*Este**, na:nah a:xka:n nika:n nejo:n tietok, nite:kakilia *que** tehwa:tsi:n tiweli titahkiti, ne: nimolia *que** wehka:w a n' timomachtih, a:mo n'mati a:koni mitsne:xtilih i:n tahkit wa:n ke:ní:w timoma:..., *o**, oso ke:ní:n n' timomachtih, a:ksá: mitsne:xtilih oso tehwa sah mose:ltihtsi:n timone:xtilih, i:ksá: se: iselti teihsá: se: kinehneki wa:n se: ise:lti se: moneh..., se: mone:xtilia, sayoh se: kinehnemilia teihsá:, teihsá: tein, *bueno** tein i:pa chihchi:wtok a. Neh nejo:n ne: nmone:xtilih ne: *pues**, se: na:nahtsi:n de nika:n Tixapan, nik..., niknekik nimone:xtili:s, wa:n *pues** nikyo:le:w. Niktaxta:wia:ya ihkó:n *por** to:nal wa:n yahka nokalihtik, ompa ne:chne:xtili:to. Entó:s neh nik..., de ompa de yo:n niwelik pos pe:wak ihkó:n *n'seguirohtiah**, para a:mo nikelka:wak, *porque**, *porque** komo a:mo se: *kiseguirowa** no: de ihkó:n te:nextiliah wa:n a:mo se: *kiseguirowa**, se: kelka:wa. Entó:s neh ihkó:n de npe:wak ni..., nimone:xtilih wa:n pe:wak ihkó:n *n'seguirohtiw**, pos *hasta** ekintsi:n. Kipia, kipia *treinta y cinco años** a, ke:mah *de que** ihkó:n nitachihchi:wa. *Bueno**, neh ihkó:n, ¿i:n kowtsí:n tehwa, i:n kowmeh tein tikintatekiwtia tehwa tikinchihchi:wa oso mitsinchihchi:wiliah *o** tikintekowa? A:mo, ne:chchihchi:wilih ne:n a:kin ne:n tein, kuali kowxima. E:mah. Yehwa ne:chin..., niknawatih mah ne:chchihchi:wili. Nochi yo:n tein kimpia. Nochi, i:n tein pa:pata:wkeh sah, i:n tein seki pos i:n ompa ne: ihkó:n nikte:moh sah, ompa ne: nikahsik. I:n, *porque** pos i:n tein tikilwiah tehwa:n xiyo:kuomeh i:n a:mo, a:mo kichihchi:wa ne:n tein kowxi:ma, *sino que** i:n kuali se: yeh se: kite:mowa. Pero de i:n tein pa:pata:wkeh, yehwa i:n okseki *pues** yo:n yehwa n' tein kowxi:ma kuali ki..., yeh se: kinawatia mah kih..., kichihchi:wa. Neh nikwelitaskia xine:ch...., xine:chtapowi nochi ke:ní:w mono:tsa i:n seh se:meh ke:meh i:n tikintatekiwtia. Ke:meh i:n, i:n mekatsí:n ne:stok i:n tsikitsi:n a:mo n'mati ox kipia ito:ka:y. I:n tehwa:n tikiliah i:n ikuitaxkolo *porque cuando** titatehte:kah, yehwa ya ne:n tikta:liliah ne:n, *en primero** titatehte:kah, tikinketsah, komo tiktehte:katih o:me wi:pi:l, tikinketsah chiko:me kowto:ktsitsí:n, ihkó:n itech se: wapaltsí:n *o** komo a:mo t'piah wapaltsí:n pos ma:ski ta:lpan. Tiktoh..., tiktehte:k..., tiktohto:kah yo:n kowtsitsí:n seki ihkó:n tohtoma:wak wa:n ompa ya ne: tik..., komo o:me wi:pi:l tikte:katih, *pues** tikta:liah chiko:me kowto:ktsitsí:n, wa:n komo sayoh se: wi:pi:l pos ma:kui:l. Wa:n ka:mpa yo:n, ka:mpa ne:n *primero**, tein yekin..., tein yekinika taeka:ntok n' kowto:ktsí:n, wa:n tein teonka kitohtokatok a, ompa ya mopatilowa ya n' tehwa:n tikiliah inekualo. Yehwa ya i:n tikta:liliah i:n *hilito**, para yehwa ya ki..., ne:, kitsakuilia n' i..., n' iki..., inekualtsakuilo:ni, tehwa:n tikiliah ikuitaxkolo. Entó:s i:n para yehwa ya ne:n kitsakuilia ne:n inekual, para a:mo *cuando** n' tima:tamih ya ttatehte:kah, tike:wah ya n' *tohilo** a:mo i:xtapa:ni. *Porque** komo a:mo kipia i:n, se:n i:xtapa:ni wa:n pos ompa ya tawehweliwi *porque** a:mo kualtia ok ne:n para tik..., tikihkitiskeh ya. ¿Wa:n i:n kowtsí:n