Pos ne:n *compadrito** ne:n ekintsi:n xte:chtapowi ox tiki:xmattok yo:n kiliah, ta:lpankua:nakatsitsí:n, ta:lpan mochi:wa ata. wa:n moskaltia ne:n xiwtsí:n ke:meh se: *veinticinco o treinta de** wehkapan, wa:n ma:..., *medio** ma:we:weyak ata, *medio** ma:pihpitsaktik wa:n metskowyohpihpitsaktik, no: se: sah n' ima:..., e:wa: n' itech n' imestkowyo *hasta** ahko. se: sah n' ima:xiwyo mota:lilia wa:n *cuando**, chi..., *we:imata** ya, chika:wka:..., chika:wka:taktson ya yo:n, ompa e:wa se: xo:chitsí:n tayo:la:n ata wa:n mo..., mopa:ta:wa mahyá: kua:nakatsitsí:n, yehwa yo:n ata yo:n iyo:li:xko pané: *polvo** kipia. Yo:n kihtowah no: semi kuali pahti para ke:meh i:n a:ksá: moahxi:ltia yo:n kowa:t wa:n kuali pahti para yo:n pilimeh kochte:na:yo:tih. No: kuali pahti yo:n. Pos, pos kuali a tine:chmakak *cuenta compadrito de que**, pos neh no: nikmati *de que** yo:n ke:mah yo:n kuali ke:meh yo:n ke:masá: yo:n nijo:n tsikitsi:n moskaltia ihkuí:n. Ke:mah, ka:n wehkapania. Wa:n iyo:la:n mota:lilia ne:n xo:chitsí:n. wa:n *después** ne: poso:ni ihkó:n, ke:meh eskia motapowa. Ke:mah. *Por eso** kiliah kua:nakatsitsí:n. Kua:na..., ih..., kua:nakatsitsí:n. Yo:n kiliah kua:nakatsitsí:n *porque** de yowi nika:n, a:mo wehkapania. Ihkó:n yowi. Wa:n kipia n' icho:kilo ista:k. Ke:mah. Ista:k n' icho:kilo wa:n Ista:k n' icho:kilo. nejó:n kone:meh *cuando** yo:n mose:wiah ya n' ompa ne: itech inintapech, miak ki:sa n' inte:na:yo, n' inte:na:yo *hasta** itech n' a:ya:t ihkó:n kita:liah N' intsompal. *o** tech n' in..., intilmahtsi:n. Entó:s ompa nochi kita:liah nijo:n kiliah ne:n..., wa:n nejó:n kichi:wah, pos yehwa nijó:n ki..., nijó:n kikuitih ya wa:n ki..., kich..., kichi:wiliah ya yo:ni. wa:n para nijo:n pahtih yo:n kone:meh. Yo:n semi kuali. Yo:n semi kuali wa:n yo:n onkak seki Kuali pahti n' kihtowah. kaltsi:nta:n oso kahfe:ntah yo:n se: kita. Sayoh se: koli:nia ihko:ni Ke:mah onkak, sayoh a:mo kipia t..., ke:meh eskia tewti. E:mah. panxi:ni. Panxi:ni n' iteyotsi:n, nochi ta:lpan ihkó:n, Paxi:i:ni n' iteyotsi:n, pa:xi:i:ni. pa:nxi:ni *por eso** kiliah yo:n, yo:n kiliah kua:nakatsitsí:n *porque** ihkó:n iyo:la:n yowi wa:n niah..., ikua:pan kipia ne:n Tila:wak yo:n. Nika:n imahma:yo, n' imahma:yo no: kipia tepitsi:n wa:n seko sah ka:mpa ne:n mo..., mota:lia n' iyo:lpan, iyo:lpan ompa kipia yo:n xo:chitsí:n.Ke:mah. Ke:mah. Kipia n' ixo:chitsi:n ompa ne: ihkó:n mochi:wa. *Por eso** kiliah kua:naka..., ta:lpankua:nakatsitsí:n kiliah. Ke:mah, iwki n' kito:ka:ytiah. Ihkó:n kito:ka:ytiah *porque**, Ke:mah. pos yo:n a:mo wehkapania, Tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n. a:mo wehkapania. pero no: semi kuali, kuali pahti n' kihtowah yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. Tsikitsitsí:n pero nijo:n, yehwa nijó:n ta:tahmeh wa:n na:nahmeh, oso se: imomá:n, pos te..., te:chtapowia:yah. *A lo mejor** xa: no: ihkó:n tik..., Ke:mah. tikchi:wayah, xa: yo:n kokolis tikpiayah Ke:mah, ka:n se: kimati *compadrito**. *o** se:meh kone:meh, de se: moskaltia a:mo se: kimati. pero yehwa yo:n te:chtapowia:yah *que** nijó:n, kiliah te:n..., te:na:yo:tih. Ke:mah. te:na:yo:tih *porque** miak ki:sa se: ite:noh n' a:tsí:n Ke:mah, de se:..., se: ite:noh *hasta** ne: se: ki..., kaha:wia se: ikochtapech, E:mah. sepa se: itilmahtsi:n, nochi ne:. Ma:ski kualtsi:n te:tasowi:skeh pero *cuando** se: kwa:lmatis, nochi a:paltik ya. Ke:mah, se: kitehte:a:yo:wia. Ke:mah. porque** ki:stok se: ite:na:yo. Wa:n yehwa yo:n kuitih nijó:n, nijó:n xiwtsí:n kiliah ta:lpa:nkua:nakatsitsí:n wa:n kichi:wah yo:ni, wa:n te:..., te:makah ya. Ke:mah. Te:makah ya wa:n mah se: tai. wa:n de ompa ke:mah pos te: na:miki. Te:na:miki. Te:na:miki. Kintsi:n nejó:n neh nik..., Ke:mah. nikmati ihkó:n *porque** pos ihkó:n te:chilia:yah ne:n, tota:tahwa:n, okseki tokni:wa:n. Ke:mah. *Cuando** yetos se: kone:tsí:n wa:n ihkó:n mose:wia wa:n semi ihkó:n ke:meh ki:stok n' a:..., n' a:tsí:n, ke:meh eskia yo:n te:m..., te:mpala:n te:kui, ke:meh eskia te:mpala:n te:kui. Ke:mah, iwki yo:ni. Yo:n no: kokolis yo:n. *Porque** yo:n no: kokolis, yo:n a:mo se: moyo:kolia. Kokolis no:, kokolis. Ke:mah, kokolis. Emah yehwa yo:n ne:n para n' kone:meh. E:mah, yehwa sah yo:n ni..., nikmati *compadrito**. Ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:mah. Ke:mah *compadrito**, yehwa yo:n timitstahtani:ayah *que** ox no: tikixma:ttok *porque** yehwa tite:kakiliah *que** semi kuali pahti yehwa yo:n xiwtsí:n para yo:n, kochte:na:yo:tih m' pilimeh. E:mah, wa:n para yo:n okuilin kinkehtsoma no:, no: kuali pahti, no: kuali pahti n' kihtowah yo:n taih. A: para ne:n kowa:tsí:n. Kowa:t te:kehtsoma no: kuali pahti yo:n, kimanah wa:n *cada vez** a:mikis ne:n kokoxkeh kimakah yo:n tamanal n' a:tsí:n, pero a:mo xoxowik a:t, *porque** yo:n okuilin *delicado**, yo:n kowa:t, komo te:kehtsoma, sayoh tita:i:k a:xoxowik a:mo teh pahti. Ika se: miki. E:mah, pero komo yo:n teihsá: ttai:s tamanal, yo:n yehwa ne:n kuali pahti wa:n yo:n semi kuali pahti yehwa yo:n xiwit kihtowah no: para n' kowa:t te:kehtsoma. Pos yehwa yo:n, Ke:mah, no: kuali pahti. n'mati no: *porque** no:pá:n no: se: *viaje** no: ki..., Ke:mah. kikuika ihkó:n, 'ki:tskihka. yo:n we:we:ntsí:n, yo:n ihkui:kuí:n we:weyakeh. Entó:s 'ki:tskihka itech n' imets wa:n pos yehwa yo:n t'ta:lilihkah *hasta** yo:n ne:n kiliah *semilla de Santa Elena**, yo:n no: kuali. Entó:s yehwa yo:n no: kimakatoyah, *porque** ne:n kowa:t semi sese:k. Ke:mah. Ke:mah. N' kowa:t komo ttaih a:t ne: ke:meh i:n se: [ih]kó:n titaih pos ihsiwka se: mi..., se: miki. Yo:n a:mo, a:mo teh pahti ok, yo:n semi *delicado** ika n... Ke:mah. Se: xi:kawi, se: xi:kawi *porque** pos yo:n *delicado** semi. pero nijo:n no:, no: kuali yehwa nijó:n *semilla** de n..., ne:n *Santa Elena**, yo:n no:. Ke:mah, no: kuali. Ke:mah. no:, no: para ..., no: se: pahti, no: se:, de yo:n kowa:t, *porque** yo:n kowa:t semi tel taman. Ke:mah. Wa:n i:n kowa:meh pos yo:n, yo:n we:weyakeh, a:chá: i..., we:wentsi:n. We:wentsi:n yo:n a:mo te..., tikiliah seki te:tipi:nia. A:mo te:tipi:nia, ta: te:kui. Te:keh..., te:kehtsoma. Te:kehtsoma. Te:ki:tskia ihkuí:n. Neh nikmattok no:pá:n