A:man na:nah xte:chtapowi de yo:n kuomekat ohti mochi:wa kiliah a:ki:tsmekat. Ke:niwki ox xo:chiowa, teyowa wa:n toni n' kualtia. Teyowa wa:n xo:chiowa. pero pos a:mo, a:mo kualtia para teihsá: tikua:ti *o** titai:ti *o**, i:pa para a:wi:l sah. Tikteki wa:n t'wi:katinemi mahyá: a:wiltsí:n. A:mo kualtia para tikua:ti *o** titai:ti teihsá:. A:mo. Onkak notikua:pan. Tiktamo:tas se: *pedacito** ka..., de n' kuomekatsí:n, ompa moi:xkahkalakia ya wa:n sepa tiowih, tiowih para ahko. E:mah, a:mo, a:mo poliwi yo:n. Wa:n komo ta:ká:n tikoto:nak teihsá: tein tikua:s wa:n tein titai:s, a:mo mochi:was n' i..., a:mo moi:xto:kas sepa itech n' ta:l, wa:ki ke:mah. Pero ne: yo:n kuomekatsí:n a:mo, xtako:wtamati *que** tikpolo:ti. Tik..., tikte:... tiktila:nas ahko, tikpechia..., tiktamo:tas ta:lpan. Pos nochi ompa mopacha:nia ya wa:n ompa ne: sepa monalwayo:tia itampa, monalwayo:tia itampa wa:n ke:mah senolo:chpanki:sa ya. Olo:chpanki:sa ya, sepa momiakili:ti. A:mo kualtia tei ye: yo:ni, i:pa para n..., para a:wil sah. Kualtsi:n ikapolo, komo o..., o..., mochi:wa ihkó:n. Mochi:wa se: *bolita, pero** pos a:mo *servi...**, a:mo te:ch..., a:mo *te:chconveni...** para tikua:skeh, ttai:skeh teihsá:. ¿Wa:n ikomekayo, ke:niwki? Mahyá:, mahyá: ne:, mahyá: n' chakaymekat, chakaykowit. Ke:meh n' chakaykowit ihkó:n imekayo. ¿Wa:n ixiwyo? Ixiwyo semi ehe:yi no: mochi:wa, ehe:yi sah. Pero e:..., ma:ski ixiwyo *o** ma:ski ne: ikomekayo, a:mo mone:neki. Pero komo t'tamo:tak ne:n ke:meh name:chilia n' chichime:koh ikowyo, *o** ixiwyo, a:mo *tontokuitok** mah, mah sepa monalwayo:ti. *Porque** ke:yeh *mitsservirowa para** titakua:s, *mitsservirowa** para ti..., tik..., tikta:ki:ltia, wa:n *bien** tikmana ya para tikpalowa. Xiwtsí:n no: *igual** tein selik, we:lik para tapalo:ltsí:n, we:lik para titakua:s. Pero ne:n xiwtsí:n yo:n a:mo teh *servirowa** nio:n tei. Nio:n tei, nio:n tei. Onkak notikua:pan. Te:talpan pero onkak, *primero dios pero** onkak. I:pa a:mo nikihto:s wehka ne:chpolo:s. ¿Wa:n ixo:chio ke:niwki? Ixo:chio mahyá: yo:n weh mopilowa. Se: malakachtsí:n no: mochi:wa ihkó:n. Pero *como que** mopilowa, ompa, i:pa a:mo, i:pa a:mo wetsi n' xo:chitsí:n para mah a:mo mochi:wa n' iteyo. *Es que** ka:mpa mo..., xo:chiowa, iwki ihkó:n mochi:wa n' iteyo, se: malakachtsí:n no:. Wa:n iteyo, ke:meh, ke:meh *hue...