ke:ní:w mono:tsa no:? I:n mono:tsa i:n, i:n tikiliah tate:mpilo:lo:ni. ¿Ipa se: sah kipia? A:mo, ta: i:n kipia ne: n..., e:yi. E:yi nochi ni:nipaka i:n nochi yehwa n' tate:mpilo:lo:ni. Neh nikita o:me sah, ¿wa:n se: pos ka:nikahkuí:n yowi? Se:, se: yehwa ya n' ke:meh i:n tein moihkittiw a i:n, yehwa ya n' ihkó:n iwa:n t'tetekuinohtiwih ya ihkuí:n ya. Ihkó:n para, ihkó:n ke:meh moihkittiw a pos nejo:n tik..., mahyá: no: *como que** no: t'tokotsohtiwih n' *hilo**, pos ihkuí:n t'tetekuinohtiwih ya ne:n to..., totahkiw. Wa:n i:nkes, ke:ní:w mono:tsah i:n kowtsitsí:n, nikita pané: kimpia e:yi:n motahkiw, na:wi. Ke:mah, ne: i:n tikiliah ne: tso:tsopa:s. I:n *cuando, cuando** ne:n tik..., tikta:liah ya ne: itech ne:n i..., itech n' kowit a, nika:n i:n tiktate:mpilowah ya wa:n titate:mpilowah ya, entó:s i:n pos nejo:n yehwa ya ne:n *como que** ne:n..., ke:meh ihkó:n tik..., tikxi:yo:tiah, pos yehwa ya i:n ihkó:n tiketsah, para tikta:liliah ya ne:n se: xi:yo:t, tein yekinika. Wa:n de ompa pos tikta:liliah ya ke:mah, yehwa ya tikiliah tehwa:n, titapehpenah ya, t'powah ya i:n, tikpehpenah ya, ke:meh ke:ní:w tikchi:watih n' totahkiw. Tikpowah ya wa:n ke:mah nejo:n, ke:meh n' tikpowah ya ihkó:n tikalakihtiw ne:n kowtsí:n, para yehwa ya: ne:n kitapohtiw ne:n i:n tapowal, wa:n *de una vez** tik..., ihkó:n tima:tamih ya, tik..., tikpehpenah ya, *pues** tikalakiliah sepa se: ya n' tein pata:wak, para yehwa ya ne:n ki..., kitokia ya n' takuitapan ya ne:n, ihkó:n ne:n inekualo, wa:n para ompa t'xi:yo:tiah ya, t'ta:liliah ya i:n. ¿Ka:nachi i:n kipia? ¿I:n, i:n pata:wak? I:n t..., i:n tikilia machi:yo:kowit[tso:tsopa:s]. ¿I:n, i:n? I:n kipia e:..., e:yi ne:..., e:yi, na:wi. ¿Na:wi? Na:wi. I:pa na:wi sah kiwi:ka oso i:ksá: okachi miakeh. A:mo i:pa ihkó:n sah. I:pa iwki sah. I:pa na:wi sah, ma:ski n..., e:yi xi:yo:t sah kipias, oso na:wi oso ma:kui:l oso tikihtowa, tikihtowa:ya e:yi ye:wa, *que** mahtaktio:mo:me xi:yo:t ne: no: weli kichihchi:wah i:pa na:wi tso:tsopa:s sah kiwi:..., kipia. I:pa sah, i:pa sah. I:pa sah. ¿Wa:n i:nkes ke:ní:w mono:tsah i:n kowtsitsí:n pihpitsa:wkeh? I:n yehwa ya n' tikiliah tehwa:n xi:yo:kowit. ¿Wa:n i..., wa:n i:n nik..., i:n ke:ní:w n' tikilwia i:ni? I:n yehwa ya ne:n tahkit. Tahkit a. ¿Wa:n i:n ke:meh wi:wila:ntok? Ta: *como que**, yehwa ya ne:n *como que** ne:n in..., yehwa ya n' tikiliah n' tehwa:n ne:n to..., totahkiw. Namotahkiw. Totahkiw. ¿Wa:n i:n teh tikilwia machi:yo:kowit[xi:yo:kowit], mochia, a:mo ma:..., xi:yo:kowit, xi:yo:kowit i:n i:pa chi..., komohkó:n chikuase:n xi:yo:t tikchihchi:wati, xi..., chikua:se:n kowit kipias. ¿Wa:n komohkó:n mahtaktio:mo:me? Chikuase:n, chikuase:n. Mahtaktio:mo:me kipias ihkó:n, komohkó:n ke:ní:w ne: se: kineki ne:n tachihchi:w, pos se: kipih..., se: kita:lilia mahtaktio:mo:me *o hasta más, porque** pos nejo:n, ihkó:n ke:meh tahtani ne:n, i:n tachihchi:w *pues igual** se: kita:lilihtiw. *Igual**. Wa:n i:n teh tikil..., ¿i:n ke:ní:w n' teh tikilwia, i:n? i:n tein ika tehte:mpilkatok ne:n machi:yo:kowit[xi:yo:kowit]. ¿I:n? I:n yehwa ya ne:n *xiyo:hilo**. *Xi:yo:hilo**. *Xi:yo:hilo**. Wa:n i:n a:mo moka:wa nika:n, ke:man