kkuika se: *vez** itech n' imets. Titawi:tektoyah wa:n nika:n kikuik, nika:n pilkatoya. Seki kihtowah te:tipi:nia pero a:mo. Ta: te:ki:tskia *porque** ika n' itan te:kehtsoma. Te:kehtsoma wa:n yo:n te:ki:tskia, yo:n te:ki:tskia moka:wa, ompa moka:wa se: kihtowa *porque** itan kohko:ltik. *por eso** moka:wati itech se: i..., ka:mpa mopilo:ti ompa motantsikowa *por eso** ompa mopilowa. A:mo *porque**, a:mo tekampachowa sanoke motampilo:ti. Mopilo:ti. Iwki yo:n kichi:wa n' okuilin. mopilo:ti *porque** ihkui:ni kichi:wtok n' itan. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi pos de yehwa i:n, *remedio** pos nijo:n kintsi:n ni..., timokatokeh kue:ntah *de que** ke:ni:w para ti..., tikmatiskeh, mah tikmatika:n nochi. Ke:mah. *Porque** nijo:n a:mo, seki a:mo kimatih pero seki de n' tikmattokeh pos mah ti..., timoli:ka:n. Mah se: motapowi para, para seki:n tokni:wa:n tein ke:meh yo:n teihsá: *te:pasa:rowa** ihsiwka:yo:t, a:mo te:..., se: o:rahti para se: ya:s ne: tapahti:lo:ya:n pos yehwa yo:n xiwit mah se: taitiwetsi. *Santa Elena** weli kuali se: kikua iwki xoxowik, se: kkuahtiwetsi komo onkaskia ka:mpa onkak, se: kkuahtiwetsi ma:ski xoxowik wa:n te:na:miki no:. Te:na:miki no: *compadrito**. Te:na:miki *por lo mientras** wa:n *después** kimanah ya wa:n taih ya n' a:t. Yo:n, E:mah, pero yehwa yo:n ke:meh i:n kowtah se: nemi, te..., te..., se: te:kne:ltih *porque** nemih n' okuilimeh. pos yo:n kualtsi:n, E:mah wa:n... Neh nikmattok kualtsi:n kiketsah no: wa:n ki..., moka:wa no: tsikitsi:n, ke:mah kinmakah ya ne:n kone:meh. Ke:mah, tsokowa:ki. *Antes** nijo:n ki..., kinmakayah ka yo:n a:xi:wah. Ke:mah. Kiliah a:xi:wah, a:xi:wah *porque** yo:n 'kui:kuiah Yo:n xi..., xi..., xiw..., *xiwi:tas** , x..., x... A:mo. Ke:mah, xiwit n' kitekonowa:yah, a:mo teh *cuchara** katka. Pero kilia:yah a:xi:wah *porque** ika kikuiah wa:n ika te:..., kin..., kinmakayah. I..., xi..., xiw..., xiwtsí:n kitekonowa:yah. Ke:mah. Ke:mah kikuiah yo:n, seki xiwtsitsí:n ihkuí:n kichi:wayah wa:n pos ika te:makayah se: ite:noh *porque** pos komo a:mo se: kinekia se: tai:s pos yehwa yo:n kikuiah teihsá:, se: kowtsí:n, para mah se: kamacha:lo, para te:makayah nijó:n pahti, *porque** seki de tinohne:lmeh, Ke:mah. Ke:mah. pos a:mo tikneki ttai:skeh se: pahti. Ka:n se: pahtai:sneki. Pos nijo:n wa:n tehwa:n pos no: ti..., de te:powa:wa:n *o** ihkó:n de tota:tahwa:n, pos te:..., te:ch..., kinekiskiah mah se: pahti. Ke:mah. Pos kkuitih ne: ma:ski se:, se: kikne:lia se: kone:t, pero tikuitih se: kowtsí:n ihkó:n wa:n tikte:nta:liliah, para mah kamacha:lo wa:n ompa ne: tikte:kiliah. N' *antes** tik..., t'te:kilia:yah ika yo:n xiwtsitsí:n, tikchi:wayah ke:meh eskia yo:n, teihsá: ihkó:n *cucharita** pero ekintsi:n a:mo, *Cucharita**, ke:mah. Ekintsi:n pos yehwa nijo:n neh, neh nikmati *de que**, pos nijo:n nika:n nochi timomakah kue:ntah *de que** ke:ni:w n' tikchi:waskeh. Ke:mah. E:mah yehwa sah yo:n *compadrito**. Pos kuali etok *compadrito**, yehwa sah *compadrito** nimitstahtania. Tasohka:matik *compadrito**. A:mo tehsá: *compadrito**.