Pos ne:, ne:n, n' ok..., n' okuiltsí:n de ne:n kua:ok..., kowit de n' ok..., kuowit ne:n kua:okuilkowit, ne: se: kichi:wa ne: se: kki:xtilia ne:n kowit, ka:mpa kita:lia ne:n i..., *ipuntita**, se: kki:xtilia n' *ipuntita** wa:n ke:mah se: kite:kilia n' a:tsí:n, wa:n ta:ká:n timokokowa, mitskuik te:mpala:n, entó:s yo:n okuiltsí:n, kuali tikuis xoxowik. Tikui xoxowik wa:n tiki:xtilia n' *imatecayotsi:n**, wa:n timote:nta:lilia moka:..., itech mo..., mote:noh. Kualtsi:n t'malakachowa, mo..., ka..., ika tilmahtsí:n, *o** ika n' ichkat wa:n ke:mah ne: tik..., timokanohohsa. *O**, wa:n komo mitsna:mikis, entó:s pe:wa eheke:wi a mokanihtik. Eheke:wi a, ki:sa ya yo:n palaktik. Komo mitsna:miki entó:s se:, se: kuali *hora** tikchia para timota:lilia sepa tik..., ke:meh eskia timochipa:wa, para ke:man timochipa:wa ya, komo nochi ki:sak a mokanihtik e:wayotsí:n *porque** kiwi:ka, se: kimalakachowa ihkó:n se: ikanihtik, entó:s kwi:ka nejó:n palaktik ika yo:n okuiltsí:n *imantecayo**. A:mo ne:, yeh ke:mah, se: kimowilia, *porque** ipanko tamantik, pero a:mo por yo:n mah se: kimowili, wa:n tik..., ika tika:wa ya. A:mo, teh ti..., tikwi:ka se:..., ika xiwit wa:n tiki:xtilia n' *imantecayotsi:n**, sepa, sake:ra e:yi *viaje**. Wa:n de tik..., de tiki:xtilia ya yo:n, ke:mah pe:wa ya tikta:lilia ta:ká: mo..., ta:ká:n *mismo** tehwa *o** ta:ká:n se: pili, pos ika t'chi:pawa n' ite:noh m' pili, ika n' ichkat. Ichkatsí:n *o** tilmahtsí:n tein ye..., yema:nik. *Porque** komo tikta:lilia tein yo:n xaxakachtik, entó:s ki..., *más** kikaxole:wa. Wa:n para a:mo ne: *más** mah kikaxole:wa, sayoh mah kikanchipa:wa, entó:s tikta:lilia n' ichkat. Tikta:lilia n' ichkat, para n..., komo a:mo tikpia n' ichkat, tikuih ne:n tilmahtsí:n tein yema:nik. wa:n ika timoka..., ti..., ke:meh eskia tiki:xtilia n' tein palaktik n' ite:noh n' a:..., *o bien** se: pili *o bien** se: ta:tahtsi:n *o** na:nahtsi:n, a:kin eski *porque** yo:n nochi te:kui. A:mo moneki na:nah, a:mo moneki pili, a:mo moneki se: ta:tah, yo:n nochi te:kui. Wa:n komo tik..., tikchi:wak a yo:n, ika yo:n okuiltsí:n wa:n tikitak *que** ki:sak a n' e:wat *porque** kwi:ka, komo ika *mismo** n' *imantecayo** ika yeh kehke:wtiw. Kehke:wtiw, kehke:wtiw wa:n ne:..., entó:s moka:wa nika:n. Ke:meh tikwi:ka ihkó:n moka:wa, moka:wa itech n' tilmahtsí:n *o** moka:wa itech n' ichkatsí:n. Wa:n tikpata, *porque** komo a:mo tikpatak sepa ompa mosowa sah sepa. I:n tikpata, komo tikitak *que** nochi ehke:wik a, nochi ehke:wi *porque** onkak, onkak chi:chi:lte:mpala:n wa:n onkak ista:kte:mpala:n. Ista:kte:mpala:n moka:wa mahyá: tixti se: ikanko. Wa:n chi:chi:lte:mpala:n, chi:chi:le:wi