tiktamiihkiti, ¿tiki:xtilia? A:mo. E:mah, niki:xtilia. Niki:xtilia. Wa:n sepa tikui sa:te:pan. Sepa nikui para oksepa oksé:, komo nikchi:wa sepa oksé:. Sepa *ne:chselbirowa** i:n. Sepa ne:ch..., yeh niktatekiwtia. I:n se: kowtsí:n ke:ní:w mono:tsa, mahyá: kowtsí:n nikitstok, sayoh tetsi:liwtok. I:n, yehwa n' tikiliah tehwa:n ne:n paki:yo:t. Paki:yo:kuowit. ¿Wa:n i:n tein ika tetekuiniwtok? I:n yehwa ya ne:n kowtsí:n sah. ¿Wa:n i:n ista:k pos toni i:ni, ke:ní:w n' tikilwia? Yehwa ya m' paki:yo:t, *porque** yehwa ya n' kipia ne:n *hilo**, yehwa ya n' tein nika:n n'pa:pano:ltia taihtik, para moka:w..., mochihchi:wtiw a n' ke:meh i:n. Wa:n i:n se: kowtsí:n no: nikitstok i:n tani etok m..., mo..., mahyá: pampi:ktok, tatampa mo..., tatampa yowi. I:n yehwa ya ne:n tikiliah n' tehwa:n ne:n a:kasolo:ni. A:kasolo:ni. ¿Wa:n ke:yeh nankita:liliah? A:kasolo:ni. *Porque** para yehwa ne:n kitila:ntiw ne:n i:n *hilo**, ne:n..., tilmah n' tein moihkittiw a. Entó:s yehwa ya ne: kitila:ntiw a para nejo:n, para mah a:mo, mah a:mo motokotso. Yehwa ya i:n t'ta:liliah, yehwa ya n' kit..., *como que** yehwa ya ne:n kitila:ntiw, ihkó:n ke:meh, ihkó:n ke:meh moihkittiw ihkó:n *igual** t'tokilihtiwih. *Porque** komo a:mo t'tokilihkeh, entó:s mochi:wa tsikitsi:n ne:, nika:n motokotsowa *después** pos i:n a:mo, a:mo kualtia ok *porque**, pos motokotsowa n' taihkit. ¿Mahyá: pitsa:waya? Pitsa:waya, pitsa:waya. Wa:n i:n tani i:n mahyá: ihilpitok i:n oksé: tate:n..., tate:mpilowa:ni tikih..., tikih..., tikilwia n' teh, i:n mahyá: tetsi:liwtok ika wa:n te:mpilkatok ompa i:n motahkiw, Yo:n yompa ya ne:n *cuando** neh nik..., niktatsi:mpewaltihte:wa, nikilia neh nitatsi:nwitsketsa, *porque** ompa ya nika:n i:n, yehwa i:n nejo:n i:n *hilito**, i:n *como que pues** ne:, nikmoya:wa ya nika:n i:n. I:n n'moya:wa ya nika:n i:n para mochi:wa ya i:n i..., i:n nika:n i:n ite:noh, i:n tilmahtsí:n sah. Wa:n de ompa ya pos yehwa ya ne:n tik..., ihkó:n ke:meh ti..., mochi:wa ya n' tilmahtsí:n *después** yehwa ya ne:n ke:meh neh niknemili:s nikchi:was de ne:n tachihchi:w pos ompa ya ne:n n'pe:waltihte:wa ya. Wa:n i:n, i:n yehwa ika tikte:n..., tik..., tikte:mpilowa oso ke:ní:w tikilia n' ti...? I:n yehwa ya n' ika tehte:mpilkak n' *hilo**. Yehwa ya n' ika tehte:mpilkak para nejo:n, pos para ihkó:n, para ompa ya ne: nikpe:waltia ya ne:n nitahkiti a ihkó:n, yehwa ya i:n n'tehte:mpilowa nika:n. ¿Wa:n pos ka:nikahkuí:n moita, itech i:n motahkiw ka:nikahkuí:n moita *que** kip..., *que** i:n mowi:pi:l tikchihchi:wtok kipia chikuase:n xi:yo:t? *Pues** i:n, i:n moitstok nika:n i:n, i:ni. Yehwa i:n nikilia chikuase:n xi:yo:t i:n, *porque** i:n kwi:ka i:n wa:n i:ni. *Porque** komo sayoh i:n, i:ni sah, i:n ihkui:ni sah, yehwa ya ne:n na:wi sah. Pero ke:meh kipia ok i:n o:me, pos yehwa ya n' chikuase:n. ¿I:ni? Neh no:, se: na:notsi:n no: nikte:nkaktoya kil..., kihtowa, no: ne:ch..., mahyá: ne:chte:n..., ne:chtapowihtoya no: ke:ní:w n' kichihchi:wa i:n, tahkit, wa:n kite:ne:w se: kih..., kilwia ikpat. A:mo n'mati toni yo:ni kihto:sneki, xa: tiki:xmati n' teh. Ikpat, pos yehwa ya n' ke:meh i:n nimitsilwia neh ne:n yo:n, yehwa ya n' ke:meh i:n tik..., yehwa *lo