Pos ke:mah teh na:nah, *este** yehwa i:n tikitstokeh tehwa:n de yo:n kowtsí:n tein ika timo..., tein ika namonohno:tstoyah. *Pues** neh nika:n, nika:n tehwa:n tiki:xmatih kuowokuilkuowit, kuowokuilkuowit tehwa:n tikihtowah tein yo:n ma:pa:pata:wak. Wa:n ki:xmatih seki okuilkuowit tein yo:n ma:pisi:ltik. *Mismo** yehwa, *mismo** yehwa. *Eso**. Yehwa *mero. Mismo** yehwa. Mismo yehwa. Sayoh tehwa:n tikihtowah kipata, porin tehwa:n tikihtowah porin ma:pisi:ltik n' okseki. E:mah, ma:pisi:ltik. Wa:n tepitsi:n kipia se: ahwiya:kka:yo:t *más es...**, m..., mah tikihto:ka:n se: tepitsi:n *más** ahwiya:k. *Más**. Pero de n' i..., de n' ixiwyo, yehwa sah yo:n kipata, pero n' kowokuilkuowit, kowokuilkuowit yehwa *mismo** *Mismo** yehwa. *Mismo** yehwa, ta: sayoh, *Mismo** yehwa wa:n se:, oksé:, oksé:, kipia n' okuiltsitsí:n no: n' oksé: kuowtsí:n tikihtowah. Sayoh n' okuiltsitsí:n, a:mo k..., a:mo, a:mo ke:man tikihto:tih *que** tikinkuah *porque** n..., a:mo ke:man tikihto:tih kox pahti *o** a:mo tikihto:tih *que** tikinkuah, *porque** a:mo ke:man tikinki:xtiah. Katiya: i:pa tikintatekiwtia:nih n' teh..., tehwa:n yehwa yo:n nimitsilia kuawokuilkuowit. Tikintatekiwtia:nih tehwa:n *desde** tipi:..., *desde** tipilimeh i:pa tikini..., tikinki:xtia:nih. Wa:n tikmattokeh s..., se: sepa para pahti, wa:n se: sepa *pues** we:lik. *Mesa**. Ika no:, no: kuali se: kimahse:wa. Ke:mah. Ke:mah yehwa, wa:n yehwa yo:n tehwa:n, ekintsi:n nikaktok na:..., namolwihtokeh, namolwihtokeh *que bueno** nika:n i:n se:, se: tokni:w nika:n kihtowa *que** ki..., kilwih n' oksé: tokni:w *que** kowokuilkuowit kihtowa, tein yo:n ma:pisi:ltik. Wa:n okuilkuowit kihtowa yo:n tein ma:pata:wak. Wa:n tehwa:n a:mo, tehwa:n tiki:xmattokeh, neh kuali niki:xmattok *que** kiliah kuowokuilkuowit. Kuowokuilkuowit yehwa n' tein ma:pa:pata:wak. Ke:mah *por[que]** we:i, we:i mochi:wa. Wa:n wehkapan moskaltia. Wa:n okuilkuowit kihtohtokeh yehwa n' tein tehwa:n tikihtowah okuilkuowit, yo:n ma:pisi:ltik wa:n a:mo semi wehkapan moskaltia. Tepitsi:n sah. E:mah. Pero komo tehwa:n tiktatekiwtiah, yo:n kowtsí:n nochi kualtia, para kowtati:l, kualtia n' kowtati:l n' oksé: tein kiliah okuilkuowit wa:n kualtia n' kuowtati:l n' oksé: tein kiliah kuowokuilkuowit. Yo:n ke:mah, nochi iwki sah. Nochi iwki sah. Nochi iwki sah. Nochi iwki sah. Sayoh tepitsi:n kipata tikihtowah n' tehwa:n porin ixiwyo. Porin ixiwyo wa:n porin yo:n okuiltsí:n pahti. Porin ixiwyo. Yehwa. Yehwa yo:ni. Yehwa yo:ni. E:..., n' oksé: pos a:mo nikihtowa *que** pahti *o** ke:ní:w *porque** a:mo ke:man nikui. Tein katí:n nikui, yehwa n' tein ne: wehwei n' ima:y. Yehwa neh nikui ne:n pahtsí:n, nikuia n..., para no:pi:piltsitsi:n, a:mo para nehwa, para nopi:piltsitsi:n nikinta:lilia:ya ke:meh yo:n i:ksá: kinkui te:mpala:n. Ke:mah. *A ve...