*Bueno** a:man xite:chtapowi ke:ní:w ne:n se: kikui yo:n a:chikiwit wa:n no: ke:ní:w se: kichihchi:wa. Pos n' a:chikiwit se: kichihchi:wa, se: kite:mowa kuomekat tein pipi:nik, wa:n se: ke:wayohki:xtia mono:..., onkak n' kuomekat nikahkuí:n tanikua:kopa kiliah chi:lmekat. Iwki mono:tsa n' kuomekat wa:n yo:n se: kipixka, kualtsi:n ehke:wi, wa:n se: kisenki:xtilia n' ie:wayo, ke:mah, se:, se: kwa:tsa tepitsi:n ya para a:mo ne: motokotsowa *cuando** komo motokotsowa ok *o** xahxayaltia *cuando** *cuando** se: kitamichihchi:wa xahxayaltia, ki..., koya:waya *después**. Moneki se: kwa:tsa[s] tepitsi:n, se: kkuetowa wa:n ke:mah se: ki..., se: ki..., se: kkuiti ne:n kuomekat no:, [...] neh nikui yo:n tata:wikmekat. Tata:wikmekat tein achi i:xtoma:wak a tepitsi:n wa:n nik..., nikteki se: se:, se: se:, se: se: ma:it, nikteki yo:n, yo:n, kuomekat wa:n ke:mah no: n'xihxi:ma kualtsi:n, n'xihxi:ma kualtsi:n, n'xihxi:ma kualtsi:n. N'xihxi:ma wa:n niki:xtilia *parejo** n' ie:wayo, wa:n ke:mah nejo:n, nik..., nikolo:chilpia ne: ka:mpa nipe:wati, nik..., nikolo:chilpia, nikwi:pana ika..., mahyá: yo:n kuesalkua:kkat se: kiwi:pa:na se: e:wa. Wa:n ke:mah, nikchihchi:wa, nikchihchi:wa, nik..., nikihkiti a, nikpa:pano:..., se:, se: n'panawia, se: nika:wa ne:n kuomekat wa:n niktatsa:la:yo:tihtiw ke:meh, ke:meh kuesalkua:kkat se: kichi:wa. M..., nochi kuomekat, nochi kuomekat sah. Wa:n ka:mpa tamiti sepa se: nikte..., n'tetekuinowa iwa:n, niktetekuinowa, niki:xkalakihtiw ihkó:n para a:mo ne:, tohtomi. Ihkó:n nikchihchi:wa se:, se: *jeme** nikchi:wa ihko:ni a, se: *jeme** ya, ke:mah nejo:n nik..., nikelpachowa sepa n' kuomekat ihkó:n, nikua:kelpachowa ya, ni..., nie:wa ihkó:n wa:n ke:mah nikelpachowa ihko:ni a, para nikelpachowa, ke:mah sepa nika:n niktsaktiw a, niktsaktiw a, nika:n nikelpachowa ihkó:n, nikua:ilpia ika kuamekat *o** xo:no:t nika:n, para ihkuí:n mah *bolaeto** ya, mahyá:, mahyá: yewaltik, ololtik a. Wa:n niwi..., niow, niow nik..., nikihkiti, nikihkiti ihkó:n *hasta** pexo:ni, pexo:niti *hasta** nijí:n yowi, yowi ihkó:n nikihkititiw, nika:n itahko:ya:n *más** toma:wak, koya:wak *más** a. Wa:n ihkuí:n yowi, yowi *hasta** ikua:pan n'tsakuati a, nika:n n'tsakua ya, ke:mah ompa ni..., ompa nitami a, nikilpia ya wa:n, wa:n nejo:n ke:mah, nikma:ytia ika, komo a:mo se: kuamekat tein takua:wak nikma:..., nikma:, nikta:lilia n' ima:y, para ompa nikua:yti:s a *cuando** nikta:li:ti ne:, nikta:li:ti itech we:ia:t a, nik..., nikua:ytia ika se: tamali:n tein, tein kuali. Ke:meh ekintsi:n onkak yo:n, *plástico** kiliah, kachi kuali yo:n se:, a:mo a:chichi:na:s. Se: kilpia wa:n mah kuali eto sah