se: ikanihtik. Mahyá: yo:n chi:le:wat. Yehwa yo:n mono:tsa chi:chi:lte:mpala:n. Wa:n ista:kte:mpala:n, mahyá: yo:n nochi tixti moka:wa mokanihtik. I:xpohposo:ni, wa:n de ix:pohposo:ni yehwa yo:n komo k..., komo kina:miki:s yo:n pili de yo:n tikta:lilia yo:n okuiltsí:n *imantecayotsi:n**, entó:s nochi ki:sas, ki:sas. Ke:meh tikwi:kas. kuali mah kichichi:na, ke:meh eskia mah ki..., kitehteki. Ki..., kitsi:ntehteki m' palaktik wa:n ke:mah pe:wa ya kwi:ka ya, kwi:ka ya. Entó:s teh *más** tikchipa:wa yo:li:ktsi:n, *más** tikchipa:wa yo:li:ktsi:n. Wa:n k... *una vez** de sepa tamiki:sa ya, ti..., soh tikita ya ne: komo ke:ní:w wa:n komo chi:chi ok m' pili, entó:s tikmaka ya ne:n chi:chih. Para komo tikita *que** kitila:na ya kuali ne:n itakual, pos *es que** ne: mochipa:wak a n' ikalihtik. Ihko:ni se: kinta:lilia. A:man ne: nika:n i:n, *nomadrina** kuali te:chilwi:s ke:ní:w yeh no: kimati *porque** tikmatih nochi m' pahti, pero mah nikihto, pos yeh..., no: taman n'mati, yeh no: taman kimati. Entó:s yekintsi:n yeh kuali no: tikakili:skeh ya, ton te:chilwi:s, ke:ní:w yeh kimati, ke:ní:w kitekiti:ltia. Yo:n mono:tsa ne:n tiki..., tiktekiti:ltia ¿ke:yeh?, *porque** tikta:liliah n' topili *o** tikta:liliah se: *pers...**, se: tokni:w, tein, tein we:i ta:tahtsi:n *o** se: na:nahtsi:n. E:mah, yehwa yo:n. Ke:mah *porque, pues** nejo:n, ihkó:n tikitah ne: *que**, tikte:moliah ke:ní:w eski para ne:, mah ne:, para mah tikimpahti:ka:n kalihtik sah ne:n ihkó:n topiliwa:n *porque**, i:ksá: tikwi:kah nochi iwa:n ne:n tapahtia:nih wa:n i:ksá: a:mo kinina:miki. *Por eso** se: kite:mowa ke:ní:w ne: para mah nejo:n, mah ne: ompaka sah, ne: mah se: kimpahti ika teihsá: ihkó:n, xiwtsitsí:n *o** yehwa ya ke:meh i:n teihsá: n..., *este** okuiltsitsí:n. Ma:ski okuiltsí:n pero no: pahti. Pahti. Tana:miki no: wa:n, de ompa yo:n se: kita *pues** ne: tana:miki pos tik..., *más** tik..., tikta:liliah ya yehwa ya se: topili *o** se: ihkó:n tehwa:n, *de que** i:ksá: a:mo sayoh pili kikui ta: nochi ma:ski tehwa:n, Ke:mah yeh. Wa:n ihkó:n *pues** ne:, para a:mo no: tikwi:kah ok iwa:n ne:n tapahtihkeh, *porque** i:ksá: ompa ne: te:chwa:lte:miliah miak pahti wa:n a:mo nochi kina:miki. *O bien** semi a:mo tana:miki. Wa:n ihkó:n tikitah *que** tana:miki a yehwa i:n, *pues** yehwa ya *más** no: tikchi:wah ihkó:n, tikte:moli:skeh de kalihtik a m' pahti wa:n iwki tikimpahtiah topiliwa:n. Ke:mah ihkó:n, ihkó:n neli. Ke:mah. *Pues** neh niwa:le:wa ne: San Miguel Tzinacapan. Nehwa ni..., noto:ka:y ne: María Juárez Salgado. Neh nimonotsa *este**, niwa:le:w ne:pa ne: Xa:, *comunidad de** Xaltipan. Pero neh nimonotsa niMaría Ocotlán.