochi:wa ya ne:n exo:tsí:n. Tami ne:n ka:mpa chika:wayati a, ke:mah kostia ya. Pero entó:s komo kostia ya wa:n *hora** teh no: tiah tikitato ya, tiktekilia ya yo:n etsí:n wa:n ke:mah tiahsi mokalihtik tikchi:wa ya ne:n tik..., tikpihpixka ya. *A v..., a ver** toni t'nemilia tikua:ti. Tikua:ti emo:ltsí:n *o** tikua:ti yehwa ya ne:n tixtama:nelo:l iwa:n, wa:n tikpiaya ne:n iswat de nexkihitsi:n pos yeh ika tik..., tikma:nelowa ya, ika t'pihpi:ki a wa:n ke:mah tikmolo:ntia ya. Oksi pos titakua ya. Wa:n i:n, i:n et *este** tikilia *pitaleño**, ¿ke:niwki? Ne:, yehwa ne:n etsitsi:n. Etsitsi:n ne:, tein yo:n ihko:ko:ntsitsi:n mochi:wa wa:n semi, kualtsi:n mopehpexo:ntia. Tein no: nika:wí:n i:ksá: ka:sá: kita:liah. Yehwa yo:n. A:man ke:mania:n, itech katí:n me:tsti onkak ne:n chichime:koh. M..., a:xka:n ya. A:xka:n ya, onkak a, pe:wa ya ka:sá:. Pe:wa ka:sá: ika ne:n exo:tsí:n, pos ne: ka:mpa kachtowihkeh wa:n kixi:koh n' toto:nik, pos ne: onkak a n' exo:t. E:mah, onkak a. Wa:n e:tsitsi:n, ¿ke:mania:n ne:n mochi:wa? No: ke:meh a:man. Pero kito:kah mayo. Mayo kito:kah, kitachipa:wiah, kitate:xi:miah, wa:n kitachipa:wiah. Taololowah ika n' tahsoltsí:n, wa:n ke:mah ne: ki..., *o bien** tachichinowah. Komo a:mo kololowah sah n' tahsoltsí:n, entó:s tachichinowah. Wa:n ka:mpa tachichinowah, ompa ya ne: ki..., kita:lihtiwih ya n' etsitsí:n, a:mo we:wehka, ihko:kó:n. Sake:ra nahna:wi, na:wi etsí:n. A:mo wehkapania. Mochi:wa, komo kualtsi:n ta:ki, ti..., kinemilia *que** no: ta:kis kualtsi:n, kualtsi:n mochi:wa se: malakachtsí:n ihkó:n malakachtsí:n. De na:wi etsí:n, n..., ahsi se: malakachtsí:n ihkó:n motahta:lia, ke:mah mopihpilowa ya ompa n' etsí:n. Ompa mopihpilowa, xo:chiowa wa:n mopihpilowa ya n' etsí:n *has...**, wa:n ke:mah tikita ma:..., ma:kostia ya, pos tiknemilia *que** chika:wak a. No:, niman se: ki:xehekowa *que** chika:wak a. Entó:s pos tiowih tik..., tiktekitih. Tikchi:wah seki ne: yehwa ya ne:n pi:k..., tikiliah pi:ksa wa:n komo a:mo, tikwa:tsa wa:n tikchi:wa n' emo:ltsí:n ya. Weli tikta:lilia ne: seki kiltsí:n. Tikte:mowa ne:n metstsonkilit *o** t'te:mowa yo:n witskilit, wa:n iwa:n, iwa:n t'pante:ma. Ompa iwa:n oksi. Wa:n de iwa:n oksi a pos ke:mah tik..., komo t'nemilia t'ta:lili:ti n' a:ko:lin, tika:ko:lwia ya. Yehwa yo:n no: we:lik. *Bueno**, ye:wa tte:chilia:ya no, ihwa:k oksi ne:n, nexkihit se: kikuiti. ¿Kuali tite:chtapowi:s nochi *este**, yo:li:k, ke:ní:w se: kichipa:wa? Ke:mah. Yehwa yo:n name:chilihtok se: ki..., mahyá: se: kikui..., mah..., iwkuí:n se: kitsetselowa, se: kita:lia se:, se: tsiwahkaltsí:n ihkó:n wa:n ompa ihkuí:n se: kitsetselowa ihkó:n. Ihkó:n kualtsi:n se: kitsetselowa no: kihki:sa n' iteyotsi:n. Pero kuali *primero** ihkó:n t'chi:wa, kualtsi:n t'ma:xakualowa para ne: mah kokopika n' i..., itech n' inakayotsi:n. Wa:n ke:mah, ki:sa ya n' iteyotsi:n. Ke:mah yo:n tiki:xtilia ya, tein moka:wa ya pos tikui seh se: ya, seh se: ya, tiki:xtilia seh se: ya, wa:n tikchipa:wa ya, tikchipa:wa ya ihkó:n. Tiki:xtilia ne:n ahwiya:..., ke:meh eskia ne:n nakatsí:n wa:n tetsitsí:n, nika:n moka:wa ya *semilla**. *Después** tika:pachowa ya wa:n ke:mah se:, se: [...] t'tila:na ihkó:n. wa:n tikchipa:wa. Nika:n t'ta:lihtiw a n' tein chipa:wak wa:n nika:n tika:wtiw a *semilla**. Wa:n komo tikita ne:, seki onkak *como que** no: mahyá: patsaktik n' iteyotsi:n, entó:s a:mo ki:sa iwa:n ne:n nakatsí:n. Entó:s tiki:xtilia yeh, tiki:xtilia, wa:n nika:n tikte:ma ya yeh wa:n nika:n t'ta:lia ya n' chipa:wak, para ke:mah ne: tikui a xola:soh, wa:n tik..., tiktsetselowa ya. *Mejor** ika xola:soh, ihsiwka ki:sa. Pero komo ompa titahmattok ihkó:n, 'mati ke:maniá:n tiktamichipa:wati, *porque** owih. Owih *porque** pos miak n' iteyotsi:n, a:mo kipia o:me, e:yi, ta: kipia miak. Kipia miak n' iteyotsi:n. Wa:n ke:meh nimitsilia *que** seki ki:sa neli no:, patsaktik n' iteyotsi:n yehwa yo:n moka:wa iwa:n nakatsi:n. Wa:n tein *macizo**, chika:wak a, pos yeh ne: pi:xowi ihkó:n. Se: kitsetselowa pi:xowi. Wa:n yeh n' de i:n s..., *como que** no: a:mo kuahkuali entó:s iwa:n moka:wa ya nakatsí:n. Pos kipia *que** t'chipa:wati ihkó:n yo:li:k. Para t'tila:na ne: wa:n nika:n moka:wtiw a *semillita** tein patsaktik. Nika:n tika:wa ya para nakatsí:n para yehwa ya n' tikmanas wa:n yehwa ya n' tikua:s. Tik..., tikte:kilia n' a:t wa:n ke:mah tik..., ika ya xa..., ne: xola:soh tiktsetselowa ya para ke:mah mochi..., moka:wa chipa:wak a n' a:tsí:n sepa. Ke:mah tikmana ya. T'te:mowa, t'pahpa:ka ya moko:ntsi:n, toni ika t'manati wa:n ompa t'te:ka ya. Ompa t'tikoketsa mah molo:ni a. *Que de** molo:niki pos *carrera** tikuiti a ne:n, tikuiti a ne: xiwtsí:n wa:n t'ta:lilia a n' istatsí:n wa:n t'ta:lilia ya xiwtsí:n wa:n tikekowa ya komo ahwiya:k a de oksik, entó:s pos tiki:xtia ya, ne:pa tiketsa. Ta:ká:n t'mattok wi:tsa ya ne:n a:koni n' tamahse:wtehko pos *carrera** tikchi:wa ya, tikta:lia ya motaxkaltsi:n. Tikta:lia motaxkaltsi:n wa:n tik..., ehko yeh, pos yeh takua ya. Kipia, tikpia ya n' ikahfe:ntsi:n, tikpia ya ne:n *a ver** ton tai:s, a:tsí:n. Ta:ká:n a:mo kipia ne:n *iazúcartsi:n** pos tikchi:wilia tepitsi:n *atolito** para yehwa ya yo:n tai:s. Ato:ltsí:n de tixti. Yehwa se: kichihchi:wa. E:mah. A:man tikihtowa ne:n ihwa:k tik..., tikmana ya ne:n nexkihit tein tachipa:w a, t'ta:lilia xiwit. ¿Ton xiwyo t'ta:lilia? Ne: *pimienta**. E:mah *pimienta** se: kita:lilia para no: kahwiya:lia. *Bueno**, a:man ne:n, de i:n nexkihit, ¿i:pa nexkihit sah onkak *o** xa: no: kipia itahta:y? Kipia n' itahta:y. Kipia n' itahta:y wa:n nika:wí:n semi mochi:wa n' itahta:y, nika:wí:n. Ata kiliah xoko:ktamaliswat. Xa: t'momaka..., xa: no: tiki:xmati. ¿Kuali tte:chtapowi:s ke:niwki yo:n wa:n ox no: se: kikui n' ixiwyo? Pos i:n ixiwyo ke:mah, pero n' iteyo yeh a:mo, a:mo se: kikui *porque** yeh *más** tsikitsitsi:n. Yeh *más** no:nohne:l. No: kipia n' itahta:y. Pero *más** no:nohne:l wa:n no: *igual** n' kipia n' ahwiya:k. *De igual** n' ahwiya:k. Pero pos neh n'mattok soh kiliah *que** tamal..., xoko:ktamaliswat. *Porque** ne: wehka:w tota:tahwa:n tikinitayah, kixokoltia:yah se: *bolita** tixtsí:n, wa:n kita:liliayah *mantecatsi:n**. Kita:liliah *mantecatsi:n** wa:n komo