Piltsompech. *Ajá**. *Este** ne:chtapohpolwi teh na:nah neh nimits..., n'neki nimitstahtani:s, yo:n kito:ka:ytiah piltsompech, n' *es...**, nikneki n'matis ke:yeh n' kito:ka:ytiah piltsompech Pues** yehwa yo:n neh a:mo no: n'mati yo:n ke:yeh yo:n iwki *bueno**, yo:n kilwiah *porque** neli, wa:n... tikakinih iwki neli mon..., kilwiah yo:n xiwtsí:n pero, *pues** tak eski no: pahti, pero sayoh *que pues** neli a:mo, a:mo tikmatih. Entó:s a:mo tikmati kox..., kox kualtia para teihsá: kokolis ihkó:n, para se: mopahti:s ika ne:n..., nejó:n xiwtsí:n kiliah pil..., piltsompech. *Pues** a:mo, *por[que]** neh nikakini ihkó:n neli kito:ka:ytiah pero a:mo, a:mo n'mati de ihkó:n, pero xa: no: pahti eski sayoh *que pues** neli a:mo, a:mo nochi tikmatih. Neh pané: *nikmediomati** ihkó:n ne:chtapowia:nih ne: nowe:ita:twa:n ne:..., ne:..., ne:ka to:nal, kihtowah kikuiah ke:meh para i:n *cuando** yo:n mets..., mets..., yo:n se:, metsposo:ni *o** teihsá: kokot ihkó:n mo..., ma..., mah we:iti. Yo:n kihtowah para ika, komo se: mets..., se: metsposo:ni ika se: mometspi:ki para mah mi:to:ni se: imets, mah ki:sa nochi yo:n kokolis para mah patsa:waya komohkó:n se: mets..., se: mets..., se: metskokoti *o** se: metsposo:ni. Neh yo:n nikmati ne:chtapowiah ne: no..., ne:chtapowiah nowe:ita:twa:n pos ke:meh yehwa:n ne:..., ne: ke:man semi ika mopahtia:yah. *Hasta** n..., *hasta** a:xka:n tehwa:n pos a:mo tikmatih *porque** a:mo ke:man timo..., a:mo ke:man tik..., tikuikeh para ika timopahti:skeh, pero yehwa:n te:chta:tapowia:yah, n' *es...**, yehwa yo:n ki..., ki..., kikuiah para yo:n cha:wiskokolis, ke:meh yo:n se: mets..., se: metsposo:ni. Ke:mah mahyá: yeh te:ki:xtilia ne:n, *casi** ne:n kokolis n' tein se: kipia. Ke:mah *[por]que**, *pues** neli ne: onkak miak pahti pero neli *pues mientras** a:mo, tehwa:n a:mo timota:liliah, *pues** ma:ski yehwa ya n' te:chna:mikiskia pero tikpanawihtinemih sah. Neli. Oksé:, yo:n kiliah piltsompech, tamat..., mahyá: tamatte:wasneki yo:n omekilit. żWa:n yo:n kiliah o:mekilit, no: sentaman mono:..., no: sentaman yo:n xiwtsí:n yeh? Yeh no: oksé: taman. Yeh no: oksé: taman yo:n. Pos yo:n neli no: pahti n' kihtowah yo:n o:mekilit. Ke:mah, *porque** ke:meh i:n i:ksá: *cuando** ke:meh i:n, tisiwa:meh mo..., timokokowah, nikilia neh, pos yo:n kikuih para ika te:..., ika te:a:ltiah *o** ke:meh i:n i:ksá:, se:..., te:makah mah se: tai. Ihkó:n yehwa yo:n nochi no: pahti yo:n ihkó:n. I:ksá: kanah ika se: oli:ni, te:kokoh se: i..., se: imets *o** ihkó:n kanah ika se: mopahpachowa *pues** te:na:miki. Ke:mah. Wa:n neh no: nikmattok, neh no: nikmattok *que** yo:n o:mekilit kihtowah, se: sepa ata yo:n se:..., kihtowah tahyalkui mahyá: n' esti. Yo:n tahyalkui n' esti, wa:n ata mahyá: sayoh se:..., mahyá: yo:n se: kana:pepexoka, mahyá: yo:n semi