A:man xte:chtapowi ke:ní:w se: ka:la:ki:tskia wa:n ton *tiempo** wa:n ka:ni se: kinahsi. A: pos se: ka:la:ki:tskia, mo..., n' ka:la:meh mochi:wah, ke:masá: mochi:wah itech n' *santa cruz**, de, de mayo, *porque** ihwa:k ne: kuay..., a:mo okachi kiowi, wa:n *cuando** kiowi mochi:wakih yo:n okuilimeh, yo:n, yo:n mochi:wah *cuando** wetsiki n' kiowit. Wa:n yehwa se: kinahsi ke:masá:. Wa:n kachi *más itiempo** mochi:wah, mochi:wah ne: itech *todos santos**. *Todos Santos** mochi:wah ne:..., ne:paka de septiembre, de itech *treinta de septiembre** pe:wah ya mochi:wah ya *hasta Todos Santos** mochi:wah n' okuilimeh. *Hasta San Andrés** ilwit ompa tami, ompa sah, ompa a:mo mochi:wah ok. *Porque** tami tata:sah, yo:n mochi:watih a:mo *porque** mochi:wah sah, yo:n wa:n tata:satih itech n' a:taw, *por eso** ne: yowih tata:satih ne:n te:na:meh, wa:n nochi:n motohtokah pos ika yo:n motana:miktiah, tikinki:tski:tih ya n' tehwa:n. Pero itech *Todos Santos** m' pe:wah tata:sah, e:mah. Iwki yo:n se: kinki:tskia ne:n ka:la:meh. Wa:n ka:la:t se: kkuiti yowak, *porque** n' to:naya:n te:itah wa:n cholowah. Wa:n ke:meh ne: we:ikowtah se: yowi, pos, pos tatamanka:n wa:n owihka:n. A:mo wel se:, a:mo wel se: tsi:tsikui:ni eliwis *porque** ompa tealaktah. Wa:n komo se: me:waltih ompa se: moka:was a, a:mo, a:mo se: ki:sa *porque** aha:teko:meh, wehwei a:teko:meh. Ompa semi te:mach ka:mpa se: yowi, se: kkuiti *solamente** yowak. Yowak ke:mah, tikinkuiti, pero yo:n tikui:kah, tehwa:n t'wi:kayah kanti:l, t..., kanti:l n' tikta:liliah se:, pos tikta:lilia:yah ne:n kiliah *lumbradera**, itatsakuil n' tokanti:l, se:, se:, ke:meh yo:n, tehwa:n ta..., onkakaya *cotorrabote**, yo:n ke:meh..., ekintsi:n a:mo nanki:xmatih *cotorrabote**, onkayah wehwei n' *botecitos** wa:n, *es..., esquinado** ihkuí:n wa:n e..., wehkapantik wa:n kipia se: *cotorra** n' ipanko. wa:n nika:n cha:chahkuiltik ihkó:n i..., i..., ike:span. Yehwa n' tiki:xtapa:nayah wa:n tik..., tikoyo:nia:yah ka:mpa..., *o** tik..., tikalaki:skeh se: *alambre**, wa:n nika:n tikalakiah no:, tiktsi:nilpia:yah wa:n ompa tikalakiah[tikalakia:yah] n' tokanti:l wa:n tiknakastiah[tiknakstia:yah] t'tetekuinowah[tiktetekuinowa:yah] ika se:, se: tilmahtsí:n para a:mo te:chma:kokowa[te:chma:kokowa:ya] n' *alambre** wa:n tikma:tiwih ya[tima:tia:yah ya]. Tikpankalakiah n' toka:nti:l wa:n tikwi:kah wa:n t'te:mpanki:xtiah we:i. Tta:wihtiwih ika n' kanti:l ne: we:ikowtah tiowih, neli t'te:mo:tih n' ka:la:meh wa:n, wa:n ke:masá: se:..., tami *gas** oso se: wetsi, se: kimimilowa, tikte:kah itech se: to:poh ih..., tsi:tsikitsi:n, ekintsi:n a:mo nanki:xmatih toni n' to:pohmeh, se: to:poh ihkuí:n, tikte:kiliah n' *gas**, wa:n t'te:ntsakuah ika olo:t, ika, xiwit t'tekuinowiliah para