A:ma:n nika:n nimitsnohno:tsati na:nah de, de ne:pa nikahsik i:n n' okuilin de n..., de n' te:to:kani Nijí:n te:to:kani no:, no: taman. I:n te:tokani yo:n seki wehwei, we:weyak ihkó:n kipia nijo:n pané: n' i..., tikiliah ne:n i..., *ipuntas** de yo:n, Ite:ntso:n. n' ite:ntson. Ke:mah, n' ite:ntso:n pero we:weyak ihkó:n. Ihko:ni. Ke:meh eskia yo:n i..., tehwa:n tikiliah *icuernitos** pero a:mo ta: ite:ntson, ihkó:n pero we:we..., *Eso**. Ite:ntson. Ke:meh yo:n xili. *Eso**. Yehwa neh niki:xmattok nijó:n, yo:n wehwei yo:n, ke:masá: tohtopo:ni ka:mpa mota:li:ti. Wa:n i:n, i:n no: yehwa pero no: oksé: taman, no: te:to:kani. No: oksé: taman. I:n itech n' ohti, yowi ka:mpa yetok tekochtik ne:, ompa mota:li:ti wa:n pe:wa pané: t..., pané: ihkó:n ko:oli:nia n' ikuitapi:l, ko:oli:nia n0 ikuitapi:l wa:n, Ka:kakisti. E:..., kakisti, entó:s yehwa i:n tikiliah te:to:kani, Wa:n yo:n oksé: yo:n tikihtowa ka:mpa itech n' kaltsi:ntan ke:masá: kakisti yo:n motehtelowa ne:, yo:n tikiliah te:to:kani no:. O:me taman. Entó:s ne:n, yo:n i:n kihtowah i:n, kihtowah te:te:tsa:wia. Iwki cha kit. Tak neli pro. Pos yo:n kiliah te:te:tsa:wia, tehwa:n tikihtowah yo:n *cuando**, teihsá: te:chahsiti a *o**, ke:masá: tiwetstokeh itech ne:n, itech ne:n totapech, a:mo wel time:wah ok, Pos yehwa ya yo:n okuilin ne:n kihtowah *que** nentinemi a. Nentinemi a *porque** yeh ki..., kimattok ya *que** E:mah. pos a:mo tipahtitih ok. E:mah, yeh te:nawatia ya. A:mo tipantitih, monekiti a ne:n to..., tikiliah ne:n *tokowcajón**. E:mah. Tikiliah *caja, tokowcajón**. Entó:s yo:n monekiti a, *porque** nijo:n a:..., tik..., tikitah ne:n okuiltsí:n, pos a:mo tikmatih pero yehwa tamattok. Yehwa *más** kimati. E:..., yehwa ne: kimattok *que** a:mo tipahtitih, monekiti a yo:ni. Ke:meh eskia *con antes** yo:n tanawati:ti, tatehtelowa. E:mah. *O** tikitas itech ne:n ohti, *porque** i:n no: taman, i:n itech ohti nikitak wa:n no: oksé: kachi wehwei:n yo:n ke:meh tikihtowa. Ne:nemih ihkó:n *cuando** se:..., ke:mah neh nikmattok *de que cuando** teihsá: te:ahsiti a ihkó:n pos, ne:nemi a yo:n okuiltsí:n *porque**, yo:n tak no: t..., tikihtowah *que** a:mo tamatih n' okuiltsí:n[okuiltsitsí:n] pero no: t..., no: tamattokeh. *Más** tamattokeh yehwa:n. E:mah, yehwa yo:n neh nikmattok, *a ver** teh x..., kuali tne:chili:s ke:ní:w n' teh. nijo:n tikmattok no: pos no: ihkó:n oso xa: no: taman. No: iwki, *cerca** iwki a, ta: pos ke:meh neh ne: no:má:n ne:chiliaya kit ta:tatehtewihtok a kit n' chapolin *ka:kalesquina porque**, xa: teihsá: kihtowa *te:chpasaros**, kihtowa ke:meh ne: ya kihtowa n' kitsakuah kihtowa se: *caja**. Kitehtewiah kihtowa ika *martillo**, ke:meh ne: kihtowa n' kichi:wtok. Wa:n a:mo n..., a:mo n'chi:waya *cuenta** takah neli. Wa:n *después** pe:wak nowe:iná:n, mikik. A:mo wehka to:nal. Pos..., *Porque** chi:wi ne:n teihsá: okuilin te:nawati:ki. pos yehwa yo:n na:nah ti..., nika:n timonohno:tstokeh, timotapowihtokeh xa:, pos de n' tikmattokeh pos yehwa yo:n tikihtowah wa:n, Neli. *A veces** yo:n tikihtowah *cuando** yo:n xa: kita:liah ya n' ipaniá:n para motsakua ya. Pos neh *cuando** nikitak ne:n..., a:mo kitehtewia:yah ka tepos, kitehtewia:yah ka se: tet. Se: tet ihkó:n ololtik wa:n ika kitehtewia:yah ne:n, para mah pá:nkalaki a ne:, para mah mo..., motsakua ya. *Eso**. Wa:n komo a:mo kua..., kina:mikti:ayah ihkó:n, a:it ke:ní:w kichi:wayah ne:n kowtsí:n ka:mpa te:e:wayah, ompa kalakia:yah wa:n kitili:ntia:yah ihkó:n. Wa:n ke:meh ne: kitehtewia:yah. Entó:s ne:n yehwa yo:n okuiltsí:n pos nijo:n, o:me taman. Teh a:chá: tiki:xmattok no: o:me taman *o** se: taman. O:me taman takah. O:me taman. O:me taman takah neli. Yehwa i:n ekintsi:n nika:n tikihtohtokeh de n' tiki:xmatih, Ta: tak se: pero, tein a:mo tiki:xmatiskeh mah tiki:xmatika:n ya n' okuiltsí:n. Ke:mah cha. Mah se: ki:xmati a, ta: n' ka:n se: ki:xmati no:. Ke:mah. E:mah. *Porque** tak yo:n chi:wtok, se: ne:n tatehtewi:ti n' kalihtik, wa:n se: ne:n te:to:kati a. Ke:mah. Iwki yo:n chi:wtok, o:me n' okuilin. Yehwa i:n te:to:kani. Yehwa ya yo:n te:to:kani. Nijí:n te:to:kani nejo:n onkak seki chi:chi:ltik, wa:n iahtapal ne:n, ihkó:n pata:ntok no: n' iahtapal. No: pata:ntok. E:mah, wa:n chi:chi:ltik[chi:chi:ltikeh] seki onkakeh. Wa:n onkakeh yo:n achi, yo:n tikiliah pané: po:ktikeh. Po:ktikeh seki. E:mah. Yeh ne: tikihtowa teh tatehtewia. Tatehtewia, por]pero] i:n a:mo, i..., i:n yo:n nentinemi ne:, ne: kow..., kowtah, itech n' ohti. Sepa sah ihkó:n tsikui:ni itech n' i:n tekoch, tekoch ihkó:n tsikui:ni wa:n sepa seko mota:li:ti, ihkó:n kichi:wtok, ihkó:n kichi:wtok. Kiliah te:to:kani. Wa:n no: seki meh ne:pa, [...] yo:n seki kohkostikeh yo:n pata:nih ne:pa, wa:n mota:li:tih ne:pa. Ke:masá: yowi n' tokatsí:n, nika:n yowi, wa:n ki:tskia wa:n ompa ihkó:n kichi:wtok. Ompa kki:tskihtok. Ompa ya kipia. *Por eso** kiliah te:to:kani. Yehwa ika ya. Yo:n, yo:n nijo:n kostik. Kostik pero semi ahahtapeleh, ihkui:kuí:n ima:wa:n. We:weyak n' ima:wa:n. Yo:n a:mo *más** kipia ne:n i..., iahtapal, tak tsikitsitsi:n. *más** kipia n' ima:wa:n. Ke:meh n' ima:wa:n ihkó:n, We:weyakeh. we:we:yakeh ihkó:n ima:wa:n, achi pihpitsaktikeh ihkó:n wa:n ihkó:n kki:tskia n' tokat. Ne:n tokat kki:tskia ihkó:n wa:n *después** tak..., ompa ihkó:n kichi:wtok tak *hasta** ompa kimiktia ya wa:n ompa kito:ka ya. Ompa ya. Ompa kito:ka ya. Wa:n *des...**, wa:n neh nikita, ke:masá: ompa yetok se: [ho...