**, ne:n ista:kkuitakowit iteyo, *cuando** selik ihkó:n no: n' iteyo ne:. ¿No: oksi? Tihti:le:wi, tihti:le:wi. *Cuando** oksi a, tihti:le:wi. Mahyá: yo:n ne: kapolin de yo:n ixta:wat mochi:wa. Ti:le:wi, ti:le:wi kualtsi:n, kualtsi:n no: tihti:le:wi, pos neli a:mo, a:mo teh kualtia para tikua:s, nio:n para kualtia para ttai:s. Yo:n i:pa tamela:wa a:wil sah. Wa:n neli a:mo ne:, *bueno, de** tehwa:n ompa ne: pos ka:mpa neh *ne:chtocarowa** nikilih no:..., nota:tahtsi:n, xkololo nikilia wa:n x'chichino seko sah. Yo:n a:mo kineki, mopilo:s seko sah, yo:n mopilo:s wehkapan ma:ski, wehkapan pero wa:la:s, wa:la:s, iwki moitsmolo:tihtiwa:la:s, *hasta** ehkos ta:lpan. Wa:n iteyo ka:n..., ihwa:k oksi, ¿ka:n kikuah teihsá: okuilimeh, chiktehmeh? Kikuah chiktehmeh. Chikteh kikua. Yehwa ya n' kikuah, yehwa ya n' ke:meh eskia inalmasa:l a no: yehwa:n. Ika tamah..., ta..., tamahse:wah ya no: n' okuiltsitsí:n. A:man *este** i:n oksé: no:, no: komekat, ne:n, kiliah xokomekat, ¿tiki:xmattok, ke:niwki? Xokomekat ke:mah, pos yehwa nimitsilihtok pahti. Xokomekat yeh ne:, yeh mochi:wa kowtah. Wa:n x'te:mo, yeh mahyá: *medio** chi:chi:ltik n' ikowyotsi:n ihkó:n. Wa:n yehwa yo:n tik..., tikoto:na para tikchia ya n' a:tsí:n nimitsilihtok. Para ke:mah komo tikoto:n wa:n tikchia n' a:tsí:n wa:n yehwa n' titai komo mitskuik ne:n a:..., a:xi:xkokoyalis, pero yehwa ttai:s. Sake:ra ohpa ttai:s oso e:xpa ttai:s, pero kipia *que** mitsna:mikis, *porque** ke:yeh, i:pa pahti. Yehwa ne: wehka:w ta:tahmeh ika tikitayah kimpahtia:yah n' kone:meh. E:mah. Neh nik..., i:pa n'piaya yo:n kokolis. Ke:meh, neli *cuando** se: moskaltia wa:n a:mo a:kah *tecuidarowa**, tak neli ka:mpa ya se: moxi:xak. Maski kownexi:xko neh nmoxi:xtos, entó:s ika nimoskaltih yo:n kokolis wa:n yehwa ya neh ne:chtai:ltihkah. *Por eso** n'mattok *que** pahti. Ne:chtai:ltihka *notío**. Mah ntai *porque** pahti. Yo:n kuali, kuali nochi para tik..., mah mitska:wa n' toto:nik moihtik. Mitska:wa n' toto:nik moihtik pos no: titamati:ya ya. Wa:n *después** i:n, *después** de yo:ni ne:chmakakeh ya ne:n, pe:wak, sepa nipe:wak pero i:pa ninani:tah ya. Entó:s pe:wak nimo..., nimotai:ltia ya ne: *carbonato** ya. Entó:s ihkó:n *más, más** ne:chka:w a. *Carbonato** ika ne: xokoa:t. Xok..., ika xokotsí:n ia:yo, nikpa:tska wa:n ika nik..., nikma:nelowa, wa:n ke:mah ntai. A:mo ne:chka:waya yo:n kokolis *porque** ke:ní:w nikihto:s, neli ika ika miak ke:meh eskia talna:miki:lis. Ne: xokomekat, ¿ke:niwki ne:n ixiwyo? Xokomekat ixiwyo ne:, mahmaxaltik no:. Ta: no: mochi:wa momahmaxalowa. Wa:n yehwa no: nikihtowa, no: ke:meh n' a:ki:tsmekat i..., ixiwyo, ihkó:n tamatte:wasneki no: n' okseki pero yeh ne:, i:n yeh ahalaxtik. Wa:n okseki yeh a:mo ahalaxtik. *Bueno** pos a:man xite:chili ne: moto:ka:y wa:n moxola:l. A:, Xaltipan wa:n María Ocotlán.