para a:mo tomis. Wa:n ke:mah nikualtilih ya ne:n kuomeka..., n' chikiwit, kualtiak a. Wa:n n'chihchi:wa sake:ra o:me oso e:yi chikiwmeh nikinchihchi:wa, ke:mah nejo:n, *cuando** nia:ti a nikta:li:ti a n' a:taw, *bueno** achto..., seki kita:liah ne:, seki kita:liah yo:n, kua:kow, kua:kowomit, kua:kowomit seki. Neh, neh a:mo n'ta:lia yo:n *porque** pipihya:ya n..., onkak seki tokni:wa:n a:mo kikuah ne:n kua:kownakat, kipipihya:kmatih. Wa:n yo:n xili de kalakiti itech yo:n chikiwit..., wa:n yo:n nmitsilia kalakiti n' chikiwit itech, wa:n ke:meh etok n' ko:mit kala..., yo:n koyoktik ihkuí:n *como que** yo:la:nkoyoktik. Wa:n ite:..., ite:yo: ya ka:mpa kalaki a ne:n xili, nika:n kalakiti a, ne:nemiti ih..., nika:n yetok n' takualo:t wa:n kalakiti ihkui:ni a, pankalaki itech ne:n, itech n' koyok ya, ke:mah nejo:n ompa, ompa etok a ne:n xili, a:mo, a:mo wel ki:sa ok, a:mo kimati ke:n[i:w] n' ki:sas *porque** tatahkoya:n moka:wati n' i..., koyok ka:mpa kalakte:wa. Wa:n *cuando** se: kita:lia, nakasika ihkó:n para k..., nika:n kalakis itsi:ntan ne:n xili, wa:n ne: yeh ahkui tate:mohtiw, moitskuinketsa ya, a:mo wel ki:sa ok nika:n *porque** nika:n ne:nentok, ki:sasneki nika:n a:mo wel ki:sa ok xili. Ite:noh ne:n yo:n koyok tatahko moka:wa, *como que** nika:n moka:waki a. Yeh ika a:mo wel ki:sa ok xilitsi:n wa:n komohkó:n kahsito, kalak se: tsi:tsikitsi:n ok, se: ma:chikotsí:n, se: achi nohne:l, *o** kalak se: me:koh, kimiktia yo:n i:kni:w wa:n kikua, ko... Kimiktia wa:n moka:wa tein *más, más** we:i ne:n xili. Wa:n, pero neh nik..., nikta:lia nimitsilia, nikowa *mejor** yo:n pitsocho:pih, pitsoistit, wa:n niktewa:tsa tepitsi:n para a:mo tamantia. Tatewa:ts wa:n nik..., niow a ne: kowtah ni..., niow ne: kowtah wa:n nik..., nikalakia itech n' chikiwit a ne:n nakatsí:n, sake:ra o:..., o:me, o:me, o:me *cachito** oso e:yi, wa:n ke:mah nejo:n, nik..., nikta:..., nikalakia nakatsí:n, ompa nikpa:n..., iwa:n n'ta:lilia tet, sa:kera ka:n na:wi tet para y..., para yo:n tet kwi:ka *hasta** tatsi:ntan yowi. Ompa ke:mah nikpankalakia ya wa:n ke:mah ne: mah nakasika tepitsi:n, n'tila:na ihkuí:n para m..., semi..., niknakasikata:lia, para mah te:nkoyo:nto ne:n ka:mpa kalaki xilitsí:n, komo komo moketsa ihkuí:n tapachiwtok, a:mo mokalaki:s *porque** tsaktok. Wa:n nakasikaihkak tepitsi:n etok, tsi:nkoyo:ntok wa:n kalaki a. Wa:n ke:mah nikte:mpilowa itech, nikte:mpilowa itech se:..., a:te:nte:n ompa teihsá: itech se: kuowit *o** teihsá: itech n'te:mpilowa, para a:mo kwi:kas n' a:t *porque** ke:masá: de we:ia n' a:t kwite:wa ne:n chikiwit. Wa:n mo:stika nikitati a, nikpantila:na n..., n..., ite:ntamali:yo