**, ihkó:n se: koyoktsí:n, tekochtsí:n, ompa ki:sa ya. Ompa ki:sa, tak ompa ne:n mo..., mo..., n' icha:n *o** xa: ompa kito:ka. Xa: ompa kito:ka. E:mah, yehwa yo:n neh nikita ne:n, pos nijo:n miak taman i:n..., ta:tamameh i:n okuiltsitsí:n, sayoh *que** a:mo nochi tiki:xmatih[tikini:xmatih]. A:mo nochi se: ki:xmati. A:mo nochi tiki:xmatih, de *cada** ka:mpa ti..., tinemih, Neli weh, de a:mo se: kchi:wa *cuenta**. pos nemih n' okuiltsitsí:n. De a:mo se: kichi:wa *cuenta** pos yehwa yo:ni, a:mo se: kimati. Pero, pos ekintsi:n. i:n tokni:wa:n kinekih nochi mah tikmakaka:n *cuenta** wa:n yehwa:n no:, no: nochi kinekih kimatiskeh, E:mah cha. Katí:n okuiltsí:n te:n se: kikua, katí:n n' okuiltsí:n te:n a:mo mokua, a:mo we:lik, katí:n te:n *malo**. Yo:n tein te:ma:ki:ts..., te:ki:tskia *o** te:ma:..., te:ma:kua *o** te:..., se: imetsko. *Eso**. Wa:n katí:n ne:n para ne:n pahti. Seki n' okuiltsitsí:n pero kualtia para ne:n timopahtiah. Ke:mah cha, seki o..., seki onkak pahti. Ke:meh yo:n te:... E:mah. Yo:n miak taman. Ke:meh i:n ma:pah, *como que** mahyá:. *carseropahti**. Ke:mah. Yo:n nochi nijo:n, sayoh *que** tehwa:n a:mo tikmatih. Ka:n se: kimati. Pero ihkó:n tota:tahwa:n seki te:chiliah seki kuali yo:n okuiltsitsí:n n..., para pahti ihkó:n timopahtiah. Yehwa yo:n seki kihtowah ata yo:n chokoy kinkua, I:n..., se: sepa yo:n no:ta:totsi:n nemia ok, ki..., yowi[yahki, yahka] mi:lah wa:n kikuah chokoy, kikuiti kit chiko:me xiwit, chiko:me taman xiwit wa:n kima:xakualowa, wa:n ke:mah kimiktia n' chokoy wa:n *primero** kita:lilia n' ikuit. Ompa ke:mah kima:xakualowa ya yo:n xiwit, chiko:me xiwit, Ompa ke:mah kipitililia ya kit, se:wi niman kit, niman pahti kit. Ke:mah yehwa yo:n nikintapowihtoya *que** yo:n no: kualtia se: kipa:ta wa:n se: kita:lia. Yo:n ikuit ne: n..., xoxoktik. E:mah, e:mah, se: kita:lilia n' i..., ikuit. E:mah. Xoxoktik n' ikuit. Wa:n yehwa ne:nke:n tepitsi:n kitamati:lia. Yehwa yo:n. Pos yehwa yo:n ne:n, pos yehwa yo:n ne:n te:..., te:kokoh. Te:kokoh n' te:kua. Te:kokoh. Wa:n ke:ma:sá: [a:mo] se: kita, ke:masá: se: kimatis i:pa se: moahxi:ltih ya. I:pa. A:mo nikihto:s ne:wí:n, ne: se: kitstok, ta: ke:masá: se: moahxi:ltia wa:n yehwa yo:n ihwitsitsí:n kipia paniá:n, Yehwa ya ne: se: kimachilia ya. yehwa yo:n ihkó:n mokehketsa. Mokehketsa ompa, ompa ki:sa pané: yo:n chia:wak. Neli weh iwki kichi:wa. N' chia:wak entó:s ompa ki:sa, yehwa yo:n te:..., te:ma:kui a. Se: moma:ahxi:ltia de a:mo se: kita. Te:ma:kui a. se: sepa. *Hasta** xi:i:ni n' iihwiyo wa:n ye:k..., ye:kte:kokoh. Te:kokoh ya. Te:kokoh. E:mah. Yehwa sah tak. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Nika:n Tozán, Jonotla wa:n *después** niwa:lah nika:n Xo:pana:ko, ne: San Miguel Tzinacapan, nikpia ne: *sesenta y tres ańos**. Wa:...