que es** ke:meh i:n *hilo** yetok, yehwa ya n' ikpat, *lo que es** ke:meh i:n tachihchi:w. Ne:n ikpat, ¿*hilo** oso tein tahkit a? A:mo, *hilo**. A:. *Hilo**, yehwa ne:n kiliah ikpat. Neh nikita i:n motahkiw mahyá: ta:taman ne:n chihchi:wtok, mahyá: mopata e:xpa. oso:x na:wpa pané:, a:mo ta: e:xpa. Ne:, ¿ke:ní:w n' tiki:xpehpena i:n tikpa:patatiw, ke:ní:w n' tikchi:wtiw? Tine:chi:lia:ya *que** ika m..., ika i:n xi:yo:kowit ne:n tikchi:wa, ¿ke:ní:w n' tik..., ne:pa t'tahta:lia ne:n, n' ikpat? *Pues** nika:n ne:, de nikpe:waltih nika:n i:n, nika:n i:n nik..., nikpehpenak de i:n, nikta:lilih i:n ite:noh i:n tilmahtsí:n, nikpehpenak, nikuik ne: nahna:wi n' *hilo** i:n yetok, no: nahna:wi tetsi:liwtok, wa:n nahna:wi sayoh ihkó:n nikuik sah. Entó:s yehwa ya i:n nika:n i:n tein ampó:n, yehwa ya nika:n nikchi:wak a i:n, nahna:wi nik..., niktetsi:loh, nahna:wi nikpiloh seh se:, seh se:, seh se: *hilito**, wa:n tein a:mo tetsi:liwtok ne:pa, yehwa ya n' ehe:yi nikoholo:chpiloh. Ihkó:n ehe:yi. Tei:n a:mo tetsi:liwtok nikoholo:chpiloh ne:n *hilito**. Wa:n tein ne:pa tetsi:liwtok nika:n nikta:lih seh se: nik..., seh se: mahyá: ihkó:n seh se: nikpilohtiah. Entó:s ne:n de nika:n i:n sepa mopatak a i:n, tamik ne:n nikpano:ltih de ne:n nikilia i:n, de i:n paki:yo:t nika:n pano:k, chiko:me *viaje** entó:s nikpatak a, tein achto tein tetsi:liwtoya, a:mo n'tetsi:loh ok, sepa sayoh nikuik. Wa:n tein a:mo tetsi:liwtoya yehwa ya n'tetsi:loh ya, yehwa ya i:n, sepa nika:n ya i:n ihkó:n nipatak a i:n, sepa yehwa ya nika:n, tein achto ne:n ampó:n a:mo tetsi:liwtoya, nejo:n yehwa ya niktetsi:loh ya wa:n tein, tetsiliwtoya a:mo ok niktetsi:loh, sayoh mahyá: nikoholo:chpiloh ya sah, yehwa ya i:n o:me, *casi** i:n mahyá: i:n, de i:n o:me yehwa ya i:ni nejí:n mochi:wak. Wa:n, wa:n i:n tani no: n' okseki mo..., ne:..., machi:..., xi:yo:kowmeh no: ihko:ni, no: ihkó:n no: tikihitatiw, no: tikpehpena no:, No: ihkó:n. No:. E:mah. No:. *Ajá**. No:, ke:man nipe:wa ihkó:n, nika:n i:n ihkó:n, nika:n i:n *hilito** ihkó:n yeh no: tikpehpena ke:man tipe:wa oso sa:te:pan ya. nik...,nikpehpenak, nikpano:ltih o:me *hilo**, wa:n sepa ni..., ihkó:n nik..., tikiliah n' tehwa:n titai:xtapa:h, tiknekualtsakuah ne:n *hilo** n' tein panowa ya ne:n o:me, wa:n para sepa n'pehpen para mo..., para ke:meh i:n mokua:ki:tskihtiah ya i:n *cuadritos** para mochi:wak a i:n o:me ya i:n no:. Ih..., ihko:ni i:n. Nika:n para mokua:ki:tskih ya i:n *cuadritos** i:n mochi:wak a. Wa:n ompa tiktohtokaltih i:n seki. De ompa ne: nima:tan ya i:n nejo:n i:n na:wi, yehwa ya i:n sepa se:, sepa i:ni a. Sepa yehwa ya i:n, tein nikpehpenak yehwa ya i:n. Wa:n i:n a:mo, achto i:n a:mo no: t..., a:mo no: t'pehpenka. Kanah. Ta: *de úl...