**, a:... i:ksá: por ah..., tehsá: kele:wiah *o** i:ksá: tehwa:n tehsá: tikele:wiah *cuando** tikmakatokeh n' *topecho**. Ke:mah. Yehwa yo:n. Yehwa yo:n. Wa:n, wa:n pos neli kihtowah *que** kichi:wa *daño**. Kichi:wa *daño**, ¿ke:yeh?, *porque** teihsá: tikua:sneki wa:n itech n' to..., to..., *Pues**, *como que** totalwayowa:n, a:mo yowi yo:n *alimento** tein tikele:wiah. Entó:s m' pili, *al rat..., después** wa:l..., wi:tsa ya, wi:tsa ya para ite:noh ya, pala:ni a. ¿Ke:yeh? *Porque** teihsá: tikele:wiah n' tite:na:meh. A:mo pili n' kele:wia, ta: tehwa:n tite:na:meh. Kuali yetok na:nah ke:meh yo:n timonohno:tstokeh. Se: sepa a:mo sayoh pilimeh, se: sepa te:chahsis *hasta** i:n tehwa:n ti..., tiwehwei:n ya tikihtowah. ¿Ke:yeh? Se: sepa *porque** teihsá: se: kele:wia wa:n se: sepa a:mo, a:mo *porque** semi se: kele:wia n' teihsá:, *sino que** yo:n mochi:wa, se: sepa tehwa:n tikihtowah tiihtitoto:nikkalakih, wa:n yehwa yo:n toto:nik panki:sa se: ite:noh. Yehwa ya yo:n tehwa:n tikihtowah. Wa:n yo:n tein tite:chtapowihtok de m' pilimeh, welis yehwa yo:n mochi:wa, po..., *este**, de teihsá: ne: nankele:wiah namehwa:n na..., na..., nate:n..., nantaskaltia:nimeh[nantaskaltia:nih], entó:s yehwa yo:n itech panowa ya m' pili *de que** a:mo nakmahse:wa *lo que** tein namehwa:n nakele:wiah. Yehwa yo:ni. *Buen...**, pos neh a:mo nikmati, neh nimolia xa: yehwa sah *lo que** n' tein timol..., tapowihkeh, tein timolwihkeh, neh nikmati *que** pané: yehwa ya yo:n seki nikahsika:..., kahsika:matisnekia nika:n i:n, *este**, n' towa:mpoy. Neh nikmati pané: yehwa sah yo:n. Neh nimono:tsa Rubén Macario, niwa:le:wa de Chilcuauhta. Powi de San Mig..., nika:n San Miguel. Yehwa sah yo:ni. ¿Tehwa:tsi:n de ka:ni ti..., de ka:ni n' tiwa:le:wa? Neh niwi:tsa de Xaltipan. Xaltipan mo..., mo... Semi kualtsi:n. Xaltipan. Nimono:tsa niMaría Ocotlán Fermín Cabrera. E:mah wa:n ne: neli ke:meh i:n tikihtohtokeh ekintsi:n, wa:n xne:chtapohpolwi miak *que** ne:, i:n tikihtowah tehwa:n tehsá: tikele:wiah *pero a veces** a:mo tehwa:n sah tehsá: tikele:wiah, *a veces** neh noi:xko onkak, a:mo nite:tahtani:s wa:n a:mo a:kah ne:chilwi:s, ne: nimomá:n kele:wia:ya wa:n pili te:mpala:ni, pero ipopá:n ne: yahka *calle**, ne: ohti, kitak se: pahpatatsi:n, kitak se: *pedazo sandía**, kitak se: *pedazo** ne: *melón**. Pané: nikua:skia, pero a:mo n'piaya n' tomi:n, a:mo nikuah. *Bueno** neh niow a kalihtik, pero m' pili itech ahsi. ¿Ke:yeh? *Porque** de n' tio:me:n, tie:yi:n, o:men de *fa...**, m' *parejas** mochi:wa se: sah. *Al ratito** m' pili no: te:mpala:ni a *por** te:popá:n a:mo kikuah *o** te:popá:n a:mo tai:k *o** te:popá:n a:mo, a:mo kwa:ntikeh toni n' kitak ne:pa. Pos m' pili no: te:mpala:ni. ¿Ke:yeh? *Porque pareja**. Ihko:ni yo:n chi:wi. A:mo sayoh te:na:n *o** pili n' kele:wia teihsá:, ta: *hasta papá**. ¿Ke:yeh? *Porque pareja** yetok se: sah n' esti. Mochi:wati, *de entre de** o:me, mochi:wati se: sah. Ihko:ni yo:ni neh n'mattok. Wa:n no: ixko onkak, a:mo tikihto:s xa: n' te:tahtani:s. Ke:meh neh nikita ne:n..., tikmattok nikinita na:nahmeh tein ihkó:n tepitsi:n mokua:kokowah ika se: kone:t. Neh nikitani, wa:n nimonaka *cuenta**. A:mo, a:yamo wehka:w nia:ti, *apenas** i:n marzo, nikahsito ompa ne:n kokoxkeh, kihtowa *que** mikiti. Nikilia ¿ke:[yeh] n' timikiti? Kihtowa ne:..., ¿to:n tikele:wih? Ka:n teh nikele:wia. A:, n..., ¿a:mo teh tikele:wia? Ka:nah, ka:n teh nikele:wia. Wa:n teh nikilia Gabriel, ¿ka:n tiahka ya:lwa? A:, niahka Tetelilla. *Bueno**, ¿ton tikitak? Ka:n teh nikita, yo:n nik..., sayoh se: nikitak, ne: taito:keh *cerveza**, nimolwia, pané: no: nitai:skia se:, pero a:mo *ne:chinvitarohkeh**. Pané: a:mo nikahxitih n' tomi:n para nimokowili:s se:. A: *bueno**. A:xkan xkita mo..., mosiwa:w, ekintsi:n ne: yetok ka:mpa, itech kokolis. A:man xtai:ti *cerveza** ma:ski se:tsi:n. Xitai:ti wa:n xik..., teh na:nah *que** mokone:tsi:n, xikchi:wili i:n pahti. 'Kuiti, xikuiti pio:tet wa:n xkuiti xonakat, wa:n xte:mo:ti tsiktsi:n *manteca** wa:n xchihchi:wili ika yo:n xonakat wa:n yo:n pio:tet, *o, o** i..., se: *cebolla**. Wa:n xmaka mokone:w. Wa:n kipia *que** tikahxi:tih n' to:nal ke:mania:n ne:n ehkos yeh i:n tokone:w. I:n tose:pankone:w, ke:meh namehwa:n, ke:meh nehwa. A:man xkuiti na:nah wa:n teh nikilia xtai:ti ne:n *cerveza**. 'Tai:ti, a:mo moneki tiwintis, ta: ma:..., i:pa *remedio**. Wa:n ka:mpa nikilwih wa:n ka:mpa ne:, ka:mpa nikintapowih, *hasta** ne: kihtoh ne: na:nahtsi:n *teabuela** ya. *Has..., felicidades** na:nah kihtowa *que** tite:chilwih yo:n tahto:l. Miak tasohkamatik kihtowa *que** tte:chtapowih *porque** i:n, i:n pili yetoya de paratani a. Wa:n ehkok yo:n kone:t ke:man *dios** kitalih *que** ehkos ihwa:k n' ehkok. Yekintsi:n we:i a siwa:pilkone:t. Ohka:n, e:xka:n ihkó:n nikchi:wa. A:mo, a:mo s..., a:mo i:n ne: ke:meh tikihtowah *que** i:n a:mo sayoh para se:, pala:ni n' top..., topili ite:noh, *porque** ke:meh popá:n wa:n ke:meh momá:n, nochi tikele:wiah n' teihsá:. *Pero hay, a veces** a:mo tikpiah n' tomi:n. para tikowaskeh se: *o** tikowaskeh se: *pedacito** wa:n tikua:skeh. Komo ta..., ta..., yetok ok itech *ive..., ne:n *pecho** m' pili pos kichi:wilia *daño**. *Pues** kuali etok na:nah ke:meh tite:chnohno:tstok. Tehwa:tsi:n a:chá: *más** tikahsika:mattos *porque**, ke:... mah nimitsili ke:yeh. tehwa:tsi:n *más** tikahsika:mattok ke:meh tikihtowah se: na:nahts..., se: na:nah tein nemi ika yo:n tapahti:lis, kiahsika:mattok ton kokolisyo kiahsi se: kone:tsí:n, toni m' pahti, toni ika n' kuali ne:nke:ntis, Pos tehwa:n neli no: tik..., no: tikmat..., no: tikmahmatih pero semi, mah tikihto:ka:n semi te:chpolowa ok. Aya:mo semi tikahsika:matih. Ke:mah yeh. Ke:meh tehwa:n, neli ke:meh tikihtowah tehwa:n ti..., tita:..., tita:..., tita:tahmeh, pos no: ma:ski tikmatih toni m' pahti *o** para toni m' pahti *o** ke:ní:w yo:n se: kichi:wa, a:, *siempre** aya:mo tikahsika:..., tikahsika:matih ke:meh namehwa:n nana:nahmeh ke:yeh namehwa:n namoi:xpan onkak wa:n ika yo:n nantekitih. *Pues** yehwa sah yo:ni *más** ti..., ti..., ika timonohno:tskeh sah, a:mo teh *ma...**, a:mo teh moneki, *más este más** tatsi:ntokalis, yehwa sah. Tasohka:matik miak, kualtsi:n ke:meh yo:n tine:chtapowih, *lo que** tein tehwa:tsi:n tikmati, tine:chilwih. Yehwa sah yo:n, n'tasohka:mati miak. Ke:mah, *es...