ne:n chikiwit wa:n nikita ox ompa yetok ne:n okuilimeh, ompa moka:wa ke:masá: *cuando, cuando** onkakeh. ompa moka:wah. Ika tal..., ika takualo:t motokiah. Wa:n kualtsi:n ika yo:n pitsoistit tatewa:ts *porque** yo:n a:mo, a:mo tsohya:ya. Tatewa:ts a:mo to:chihya:ya wa:n yo:n... Pero n' yo:n kua:kownakat de pipihya:k, wa:n seki n' ke:meh nimitsilia, a:mo nochi:n kikuah n' tokni:wa:n kua:kownakat, pipihya:ya xilitsi:n. Kipa, kipa nochi de ompa aktok ne:n kua:kownakat. E:mah, yehwa yo:n se: kichi:wa, e:mah. ¿Wa:n yo:n no: etok *tiempo** sah se: kita:lia n' a:chikiwit *o** ke:man eski? Pos ke:mah eski, ke:man eski, soh mah onkaka:n sah n' okuilimeh, ne:n a:okuilimeh mah onkaka:n sah Wa:n se: kita:lia ka:mpa wehkatan, ka:mpa kuali se: kita:li:s ka:mpa mopantamo:ttok n' a:t oso ka:mpa tehtetsi:ntan, ka:mpa se: kimatis ompa etok, ompa se: kina:l..., se: kita:li n' chikiwit para ompa ki:sa wa:n ompa sah n' takua. Mokuih, ke:masá: *cuando** onkakeh se: kki:xtia sake:ra ka:n mahtak mokalakiah itech n' chikiwit ma:chikomeh. E:mah, mokalakiah miak. Wa:n *cuando** a:mo pos sake:ra se: oso o:me. Wa:n komo se: kita:lia miaktsí:n pos mosentilia ya se: kitate:molihtinemi. Se: kipan:nki:xtia wa:n sepa se: kipanta:lia komohkó:n a:mo miak nemih tokni:wa:n. Komohkó:n se: kimattok semi, semi miakeh nemi:lo a:taw, se: kihkuania yo:n chikiwit, se: kita:tia ne:wí:n kasá: ika a:te:n wa:n tio:tak sepa se: kipanta:li:ti. Iwki se: kichi:wa wa:n komo a:mo a:kin yowi pos ompa yetok wehka:wa. E:mah, yo:n kualtsi:n mokuih ika yo:n xilimeh wa:n ki:sa *más** ne: *más** kuali wa:n a:mo timo..., tia:a:tsaktos oso tik..., monekis tenex, yehwa sah yo:n takualo:t se: kita:lia de nakat. Yehwa yo:n. ¿Wa:n ka:nachi tamameh xilimeh nemih n' a:taw tein kuali se: kinkui ika i:n chikiwit? Pos ti..., ika yo:n chikiwit ne:n *más** kachi mokuih yehwa ne:n tein wehwei:n, ke:meh i:n ke:meh i:n ma:chikotsitsí:n wa:n, wa:n yehwa ne:n me:kos tikiliah tehwa:n teih wehwei xilimeh, wehwei, wehwei ko:so:limeh. Yehwa ya mokuih, mokuih kachi wa:n ma:xahxakameh a:mo mokuih yehwa:n *porque** a:mo, a:mo, a:mo nakakuah tak yo:n, a:mo, a:mo mokuih, a:mo ke:man niki:tskia neh ma:xahxakatsi:n. Wa:n no: onkakeh yo:n ista:kxilimeh pero yehwa:n a:mo no: mokuih. Nika:n tanikua:kopa onkakeh semi ista:kxilimeh, yehwa:n tsikitsitsi:n yo:n kachi. Ista:kxilimeh tsikitsitsi:n wa:n nejo:n, ne: a:mo, a:mo ke:man tikitskiah ne:pa tehwa:n. Pero yo:n tik..., nika:n tikta:liah n' *trampa** mokuih yehwa yo:n wehweixilimeh, tein yo:n wehweiko:so:limeh wa:n ma:chikotsitsí:n. Yehwa:n mokuih yo:n. Pero xilimeh onkak na:wi taman. Onkak, onkak ne: ma:chiko. Ma:chiko