**, yehwa ya, yehwa ya n ika nima:tamik, ika n'pehpen ya *cuando** ika nima:tamik nik..., I:n yetoya sah. nochi yo:n nikinta:lih ya ne:n chikuase:meh. Yehwa ya i:n ika nima:tamik a. ¿Wa:n onkak, tehwa:tsi:n i:ksá: t'chihchi:wa telsenka ya mah miak xi:yo:t, ka:nachi, ke:meh ka:nachi xi:yo:t ne:n kichihchi:wah telsenka ya mah miak? *Pues** achto, ne: ke:man *cuando** neh ihkó:n ne:chpale:wia:ya ok notachialis kuali nitachihchi:waya, *pues** nikchihchi:waya de n..., de *quince**. Se: *quince** de ke:meh i:n kipias i:n xi:yo:t. *Quince, dieciséis**, ihkó:n. *Pero pues** ekintsi:n a:mo, ni..., nikchi:wa n'chi:wa *pero pues como que** yo:li:k. yo:lik ya. Ke:mah. Neh nikinitani seki wi:pi:lmeh kita:liliah mahyá: chikiwtsitsí:n, mahyá: chiktehtsitsí:n. Ke:mah, se: kinchihchi:wa. pero pos ne: yo:n mahyá *como que**, yehwa ya mahyá: ke:meh i:n se: ki:xpehpentiw a. Ompa tai..., *como que** mahyá: yo:n, de yo:n, a:mo kwi:ka ok *más** nejo:n kuomeh, *sino que** ompa ya mahyá: se: ki:xpehpentiw a yo:n, kiliah ata seki kwi:ka mahyá: *patitos**. Ke:mah, ompa se: ki:xpehpentiw a. Yo:n a:mo miak ne:..., ¿ka:nachi xi:yo:t yo:n kichihchi:wah, yo:n tein kipia chiktehtsitsí:n? Kanah, kanah. Yehwa ya n' ke:mih i:ni sah. Ta: pos yo:n yehwa ya ne:, *como que** se: yehwa ya se: ki:xpehpentiw ne:n i:n ne:n i:n, ne:n tein se: kineki ne:n tachihchi:w, de ompa ya se: ki:xpehpentiw a. ¿Ke:meh eskia ne: kihtsomah pos? *Ajá**, mahyá: ki:xpehpentiwih sah. Ke:meh eskia tahmach. ¿A:mo kihkitih ok iwa:n? Mahyá: ke:meh tahmach. A:mo ok, a:mo ok. Iwa:n kihkitih pero pos mahyá:, *[co]mo que** ki:xpehpentiwih ya. Tai:xpehpen ya. Neh niknekiskia xine:ch..., niknekiskia xne:chtapowi ne:, mahyá: no: nikwelkaki wa:n nikwelita i:n tein teh tikchi:wa, niknekiskia nimomachti:s ne:ch..., xine:chtapowi:skia ke:ní:w nikchi:was, ke:n..., ka:nachi *hilo** mah nikowa, ka:ni mah nikowa ne:n, yehwa i:n ikpat n' teh tikilwia. ¿Ka:ni mah nikowa, kati:yeh ne:n se: kikui, ne:, ka:ni mah ni..., ne: nejo:n, ton kowyo nikinkuis i:n tikihtowa teh se: kinte:chihchi:waltia, a:koni ne:chinchihchi:wilis, ox kuali neh nikinchihchi:was? *Pues** ne:n, *primero** pos ne:n, moneki ne: tikowas ne:n *hilo**, ompa ne: ka:mpa ne:n tanamakalo:ya:n, wa:n de ompa pos nejo:n, *en primero** xikinte:chihchi:walti ne:n kuomeh, *porque** i:ksá: a:mo niman te:inchihchi:wiliah. Yo:li:k. Entó:s *de una vez** tikpia ya ne:n kuowit *pues** tikowa ya *mohilo**. Wa:n *después** nejo:n *pues** ne: tikpia ya nochi ne:n tein tikuis, nochi ke:meh i:n *hilito** i:n, porque** i:n nochi, nochi kwi:ka. para se: kitsakuilti:s ne:n i:n nika:n ne:n tein *xi:yo:hilo, porque** komo a:mo kipia, *pues** kopi:ni wa:n ompa ya se: motawehwelowilia ya. Nochi i:n, nochi mah se: kipia ihkó:n, nochi tein..., mah se: kipia ya, para *cuando** se: kipe:waltia ya *pues**, tikui a sah wa:n a:mo timowehka:wtok. *Primero pues** ne: tik..., tikpiaya nochi a kemah tik..., tikte:..., tikchi:wah ya ne: n' tiktehte:kah ya ika ne:n nimitsilih ne:n kowtsitsí:n, komo ma:kui:l s..., komohkó:n de se: wi:pi:l, *pues** ma:kuil kowto:ktsitsí:n se: kintohto:ka. Wa:n de ompa yo:n, komo ma:k..., komo, komo sayoh de se: *pues** ma:kui:l wa:n komo t'neki tsenki:sas n' ke:meh i:n, mah se:nki:sa *lo de** o:me wi:pi:l itech se: tahkit, *pues** ki..., se: kitohto:ka ne:n i:n..., chiko:me kowto:ktsitsí:n wa:n ompa ya se: kitehte:ka ya se: *ihilo**. Wa:n *después** ompa yo:n pos se: kitehte:ka ya ne: tik..., tikta:lilia ya ne: kowit n' tein tikpia ya, nochi ne:n tein, tein tikpias a, wa:n ke:mah tiktehte:mpilowa ya ke:meh i:n ihkó:n. T'tehte:mpilowa ya wa:n, tikpowa ne:, tikpowa ka:nachi ne:n tapowal ne:n tiknekis ne:n, mowi:pi:l. Komo t'neki mah achi ti:tila:wak *o** t'nechi, tikneki mah achi *me...