mah..., tikihto:snekih tehwa:n mahyá: se: mihso:tasneki se: yeh se: kimachilia wa:n pe:wa mahyá: se: kokolaki. Yo:n kihtowah no: semi kuali oso yo:n se: tos..., se: yo:ltata, mahyá: tikihtowah tehwa:n, tehwa:n tikto:ka:ytiah se: toska..., toskaxokoya ata se: kihtowa. Yo:n no: kuali n' kihtowah mah se: tai, *o** acha mah se: kikua n' ikechselotsi:n, tein yo:n seltsí:n mah se: kikua o:me, o:me selo:tsí:n. Yo:n, kualtia para yehwa yo:n tein nimitsilia neh, *este** yo:n se: toskaxokoya, *o** mah s..., mah se: kikua yehwa n' iselotsi:n, tein yo:n se: chih..., se: chihchia:m..., mahyá: se: chihchia:me:ya, se: kihtowa se:..., sayoh se: chihchatok sah. Mahyá: se:... Yehwa yo:ni. Mahyá: se: kana:pepexoka. Entó:s yehwa yo:n neh nikmati kihtowah no: pané: pahti. Yo:n kokolis wi:tsa p..., wi:tsa *este** de n' mah tikihto:ka:n tehwa:n de yo:n tahyalka:yo:t de n' esti. Ke:meh i:n teihsá: ihkó:n tikihtowah tehwa:n *este..., bueno**, ke:meh yo:n ke:meh tine:chtapowihtok. Ke:meh yo:n *este** siwa:..., tein siwa:meh mokokowah, wa:n se: sepa ke:meh i:n te:ch..., te:chtapa:kiah n' ika n' totil..., totilmahtsí:n *o** in..., seko sah. Onkak ata ihkó:n kinemiliah kichi:wah n' te:moma:wa:n *o** te..., *o** n' tote:iskaltia:niwa:n, kikuih n' tasa:ltsí:n wa:n..., tilmahtsí:n wa:n ki:pakah itech *mismo** ne:n tap..., seko sah. Entó:s ompa yo:n tikmatih tehwa:n *que**, Seko sah. tionkakeh semi tik..., titel..., kokoxka:esti tikpiah. Yehwa yo:n kihtowah tahyalkui n' esti. Wa:n para a:mo yo:n eski kihtowah yehwa ya yo:n mah se: tai, mah se: tai *o** mah ika se: ma:ma:l..., mah ika se: ma:lti yo:n, o:mekil..., o:mekilxiwtsí:n. Yehwa yo:n neh nikmattok kualts..., semi kuali no: para m' pahti, wa:n no: kihtowah no: kuali para n..., yo:n ki..., kokolis yo:n kiliah *este**, mikia:nalis. de se: imetsko, mah ika se: mi:to:ni , iwa:n ne:n tepalkat. Tepalkat yo:n, tepalkat yo:n mo..., yo:n xo:chiowa ata i..., itech kowit mo..., moskaltia. Wa:n tsiktsi:n oko..., okoxiwit, okoxa:l, ixiwyo. Yo:n e:yi taman, mah kikuika:n wa:n mah kimolo:nti:ka:n wa:n mah ika se: mi:toni[moi:to:ni]. kualtia para yehwa mikia:nalis *o** kualtia para yo:n kilwiah *este, reuma**. Yehwa yo:n neh nikmati, a:m..., *bueno** tikihtowah tehwa:n *este**, a:mo onkak pahti. Onkak pahti yehwa yo:n xiwtsí:n o:mekilit, wa:n yehwa ya n' te:palkat, wa:n yehwa ya n' okoxa:l. Mah seko sah se: sentamolo:nti wa:n mah ika se: mi:to:ni[moi:to:ni]. Mah se: mi:to:ni[moi:to:ni] wa:n ke:mah mah se: mo..., se: motsompacho ya, mah semi, mah se: ki..., mah se: kipi:ki n' ka:mpa se: imets oso se: ima:y para mah mi:to:ni kualtsi:n, mah ki:sa nochi yo:n kokolis. A:mo nikmati kox xa: no tik..., xa: no: tikmattok tehwa:tsi:n. *Pues** ke:mah ne: neli, yehwa yo:n onkak, onkak nikilia neh miak pahtsitsí:n pero, *pues** tehwa:n nikilia neh