tikiliah *porque** se: ima:y tsikitsi:n wa:n se: weyak. Wa:n yo:n tein wehweime:kos sah motamih nochi mo..., wehwei n' inima:wa:n tohtomaktik ihkui:kuí:n ke:meh olo:t. E:..., yehwa yo:n n' o:me ya wa:n ista:kxili yeh yo:n tsikitsitsí:n, no: ma:..., ma:tohtomaktik, sentapal sah n' ima:y ye:kwe:i se:, no: tomaktik se:tsi:n. Pero tsikitsi:n xilitsi:n, ista:kxilimeh kiliah, yo:n yema:nkeh kachi. Wa:n ma:xahxakameh yehwa:n nejo:n, onkak seki kui:kuiltikeh, seki kostikeh wa:n ye:kma:tahtakuaktikeh nokta. Wa:n yo:n te:kehtsoma a:mo istiyeh, yeh i..., se: sah n' isti kipia, wa:n te:natskualtia pero yeh kichi:wa ihkó:n te:kehtsoma. Ma:xahxaka ihkuí:n te:kehtsoma ihkuí:n. Te:na:tskualtia, ihkuí:n kichi:wa n' ima:y, iisti kipia se: sah, ihkó:n. Pero nejo:n yo:n ko:so:limeh yehwa:n istiyehkeh, o:me iisti. Komo te:kehtson te:natskualtia wa:n *hasta** te:koto:nah, te:eski:xtiah yo:n. E:mah, pero i:n, i:n nejo:n i:n nimitsilia ne: ma:xahxaka yeh a:m..., istiyeh se: sah n' kipia wa:n sayoh te:natskualtia, kita ihkó:n kichi:wa n' ima:y ihkó:n. Yehwa sah yo:n. ¿No: te:eski:xtia ma:xahxaka? A:mo te:eski:xtia yeh, a:ah. Kachi te:eski:xtiah i:n wehweixilimeh, ne: i:n me:kos wa:n ma:chikomeh te:eski:xtiah. Wehwei n' iisti wa:n te:kokoh, te:koyo:nia, te:teki. E:mah. ¿Wa:n i:n ista:kxili no: te:teki? Yeh no:, yeh no:, yeh no: te:ki:tskia ne:n, ne:n no:, no: ye:kte:neh n' iisti. No: we:i n' iisti no:. Tsikitsi:n pero no: ye:kistiyeh. Wa:n nochi i:n *este**, ¿toni ika motamakah? Pos moahxilia a:tepach *o** n..., tehsá: *o mismo** n..., komo xilimeh ke:meh i:n ka:sá: i..., tapahwiah oso tehsá:, tehsá: wetstok, yeh kikuah. Yo:n xilimeh, ko:so:limeh, kikuah tein eski ma:ski *caballo**, kikuah mas:ki kowa:t, se: kipantamo:ta a:ihtik n' tehsá: kowa:t kimiktiah wa:n kikuah nochi yo:n, Yo:n xilimeh tikinkuah tehwa:n pero a:it, a:it ke:yeh. Pero yo:n nochi moahokuiliah tein..., ke:meh itskuimeh moahokuiliah tein pitsotik. E:mah, tehwa:n tikuah *porque** tak timomatih tikuah, ika te:che:waltihkeh pero yo:n pitsotikeh. Pero yo:n kikuah xilimeh a:mo se: kki:xtilia n' ikuitaxkol, se: *bolsita** n' ikua:ko kipia yehwa sah n' itakual wa:n iwa:n se: kikua ya, komo, komohkó:n se: kimattok, se: kkoto:nilia yo:n i..., itsontekon kipia se: *ibolsita** ti:ltik, se: kitamo:ta wa:n se: kikua ya n..., n' ikakawyo ya, *bueno** nakat. Yehwa n' kipia, ikua:ko kipia se: *bolsita** yo:n, Yehwa yo:n, neje:n se:..., a:mo, a:mo kipia ikuitaxkol, sayoh kipia se: *bolsita** n' ikua:ko yehwa yo:n, itakual ompa ke:wa. E:mah. *Bueno**, nochi a eskia de i:n a:chikiwit. Ke:mah, yehwa sah yo:n. Wa:n..., pos te:chili moto:ka:y.