***, ka:kana:wak, pos no: ihkó:n tapowal tikta:lilis tikpowas. Komo t'neki ne: mah achi ti:tila:wak pos yehwa ya ne: *sesenta**. N..., tikiliah n' tehwa:n e:yi powal tapowal. Wa:n komohkó:n tikneki ne:n i..., mah achi ka:kana:wak pos yehwa ya sah ne: de n..., nejo:n o:me powal wa:n, wa:n ma:kui:l tapowal. ¿Ka:nachi to:nal ne: se: kitehte:ka? *Pues** nejo:n,ne: *pues** de ihkó:n para yekinika tim..., se: momachti:s *pues** ne:, yo:lik *porque pues** yo:li:k ok ne: para ihkó:n tik..., tiweltia:s ne:n ka:mpa ne:n i:n titatehte:kas *porque**, *pues** ne:n ka:mpa ne:n mo..., m..., itech n' kowto:ktsitsí:n monekualtsakuilihtia:s, kipia de tikitas ne: ke:ní:w para mah a:mo, niu:n se: *hilito** mah a:mo mitspanawi ihkó:n de ne:n ka:mpa ne: nekual, *porque** komo pano:k yo:n *hilito** de n..., a:mo tikye:kta:lih ne:n itech ka:mpa kowto:ktsí:n, pos ompa yo:n, sepa ompa ya timowehka:wtok. Pero komohkó:n de yo:n *pues** itech se: to:nal tikualtilia. Se: to:nal tikualtilia. Wa:n i:n kowto:ktsitsí:n tikihtowa se: kinkui, komohkó:n se: wi:pi:l ma:kui:l se: kinto:ka. Wa:n komohkó:n se: kineki o:me, mah se: kinto:ka, chiko:me. ¿To:n, ton achi we:wehkapan ne:n kowto:kmeh se: kinkehketsa? Chiko:me. E:mah. *Pues** ka:n semi, xa: ke:meh se:..., i:ihkui:ntsitsí:n sah de kowto:ktsitsí:n. Ke:meh se: powal wa:n tahko ma:it. Ihkó:n. Ihko:ni. ¿Oso o:me powal? Ke:meh se: sempowal. Iwki sah. Ihkó:n wa:n, pos ompa ya ne:n, ompa ya ne: tiktahta:lia ya ne:n *hilo** wa:n *después** pos ne: tik..., tikte:ka ya, *después** tike:wa ya ne:n *hilo** wa:n, tikta:lia ya itech i:n yehwa ya ke:meh i:n kowit, ompa tikua:lakia ya wa:n ke:mah titate:mpilowa ya wa:n yehwa ya n' tik..., ke:meh i:n tikchihchi:wa ya de ihkó:n se: e:wte:wa ya ihko:ni ne:, para ne:n tikiliah ne:n titatsi:witsketsah. Wa:n de ompa pos ne:, pos *medio** owih ke:meh i:n *cuando** n..., timomachti:s de i:n, *porque** nejo:n *pues** ne:, para se: kita:lilia i:n kowtsitsí:n. Pero de sepa chihchi:wtok a, pues nejo:n a:mo owih ok, sayoh mah se: ki..., mah se: kimatililia sah kahka:nikakopa ne:n ti..., tikahkokuiti para t'chihchi:wati n' *cada** in..., ii:xchihchi:wka. Ke:mah yehwa sah. Wa:n de sepa niktamitehte:ka wa:n pe:wa nikihkiti a, ¿ka:nachi to:nal ne:n nik..., nima:tamis se: wi:pi:l? *Pues** komo nejo:n, komo ika timota:lia, nejo:n ihkó:n tikchi:wa *parejo**, itech se: sama:nah tikualtilia se: wi:pi:l, se: sama:nah. Ye:wa nikakik tikihtowa *que** komo se: kineki okachi tila:wak, mah ne:nke:n miak n' ikpat se: kikui, Ke:mah. Wa:n komo a:mo pos iwki a. Ke:mah komohkó:n se: kineki mah achi ti..., i:xtila:wak, *pues** no: ihkó:n, no: achi miak se: kite:kas. Wa:n komo t'neki ka:kana:wak *pues** nejo:n no:, pos tepitsi:n no: tsi:nki:stos se: kita:lilis. Wa:n ke:mah de sepa niktami itkiti[ihkiti], ¿ke:ní:w niksa:lowa? *Pues** de sepa se: ma:tami a se: kihkiti a, nochi tima:tami a, n..., mowi:pi:l a, entó:s *pues** ne:, nika:n ne: tik..., t..., *casi** ka:mpa tima:tamiti a, tami a, entó:s sepa t'ta:lilia n' ite:ntilmahyotsi:n