neli seki tikpanawihtinemih ma:ski wel yehwa ya n' te:chna:mikiskia *porque**, neli de yo:n o:mekilit *pues** neli, ke:meh yo:n i:ksá: neli *pues hasta** ke:meh i:n tikihtowah i:ksá: tehwa:n, tikua:tahyalkuih ke:meh i:n i:ksá: e..., timahmowiah kanah ika *o** ihkó:n teihsá:, neli tik..., mahyá:, mahyá: se: tahyalkui eliwis, yehwa yo:n xiwtsí:n neli mah se:, mah se: tai *o** mah ika se: ma:lti. wa:n ika yo:n *pues** neli mahyá: sepa se: ye:ktamati *porque**, *pues** semi kuali pahti yo:n xiwtsí:n. *Hasta** neli nejo:n, *pues** neli, onkak tokni:wa:ntsitsí:n neli *pues** kite:mowah *porque** pos neli kuali pahti. Ke:mah. Pos ke:mah, yehwa ika timonohno:tstokeh ika m' pil..., de m' piltsompech wa:n yehwa de n' o:mekilit, sayoh *mismo**, ihkó:n iwkitik, ihkó:n tamati. Sayoh tehwa:n tikihtowah n' o:mekilit sentaman porin ahwiya:k, wa:n achi *medio** koko:k. Wa:n piltsompech, tikihtowah yeh a:mo teh, a:mo teh kipia ahwiya:kka:yo:t wa:n nio:n no: tikihto:tih *este**, mah koko:k *o** mah, tikihto:ka:n *es...**, mah kipata n' oks..., *bueno** kipata s..., kipata sayoh de n..., de yehwa de yo:n nimitsilia neh de n...., de n' ahwiya:kka:yo:t wa:n de yo:n koko:k, pero de n' ixiwyo, *casi** ihkó:n tamatisneki. Sayoh porin tikihto:snekih tehwa:n ne:n piltsompech, ma:yehyewaltik wa:n a:mo kipia yo:n ahwiya:kka:yo:t. Pero n' ixo:chiotsi:n, tikita n' ixo:chiotsi:n ne:n, *Igual** ya. n' o:mekilit, ihkó:n *mero** tamati a. Ke:mah, *igualito** ya, e:mah. Ke:mah, sayoh *que** ne:n, o:mekilit yeh *pues** ma:..., *como que** mahyá: ma:ahalaxtik n' ima:wa:n. Yehwa yo:ni sah, yehwa yo:ni sah. Ke:mah, yehwa sah yo:n ika yo:n mopata, pero de ihkó:n pos, chi..., nochi iwki a, iwkitika nochi. Ke:mah, nochi iwkitik a. Nochi. Ke:mah, ke:mah. Wa:n pos yehwa yo:n neh nik..., nimitsilia *este** ne:n piltsompech pos xa: no: s..., kualtias para okseki taman pahti, sayoh a:mo nochi se: kimahmati sah. *Pero casi** pos ihkó:n nochi iwki sah. Wa:n yehwa neh nimitsilia n' o:mekilit, pos yeh tikmattokeh ya neli *que** miak, miak taman kualtia para pahti. Pahtsitsí:n miak kualtia wa:n yehwa yo:n neh nik..., nikmati. Miak, miak de..., miak *selbirowa**, de miak *selbirowa**. A:mo nikmati xa: tikpia okseki *más** talna:miki:listsí:n tehwa:tsi:n *o**, xa: tikmattok sentaman *más, este** kualtia teihsá: ika ihkó:n *o** xa: i:pa yehwa sah. *Pues** kihtowa de yo:n o:mekilit *pues** kihtowah, tikinkakilia:nih *que hasta** no: kikuih para ihkó:n para tapalo:l kichi:wah. ki..., kita:liliah ke:meh i:n komo, kichi:watih ne:n tapalo:ltsí:n de ne:n pitsonakatsí:n *pues** kita:liliah wa:n ika yo:n no:, no: we:lia. Ke:mah, no: kwe:liltia ne:n tapalo:ltsí:n. Pero pos neli, [...] a:mo tikmatih *porque** nikilia neh *pues** neli de que a:mo tikmahse:wah *pues** ne: tikihtowah *que** a:mo t'matih