a:mo kipanawia, timoke:spilowiliah nika:n ika se:, se: tamali:n wa:n tiowih ya we:ikowtah t'te:mo:tih. Tami n' to..., tami n..., motatamilia n' tokanti:l sepa tate:kiah ne:n n..., tikuih n' toto:poh, t'te:kiliah n' tokanti:l, t'pexo:ntiah wa:n sepa tiowih. Wa:n yowi..., se: yowi ne: ka:mpa mochi:wah n' ka:la:meh, ke:masá: etokeh xima:pan, *cuando** mochi:watih ekinikatsi:n, xima:pan panitstokeh xima:pan. Wa:n *cuando** ke:masá: se: kahsi ne: a:teko:nko mochi:wtokeh, ompa mochi:wah ya, ompa tata:sah ompa ya. Se: kinki:tskia, ka:n moneki teihsá: ika se: kki:tski:s *o** ika se: ima:y se: kki:tskia wa:n se: n..., se: *ki:mbo:lsaakihtiw** ika se: *bolsa** tein, tein ika..., a:mo panki:saskeh wa:n ke:mah, yehwa yo:n, pero *más** kachi kuali se: kinki:tskia de yowak, n' to:naya:n a:mo weli *porque** cholowah, te:itah wa:n cholowah. Wa:n yowak, *cuando** mochi:wah *hasta** se: imetsko te:tehkoh, ihwa:k se: kinki:tskia kuali n' okuilimeh. yowak a:mo to:naya:n se: kin..., tatama:nka:n ne:pa pero se: yowi *cuando** yowak, *cuando** to:naya:n a:mo se: yowi *porque** a:mo se: kinki:tskia. Soh se: kinimow..., mohka:..., momowtiah sah wa:n se: kimpa:kita sah. E:mah, yehwa n' tehwa:n tiowih tikinte:motih [...] yowak. Yowak wa:n no:, no: tepitsi:n te:mach *porque** motokiah n' kowa:meh, na:wiakmeh motokiah, *porque** na:wiakmeh kinkuah no: yo:n ka:lameh, te:mach... Tehwa:n tiowih *porque** a:mo ttanemiliah *o** tikpiah yo:n yo:n, ta:k *malvicio** tikihtowah *porque**, yo:n timokahka:wah soh *por** tik..., tik..., titate:mosnekih, tikpiah ya yo:n *vicio** ttate:mo:skeh. Pero tatamanka:n ompa ne:pa, onkakeh okuilimeh, kowa:meh wa:n yehwa yo:n se: kinimowilia. Ka:mpa etokeh n' ka:la:meh ompa etokeh na:weyakmeh. Wa:n yo:n kintohtokah no: kinkuah n' yehwa:n. E:mah wa:n yehwa yo:n te:mach tepitsi:n, pero, ka:n tikelka:wah, tehwa:n *cuando** mochi:wah tikinte:mo:tih. E:mah. ¿Wa:n katí:n, katí:n ka:lameh ne: se: kininkua, tein se: kinkui ompa ne: kowtah, ke:ní:w mono:tsah wa:n ke:niwkeh? Mono:tsah we:ikowtahka:la:meh. Yo:n nejo:n, onkak chihchikola:tikeh yo:n ka:la:meh. Yo:n mopa:pata ne:n intapal, mopa:pata, ke:masá: se: ki:tas chokola:tik, ke:masá: ti:lti:keh wa:n ke:masá: kohkostikeh. Yo:n miak, miak taman tapal mota:lia, mopa:pata ihsiwka. A:it ke:ní:w n' kichi:wa, mopa:pata, wa:n nejo:n tein te:na:meh nohne:lmeh wa:n tein, tein, a:mo, tein te:na:meh wehwei:n wa:n tein okichmeh tsikitsitsi:n. Yo:n, yo:n no: taman. Wa:n i:n, i:n xakualochimeh yehwa:n moch..., yehwa:n ne:n te:na:meh, te:nameh wehwei:n wa:n okichmeh tsikitsitsi:n. Pa:né: we:ikowtahka:la:meh yehwa:n, wehwei:n te:na:meh wa:n te:ta:tmeh tsikitsitsi:n, tein okichmeh tsikitsitsi:n. Yehwa yo:n, e:mah. ¿I:pa se: taman sah n' ka:la:meh se: kinkua? I:pa