ke:meh i:n, *[por]que** ompa tima:tami a. Wa:n ke:mah tikinki:xtilia ya n' kowtsitsí:n nochi, i:n *hilito, pues** sepa tikta:lia itech oksé: teihsá: tiktetekuinowa, para komo t'chi:wa oksepa se: *pues** i:n sepa mits..., *mitsselbi:rowa**. Wa:n *después** nejo:n *pues** tik..., tiktektahsia ne:n, nika:n tima:tami a *pues** tikteki a. Wa:n ke:mah tikchihchi:wa ya wi:pi:l, tikihtsoma ya. Ke:meh ne:, ke:meh tikitas ne:n, mo..., kualtsi:n mitsahsis de n' ikech, tiktamachi:wa, wa:n ke:mah t'te:ki a n..., para wi:pi:l. Wa:n t..., tikma:ihtsoma ya wa:n, t'pa:ka ya wa:n timakia ya. Tikihtowa *que** ka:mpa se: ma:tamiti:w no: kis..., se: kichihchi:wilia n' itilmahyotsi:n. Ke:mah para a:mo xiti:ni. Wa:n ke:man tikihtowa *que** komohkó:n se: kitehte:ka para o:me wi:pi:l, ¿ke:ní:w se: kitehteki pos, ka:n xiti:ni? A:mo, pos ta nejo:n *casi** ke:meh ti..., senki:sa n' ihkó:n, *pues** nejo:n teh t'tamachi:wa ne:n ka:nika n' tamiti *lo de** se: wi:pi:l wa:n ompa ya t'teki. ¿Tikteki no: t'ta:lilia i:n itilmahtsi:n oso tikteki sah? Neh ihko:ni nikchihchi:wa, neh a:mo nikta:lilia, neh ihko:ni nisenki:sa, ihkó:n nikteki. pero *cuando** nikteki niman nikihtsoma para a:mo xixitika, A:. para a:mo xixitika *porque**, ke:meh i:n de se: kiteki a entó:s kohkopi:ni n' *hilo**. Wa:n para a:mo xihxiti:nis, neh niman nikihtsoma. Ke:mah. Pos, pos semi nikwelkakik n' tein tine:chtapowih wa:n moita mahyá: a:mo semi owih, pero neh nimolwia *que** tepitsi:n tekiyoh no:. *Pues** n..., ihkó:n ke:meh ne:, de aya:mo se: weli, *pues como que** i:n, No:, nejo:n te:wi:kili:s to:nalmeh i:n para se: kita:li:s n' kowtsí:n. Ke:mah, kwi:ka t..., kwi:ka to:nalmeh. I:n ka:mpa tikilia n' teh tiktsi:nwitsketsa ne:n motahkiw, ka:na:chpa ne:n tike:kepa. *Pues** nika:n i:n, i:n nika:n i:n a:mo nikepa, *sino que** nika:n i:n, niktahta:lia nika:n i:n, *cada** ihkó:n i:n, *cada** ihkó:n ka:mpa tahtapo:tok ihkó:n, ma:mahtakti *hilito**. Entó:s de ompa yo:n, nikta:lilia i:n mahtakti *hilito**, ke:mah nika:n ne:n i..., ihkó:n moya:wa ya ihkó:n, para mah kualtsi:n moka:wa nika:n i:n, mah *parejo** nika:n ihkó:n mah ki:sa kualtsi:n. Mah a:mo kanah ika mah, ihkó:n mah ne:, mah telnehnepaniwto. Ne: pos i:n nika:n ehe:witiki:ste:wtok, ¿mahmah..., mahmahtak? Nika:n i:n *casi**, i:n ka:mpa i:n *hilito** i:n *ca...**, i:n ihkó:n tahtapo:tok i:n, kipia ma:mahtak *hilito**. Neh nikita mahyá: kipia ne:nke:n miak. Ke:mah, pero sayoh ne: ma:mahtak kipia n' *hilo, casi** ma:mahtak ihkó:n, de ke:meh i:n ihkó:n, mah tikihto:ka:n de ihkó:n. Tein paniá:n, tein paniá:n ki:ste:wa. A:, neli nikitak a. Wa:n moita mahyá:, se: ki..., kitelita se: kita mahyá: telmiak. Moita. Ke:mah. Wa:n i:n ite:ntilmahyotsi:n tikihtowa tikta:lilia, ¿ka:nachpa n' tikepa, ka:nachpa ne:n mokepa n' *hilo** ne:n, wa:n tika:wilia ya? I:n a:mo, *casi** i:n a:mo, a:mo kipia tapowal nio:n no: nikepas *sino que** neh n'tamachi:wa sayoh ihkó:n, ika de, de se: ihkó:n nomahpil sayoh *qué tanto de** pata:wak sah. Wa:n pata:wak se: momahpil i:n tikui. *Ajá**, se: nomahpil ihkó:n de pata:wak. Wa:n de ompa yo:n de pata:wak a pos ompa ya ne:n nikpe:waltia ke:meh i:n ne:n i:n, nikihtowa nehwa