telpano:k de xoko:k, kkue:chowah se: *bolita** de tixtsí:n, wa:n kima:nelowah iwa:n. Kita:liliah *mantecatsi:n**, wa:n ke:mah kichihchi:wah no: *tamalitos** a. De kichi:wah n' tamaltsí:n, no: taman ahwiya:k, de n' okseki la..., okseki tamaltsí:n, no: taman ahwiya:k, *porque** yeh mono:tsa xoko:ktamaltsí:n. Xokotamal, *bueno más**. Xokotamal, ¿ke:yeh?, *porque**, porin xoko:k n' tixti. Wa:n i:n, tikihtowa *este** xoko:ktamalistat, ¿yehwa n' ika kipihpi:kih, kipihpi:kiah i:n xokotamal? Yehwa n' ika kipihpi:kiah. A:man a:mo tikchi:wah *porque** neli ne: nochi tiki:xpatatiwih n' to..., totakualis. Pero neh nikmattok ke:ní:w we:lik yo:n tapal..., ne:n tixtsí:n. *Porque antes** no: nikchi:waya. *Cuando** neh nimoskaltih no: n'chi:waya *porque** nikwelitaya de nikua:s. Nikue:cholia chi:ltekpintsi:n para ne: a:mo nikchi:wtok chi:ltamo:ltal ok. Ne: niki:xtia pero koko:k a. Wa:n komo n'neki nikwi:kas ka:sá: ika kowtah, pos nikwi:ka pero koko:k a. A:mo nikwi:katok *aparte** ne:n *chilito** para nikua:s. A:man i:n tikihtowa *este** iswat ika tikpihpi:kia, se:, o:me oso e:yi oso ka:nachi, *porque** i:n achi pisi:ltik n' ixiwyo. Ne: i:ksá: tikuiah tein semi achi no:nohne:l, tikuiah o:me. Pero komo ts..., wa:n no: komo achi we:i n' tixtsí:n pos tikui o:me n' iswat. Pero komo achi nohne:l n' tixtsí:n pos wa:n iswatsí:n achi we:i, pos tikui se: sah. Se: sah tiksenkui *porque** ke:yeh, ne: pitsa:wak. Pitsa:wak, a:mo pa:pata:wak ke:meh nexkihiswat, *porque** yeh mochi:wa ihko:ntsi:n sah. Ampo:wí:n *cerca** onkas. Newí:n tehwa:n a:mo tei. Nika:wí:n onkak. Pané: nochi a n' tein tite:chtapowih i:n nexkihit, *este**, ¿oso tikpia ok teihsá: tein tite:chili:s nexkihit? Ne: nexkihitsi:n pané:, *bueno** pos a:mo teihsá: *más** kipia i..., itahto:l. Pané: yehwa sah, ke:meh name:chili *que** para, para n' etixtaxkaltsi:n nochi yehwa tikuih. Wa:n *isemillita** pos tikuah. Wa:n i..., ne: de o:me taman tamaltsí:n, o:me taman wa:n e:yi taman, pos nochi ika se: kipihpi:ki n' tixtsí:n. Ke:meh chichime:koh, ke:meh yehwa ne:n tikiliah etsitsi:n, wa:n ke:meh ne:n, tikiliah ne:n, yo:n seki ata kichi:wah ne: *de habas**, pos no: kuali se: kichi:wa *de habas** wa:n no: yehwa n' ika se: kipi:ki, para kikui n' ahwiya:kka:yo:t. *Porque** yeh no: taman ahwiya:k. Wa:n ne:n tikihtowah nexkoko:kiswat yeh no: taman ahwiya:k, pero komo se: kichi:wa iwa:n *tamalito**. Tamaltsí:n pero yeh no: taman, yeh iwi:kal ne:n komo tikchi:wa *salsa. Salsa** takue:chol nmitsilia takuecho:l n' chi:l, wa:n takue:chol n' tomat wa:n takue:chol nochi toni n' iahwiya:kka kipiati. Ta:ká:n kipias *cilantro o** ta:ká:n kipias *cebolla**, pos nochi tikue:chowa para kualtsi:n ahwiya:ya ika. Wa:n yo:n tik..., tikchi:wa ya yehwa ya ne:n *habas**, *habasexo:t**. *Hasbasexo:t** no: kualtia n' tamaltsí:n. *Bueno pues** komohkó:n nochi a i:n *este** nexkihit, xte:chili moto:ka:y wa:n xola:l ka:mpa tiwa:le:w. Pos neh ni..., tikmattok a ampó:n ke:ní:w nimono:tsa wa:n niwa:le:w Xaltipan. ¿Kuali tikihto:s moto:ka:y? Ke:mah, pos ka:n *delicado**, ta: pos *es...**, niMaría Ocotlán Fermín Cabrera.