yehwa sah ne:n we:ikowtaka:la:tsitsí:n sah. No: kikuah n' kihtowah yo:n kuakualachka:la:meh pero yehwa:n, nika:n *cerca** mochi:wah, xola:lpan, itech junio, onkakeh yo:n..., tsahtsi:lo:tok yo:n ka:la:meh, pero ne:n we:ikowtah yo:n okuilimeh, tein we:ikowtahka:la:meh a:mo tsahtsih yehwa:n. A:mo tsahtsih se: ki..., se: kinkuiti, a:mo tsahtsih, se: yo:n a:mo tsatsih, pero i:n seki kuakualachka:la:meh teltsahtsih. Itech *tanques**, yo:n no: we:lik n' kihtowah. Tehwa:n a:mo ke:man tikinkuah pero tte:kakiliah *que** we:lik no:, ke:mah. ¿Katí:n okseki ka:la:meh tein a:mo se: kinkua tikini:xmattok? Pos ke:meh yo:n, yo: xo:me:ka:la:t, tak we:lik no:, pero, pero semi tsohya:k n' icho:kilo, yo:n cho:kilohkeh. Cho:kilohkeh, ye:ktsohya:k. Xoxoktikeh yehwa:n wa:n ta..., ipoxtampa chi:chi:ltikeh, pané: esyoh. Yehwa yo:n se:, a:mo se: ki..., ne: tehwa:n a:mo tikuah *porque** tik..., se:... *fuerte** semi kipia *sabor** yo:n. E:mah, a:mo we:lik eski. Pero para *remedio** kihtowah ke:mah, pahti no:. E:mah. ¿Toni se: kikui pahti? Pos kihtowah para chi:chi:lkokot kimahmacho:ltiah ka:mpa te:kokoh, [ka:mpa] se: kokotis[kokoti] kimahmacho:ltiah wa:n kipahtia tak porin tsohya:k yo:n okuilin. Kipahtia yo:n, te:..., se: kipahpahpacho:ltia ka:mpa te:kokoh. Yehwa yo:n kihtowah *que** kikuih para pahti. ¿Wa:n i:n xo:me:ka:la:t ka:ni nemi? Nemi ni..., ka:mpa eski se: kowtah se: kahsi, nika:n *o** nikahkuí:n xola:lpan onkak. Yo:n a:mo se: kita *porque** xoxoktik, mota:lia itech ne: xiwit ihkó:n xoxoktik, a:mo se: kita. Iwa:n mota xiwit. E:mah, nikah..., nikahkuí:n nemih, soh a:mo se: kinita, pero onkakeh. E:mah, yo:n kuali tapahtia n' kihtowah no:. Yo:n, yo:n... Oksé: ka:la:t tein tiki:xmattos. *Pues sólo** yehwa sah yo:n. Yehwa sah yo:ni n' ka:la:t wa:n no: tiki:xmatis pero kueyameh. Yo:n no: taman ya, kueyameh yehwa:n we:ia:t nemih. Itech we:ia:t yo:n kueyameh, onkak ye:k..., n' xi:kalkueyameh wa:n onkak, pos ekintsi:n on..., onkayah, pero ach..., achto onkayah ok n' xi:kalkueyameh, Wa:n ke:man a:mo tikinahsiah xilimeh ne: we:ia:t, tikinahsiah xi:kalkueyameh, tikinkua:yah no: tikinchipa:wayah wa:n ye:kwehwei n' in..., ke:meh *pollo** n' ike:swa:n, ye:kinachichi. Kualtsi:n nakayoh[nakayohkeh] yo:n okuilimeh wa:n ahwiya:keh, chi:lposo:n ye:kwe:lik no:. Wa:n onkakeh ne:n kui:kuilkueyameh no: onkakeh, yehwa:n, yehwa:n a:mo okachi yetokeh itech a:t, sanoke, nochipa etokeh a:..., ka:mpa owihka:n, ka:mpa aha:te:n. Ompa ya mota:liah yo:n kui:kuilkueyameh. E:mah wa:n xi:kalkueyameh yehwa:n nochipa ya a:ihtik yetokeh, e:mah. *Sapo** a:mo we:lik. *Sapo** a:mo we:lik. *Sapo** a:mo we:lik, pero yo:n, a:mo, a:mo s..., a:mo se: kikua, pero nejo:n onkakeh o:me taman *sapohmeh**. Onkakeh *sapohmeh** tein nika:n nemih tehwa:n ka:mpa...