**, neli ke:meh kihtowah, tein tikmati xkihto, a:mo xke:wa, ¿ke: n' tike:wtok? A:mo ke:man *vida** tikpias kuali, *porque** tike:wtok, tehwa sah t'mattok wa:n mah nochi kimatika:n tokni:wa:n toni m' pahtsí:n. A:mo tikihtowah tikwi:kah koyo:ko, onkak nika:wí:n. Nikpanawia, nimometskui:ltihtiki:sa m' pahti. Nikpanawia *o** ipan ntaksatiki:sa. A:mo, *mejor** xkihto. Teh a:mo tinemis, pero yo:n motahto:ltsi:n *como dios** kineki kelna:miktoskeh wa:n kichi:waskeh. Pos... Se: kuali para yehwa:n. A:mo para nehwa ok, para yehwa:n ya. Kihto:skeh, chika i:n na:nahtsi:n ne:chilwihka ihkuí:n. Ta: pos 'chi:wa eliwis na:nah *o** mah neh n'chi:wa *porque** ne:chilwih na:nahtsi:n. Ne:chilwih na:nahtsi:n *que** toni m' pahti wa:n ke:ní:w n' tikchi:waskeh wa:n toni ne:... Ta:ká:n yetok itech kokolis *moseñora**, pos tikilwi:s *señora**, ¿toni mitsmaka na:nah? A:, neh ne:chkokowa nika:n. A:mo..., ne:chkokowa notahkoya:n. ¿Ke: mitskokowa pero? Pos a:it, ya:lwa nikele:wih *o** yekin nikitak ne:pa yehwa i:n. A:, *bueno** pos yehwa i:n xkuiti t..., 'kuiti wa:n komo onkak, xkuiti wa:n xikua. 'Kuiti wa:n neh no: nik..., neh no: nikitak yehwa i:n, pero no: nikuiti ma:ski tsiktsi:n, a:mo moneki se: we:i *pedazo o** se: we:..., se: ma:kui:lki:lohpan, ta: ma:ski tsiktsi:n. Mah se: ki..., mah se: kikua. A:mo moneki ne: miak tomi:n, a:man ke:meh nochi ika *peso**, de a:man a:mo ke:meh ne: ke:man katka, ma:kui:l *centavo** timokowili:s a n' teihsá. A:man tein ma:kui:l *centavo**, a:man yehwa ya ma:kui:l *peso**. Wa:n tein katka mahtak *centavo**, yehwa ya n' a:man mahtakti *peso**. Yehwa ya n' ika timotakowiah n' a:man. Pero yehwa yo:n *valerowa**, ne: *como que te:chservirowa** yo:n tomi:n. *Te:chservirowa** yo:n tomi:n mahtakti *peso** wa:n *te:chservirowa** yo:n tomi:n ma:kui:l *peso**. ¿Keyeh? *Porque** ne:, mah tikihto:ka:n pos panki:sak n' totakowalo:ni. A:mo ne:, a:mo ke:meh ne: wehka:w, a:man *más** tepitsi:n tapati:yoh. Tasohka:matik miak ke:mah name:chkaya:w i:n noxolopihyo. *Pues** ne:chtapohpolwi miak na:nah, a:mo xolopihyo:t, ta: neli n' tein tine:chtapowih. N'tasohka:mati miak, kualtsi:n ke:meh i:n timonohno:tsah mah ihkó:n ke:meh tite:chmati:ltih, wa:n tite:chmati:ltihtiwi:ts wa:n tikmatiskeh *más**, *ma..., más** tepitsi:n pero tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa niRubén, Macario de Chilcuauhta. Nipowi nika:n San Miguel. Wa:n yehwa sah yo:ni nik..., ne: ika nimitskuehmoloh para tine:ch... ne:ch..., tite:chmati:lti:s ke:ní:w se: motekipano:s nika:n ta:ltikpak ika n' xiwpahtsitsí:n. Ke:mah yeh. Ke:mah. Tasohka:matik ke:mah, ne: pos neh no: *igual**, nimono:tsa niMaría Ocotlán. Yehwa sah yo:n, tasohka:matik miak. Niwa:le:wa Xaltipan. Pero ne:chno:tskeh nika:n ta:tahmeh mah nikinohno:tsaki, niwa:lah. A:mo n..., ika nimowe:ineki *porque** ke:yeh, *topalabra** a:mo ke:man kuali mah se: kitasohta. Pos Totahto:ltsi:n kihtowa ne: ika timotekipanowah. ke:mah. Totahto:ltsi:n ika *timoservirowah**. Neli. Neli. Tasohka:matik miak pos na:nah. *Igual** tehwa:tsi:n.