ni..., nipe:wa nitapehpena ya. Nikpehpena ya. Pos pané: tine:chyo:lmela:w a, xa: tehsá: n..., ke:meh a:mo semi niki:xmati, ¿xa: tehsá:n ne:chpoloh ok wa:n teh tiknekis tikahxiti:s *Pues**, tein a:mo nimitstahtanih? pero nochi, nochi, nochi iwki sayoh ne:n yehwa sah n' *casi** nochi, nochi, nochi, nochi nimitsilwih ya i:n. *[por]que** pos i:n no:, no: yetok a nika:n i:n, tikihtohkeh ya no:. Wa:n tehwa:tsi:n tikihtowa *que** tikwi:ka kax..., sempowal wa:n kaxto:lo..., kaxto:l, kaxto:l xiwit a n' titahkiti, i:ksá: ne: tikihtaka ya mah posteki i:n kowmeh tein tik..., *o**..., ke:meh i:n machi:yo:kowmeh ke:man titahkititok. ¿Oso mah koto:ni i:n ikpat tein ika ti..., kitila:na i:n machi:yo:t[xi:yo:t]? Pos a:mo ke:mah, *sólo** sepatsi:n ne:ch..., ne: ne:ch..., wehweliwka *nohilo** ihkó:n, pero se: *viaje** sah. De nika:n i:n ihkuí:n, nika:n i:n tate:noh, wa:n de nika:n wa:lah nika:n i:n ihkó:n, pero mochi:wak moihilpih. *Pero sólo** se:, sepatsi:n sah. ¿Ke:ní:w, mahyá: mowa:lxola:w? A:mo *sino que de** nika:n i:n, ihkó:n yahki para ne:. wa:n de nika:n i:n wa:lah para nika:n tatahko wa:n motetsi:loh, moilpih, moilpih. ¿Motetsi:loh? *Pues** nikualtilih pero, *pues** neli ke:meh nejo:n, neli kihto:s n' a:koni mah se:, mah a:mo eliwis se: kuala:ni komo yo:n..., oso ke:meh i:n nikihto:s niktawe:lkokototsati *nohilo porque**, *pues** ne:chkuala:ntih ya wa:n a:mo n'chihchi:was ok. Sanoke neh n..., ihkó:n, *como que** ne: nikpialia:ya ihkó:n, mah tikihto:ka:n, *paciencia**. Neh nikoto:n nika:n, nikoto:ntiah ihkó:n *hilito por hilito** wa:n sepa niksa:lohtiah. Wa:n, wa:n nikualtilih a:mo, a:mo nikihto:s ihkó:n *porque** wehweliw wa:n ihkó:n nika:wak. Neh nima:tamik. Nikchi:wak pero pos neli nik..., nikoto:n ya nika:n *hilo** ne:pa para nikt..., nikye:kta:lih sepa para nik...., niksahsa:loh ya, ma:ski sahsa:liwtoya ya pero nikma:tamik[nima:tamik]. Pero ihkó:n mah posteki kuowit ihkó:n a:mo ke:man *ne:chpasa:rowa**. ¿A:mo no: ke:man kopi:ni? Kanah. Yo:n tein tikihtowa ye:wa tte:chtapowih, *este**, ¿ke:n t'to..., *kuitaxkolhilo**, a:mo no: ke:man koto:ni? Kanah, ka:n ke:man, ihkó:n a:mo ke:man, *porque** ke:meh i:n ihkó:n *nohilo** nikitaya ihkó:n, *como que** mahyá: yo:n, *pues**, de wehka:wa ya no: se: kipia, mahyá: no: tikihto:ka:n ista:ka:pala:ni, *Pues** nejo:n *mejor** ni..., sepa nikpatilia, ihkó:n *porque pues** ma:ski se: kipatilia, *bueno** maski tikihtowah tikmatililiah ya ne:n ihkó:n, ke:ní:w t'chi:waskeh, pero komo wehweliwi pos ompa ya se: mowehka:wtok. I:n ekintsi:n niki:xahsik tikpia se: a:ko:xah, ¿wa:n i:n tikui? Ke:mah, ke:mah ta: i:n ika nikmoya:wtiw ne:n *nohilo**, para nejo:n nika:n i:n *cuando** nitahkiti a, mah a:mo mokihki:tskihto semi ne:n *hilos**. *Como que** mahyá:, mah ihkó:n mah eto se:, mah xehxeliwto. ¿Wa:n entó:s, en..., i:n no: niktatekiwtia? No:. No: *porque** yehwa niktatekiwtia nika:n *cuando** i:n nikilia neh nika:n nitatsi:witsketsa. Yehwa ika tikahkalakilia ne:n... Yehwa nika:n ika nejo:n, nika:n ihkó:n nikmoya:wa n' *hilo** ihkó:n, para mah a:mo nejo:n pahpatiliwto nika:n i:n *hilo**. Yehwa niktatekiwtia n' *aguja** n' ampó:n. Pos pané: yehwa sah, tel miak tasohka:...