Ekin nikakik namohno:tstoyah ne:, i:n tomakil..., i:n tomakilit onkak e:yi taman. Tikihtowa:ya *que** onkak se: ista:k, se: *morado** wa:n se: kowtahtomakilit. Niknekiskia xine:chtapowi i:n ista:ktomakilit, ke:ni:wki n' ixo:chio, ke:niwki n' iteyo, ke:ni:wki n' ixiwyo, ke:niwki n' ikowyo. Wa:n ox se: kikua wa:n ka:ni mochi:wa. Pos i:n ista:ktomakilit tiki:xmatih, *porque** xoxoktik nochi n' ii:xko wa:n ima:i:ka:n xoxoktik. Wa:n nejo:n i..., i..., ixo:chio, ista:k no: wa:n tsiki..., tsikitsitsi:n, ka:n semi wehwei mochi:wa n' ixo:chio. Wa:n mochi:wa ika *racimito** n' ixo:chiotsi:n, Wa:n nejo:n iteyo *cuando** xoxo..., *cuando** selik xoxoktik. Wa:n *cuando** chika:wak ya, de kuali para se: kitekili:s a komo se: kito:kasneki, e:.., *morado** ya ne:n iteyotsi:n. E:mah wa:n semi kana:wak n' ie:wayo, se: kima:pitsi:nia ye:k pisi:ltik n' iteyo. Wa:n i:n i:n yehwa n' tein xoxoktik, yo:n tein tikihtowa ista:k, ista:k..., e:..., tomakilit. Wa:n *moradotomakilit** yeh, yo:n se: ki:xmati *porque** telmetswehwei wa:n, wa:n i..., ii:xko xoxoktik ne:n tomakilit. Wa:n ima:tampa, ima:tampa ya ompa *moradito**. Yehwa yo:n tikiliah *que morado** n' tomakilit. Wa:n ixo:chio no: iwki sah ne:n ihista:k. Pero tepitsi:n sah mopata, de *moradito** xo:chitsi:n yeh. tepitsi:n *moradito**, tepitsi:n, a:mo semi san ke:..., tepitsi:n sah. Wa:n no: *igual** n' iteyo, no: iwki ke:meh, ke:meh xoxoktik, wiki ke:meh ista:ktomakilit tikilwiah, no: iwki n' i..., iteyo, de selik no: xoxoktik wa:n de chika:waya *morado** mochi:wa wa:n yeh kachi wehwei n' iteyo, ne:n kapolin tepitsi:n wehweitsitsi:n. Yehwa ika mopata *que morado**. Tiki... Ke:mah wa:n in xoxok..., i:n tikiliah *este** we:ikowtahtomakilit, yeh xoxoktik nochi. Nochipa xoxoktik ke:meh ii:xko, ke:meh ima:i:ka:n wa:n tepitsi:n kowyohpihpitsa:wak, a:mo toma:wak n' ikowyo. Wa:n no: iwki ne:n tomakilit, sayoh ti..., tepitsi:n *medio** mawe:weyak tepitsi:n wa:n de t..., ye:kapanwewe:yak tikihto:ka:n yo:n, yo:n we:ikowtahtomakilit, pero yeh xoxoktik. Pero no: iwki we:lik ke:meh, ke:meh tomakilit seki, tepitsi:n kipata sah ne:n, ne:n iahwiya:kka ke:meh, mahyá: tikihto:ka:n xo:me:ahwiya:k, pero, pero we:lik no: n' tomakilit, we:lik no:. Yeh no: we:lik, pero ke:meh nika:n tehwa:n pos onkak n' tein seki, pos a:mo t'chi:wah *cuenta** de kowtah. Tehwa:n tikuah de in seki *moraditos**, más tikue:liliah. Tikihtowa:ya *que** i:n *morado** okachi kowyohtohtoma:wak wa:n okachi ne:nke:n pahpata:..., pa:pata:wak n' ixiwyo. Tepitsi:n tohtoma:wak. Ma:pata:wak n' ima:y wa:n ma:pa:pata:wak, *más** achi yewaltik achi n' ima:y, ima:wa:n. Yehwa yo:n *morado**. E:mah, wa:n i:n xoxoktik tepitsi:n ma:tsikitsitsi:n, achi ma:pihpisi:ltik tikihto:ka:n. Ke:mah, pero e:.., *más** telwe:lik ne:n..., ke:meh o:me taman yo:n tein tato:ktah mochi:wa, nochi iwki we:lik n' tomakilit, ke:meh xoxoktik, ke:meh *morado**, nochi *igual** we:lik. Tepitsi:n kipata de we:lik de we:ikowtahtomakilit, yo:n ke:mah tepitsi:n kipata. Ke:mah. Pos semi kuali *que** tikini:xmati. Neh a:mo nikini..., neh nis..., niki:xmattok n' tomakilit, De nika:n, de nika:wí:n mochi:wa. wa:n nikitani seki ne: mahyá: okachi ma:pisi:ltik wa:n neli seki okachi ma:tohtoma:wak. ka:mpa tato:kah. pero a:mo pos, a:mo nikmatia ox ta:taman. *Ajá**. Nikahkuí:n a:mo ki:xmatih *porque** a:mo onkak. Yo:n tein tikihtowa ne: kowtahtomakilit a:mo ke:man na:kin nikakilia:ya. N' tehwa:n nikmattokeh *porque** ne:wí:n kowtah ay tinemih, tiki:xmatih kowtahtomakilit. Ompa moch..., ompa mochi:wa, mochi:wa sah, a:mo, a:mo kito:kah yo:n, mochi:wa sah. Wa:n miakeh kikuah. No: s..., no: se: kikua, se: kikua no:. No: we:lik ke:meh i:n se:, tepitsi:n kipata *sabor, porque de**, mahyá: tikihto:ka:n *cimarrón**. *cimarróntomakilit** pero ye:k..., tikuah n' tehwa:n. E:mah. We:lik, a:mo teh te:pahwih nio:n tei. Pos semi kuali a tine:chyo:lmela:w, *porque** neli a:mo nikmatia neh. Ke:mah. Tel miak tasohka:matik. Nikneki xine:chili moto:ka:y. Neh noto:ka:y Ernesto Vázquez Chanico. De Tzinacapan, San Miguel Tzinacapan.