ox we:lik *pero pues** neli de te:chilwiah ihkó:n, *pues** neli kihtowah *que** no:, *selbirowa** para yo:n *pues** ne:, neli nochi kualtia. *Pues** xkita na:nah, neh se..., neh sepa nimoahsito ne:wí:n, ne:wí:n *este**, wehka, ke:meh i:n wehka tite:tekitiliah, wehka tte:ma:pale:wiah, ompa ne: nikita neh ka:mpa yo:n xiwtsí:n semi ionkaya:n, kikuih para ne: tamaltsí:n. Ke:mah. No: kualtsi:n wa:n neli no: we:lik *porque** neh nikmahse:wka ya. Nikmahse:wka ya *este** yehwa yo:n xiwtsí:n. Telahwiya:k ki:sa n' taxkaltsí:n kipi:kih no: ika yo:n xiwtsí:n wa:n ika tsiktsi:n chi:ltakue:choltsí:n, kichihchi:wah wa:n ki..., para a:mo kita:lili:skeh nakatsín *pues** yehwa yo:n xiwtsí:n. Wa:n ika n' chi:ltakue:choltsí:n wa:n ki..., mah kipi:kika:n ika n' iswatsí:n. *pues** no: semi telkualtsi:n tel..., kualtsi:n we:lik se: kimahse:wa. Neh nik..., Kiah..., kiahwiya:lia ne:n taxkaltsí:n. Kahwiya:lia. Kahwiya:lia. Ke:mah kahwiya:lia. Kahwiya:lia ta:..., *pues neli nochi, nochi onkak ne: nika:wí:n tein toni t'mahse:waskeh *sino que pues** tehwa:n ne:, *pues** mahyá: ne: tiktakuitapanka:wah. *Pues** yehwa yo:n neli wa:n tikihtowah tehwa:n ompa yo:n tik..., Ke:mah. tepitsi:n tiknechikowah ya n' totaxta:wi:ltsi:n *por[que]** yo:n a:mo tikowah, tikow..., tiko:wtia:skeh, *sino que** yo:n onkak nika:n tehwa:n nikow..., kowtah, sanoke sayoh mah tikmatika:n ke:ní:w se: kichihchi:was, *o** ke:ní:w n' kichihchi:waskeh wa:n para se: kimahse:was. Neh nimitsilia *porque** neh nikmahse:wka ya neli yo:n xiwtsí:n wa:n neh, ka:mpa neh no: nikyekoh *que** semi telwe:lik wa:n ahwiya:k n' taxkaltsí:n kichi:wah ika n' chi:ltakue:chol wa:n kichihchi:wah se: tamaltsí:n kimolo:ntiah pos, e:..., para a:mo tik..., para a:mo tiko:wtoskeh nakatsí:n pos yehwa yo:n xiwtsí:n mah tiktatekiwti:skiah. *Pero lo que, lo que** tein mochi:wa nika:n tehwa:n a:mo tik..., a:mo na:kin ki..., mo..., a:mo na:kin ki:xmati para kichihchi:was. Pero nikmattok *que** neh..., *que** semi we:lik neli yo:n tapalo:ltsí:n. Pos, yehwa ne:n te:chpolowa *casi** ne: mah tik..., ne: nejo:n mah tikita:ka:n ke:ní:w *o** ihkó:n se: kichi:was *porque** pos ihkó:n neli nochi, nochi onkak toni tikmahse:waskeh, sayoh neli *pues** ne:, tehwa:n ne: a:mo tikchi:wah *cuenta**. Yehwa sah yo:n neli, yehwa sah yo:n neli. Ke:mah. Pos yehwa yo:n sah yo:n ika timonohno:tskeh de yo:n o:me taman xiwtsí:n. A:mo nikmati xa: *este**, xa: okseki tal..., talna:miki:lis tikpias. Neh, neh pané: nikmati pané: yehwa sah yo:ni. Yehwa sah n' ihkó:n, e:mah yehwa sah ne:n tein, Pos timonohno:tskeh yehwa sah yo:n tikmatih. semi, semi kualtsi:n. *Pues** tasohka:matik miak, neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa nika:n Chilcuauhta, nipowi nika:n San Miguel. Neh niwa:le:wa San Miguel Tzinacapan wa:n nimono:tsa niMaría Juárez Salgado.