A:xka:n niknekiskia xne:ch..., xne:chyo:lmela:wa, xa: tikmati ne: neh ni..., nikinte:nkak okseki tokni:wa:n kite:ne:wah se: kowit mono:tsa ma:tanka, ma:tankaxiwit. Ma:tankakuowit. Nikneki..., ma:tankakuowit. Niknekiskia xine:chtapowi ne:, ¿ka:ni n' onkak, ke:niwki n' kowit, ox xo:chiowa, teyowa, toni n' kikuih? ¿Ox i:ksá: t'tatekiwtia n' teh, toni n' tik..., toni n' tikchi:wilihka ke:man tiko:nkuika? *Bueno** neh niko:nkuika nojó:n kuowit, ma:tanka, neh nik..., nik..., nikte:moh yo:n kuowit *porque** n'mattok *que** semi taxi:kowa para kalikxit, Neh nikchi:wak nejo:n de ne: yo:n kuowit nikuik para ne: para nikchi:wak *notrapiche**. Entó:s yehwa yo:n nikuik yo:n o:me, o:me kuomeh tiketskeh ni:nipaka pero, wehkatan tikto:keh, de se: *metro** wa:n tahko *casi**. Entó:s nejo:n ne:n nik..., nikuik yo:n kuowit, wa:n nikitak *que** semi taxi:kowa, wehka:wak n' ompa ne: ka:mpa ne: niktatekiwtihtoya, wehka:wak etoya. Wa:n yo:n tikwelita nojó:n kuowit *porque** semi neltakua:wak. Wa:n taxi:kowa de nochi n' kuomeh, Tikuitih seki kuowit, yo:n tikiliah kakate, okseki kuomeh, a:mo *igual**, ta: yehwa *más, más** takua:wak ne:n yo:n tikiliah ma:tanka. Wa:n nojó:n semi *ma:pisilitos**, no: poso:ni. Yo:n mochi:wa nojo:n pos a:mo eliwis we:wehkapan, sanoke *más** nochi kitahta:lia ne: maxalmeh wa:n *este** poso:ni ne: kostik. Wa:n no: ta:ki ne:n iteyotsitsí:n ihkuí:n ke:meh nojó:n tikiliah ne: kalawa:sahexo:t, ihko:ni n' ta:ki n' iteyo. Wa:n xi:i:ni no: wa:n no: sepa, sepa selia pero pos, komo etok *mata**, pero i:ksá: nejo:n *a veces** tik..., tikte:nte:kih wa:n a:mo, a:mo selia ok. Wa:n yehwa yo:n *este** nejo:n yo:n kuowit semi tikpiah semi, mah tikihto:ka:n semi chika:wak *porque** pos nejo:n ne: *tiempo** n' ta:tahmeh nochi yehwa kkuiah nojó:n kuo:wit *de que** para kalikximeh, a:mo, a:mo kachi kkuiah teihsá: se: kuowit, ma:s[ki] se: tsitsikitsi:n ihkui:ntsi:n kowtsí:n, kikuih ya para ne: yo:ni, *cuando** kitekih *cuando** yo:n *este** nejo:n ne:, a:mo teh kipia ixiwyo, para kihtowah nikita:li:ti[nikta:li:ti] i:ni pero mah selia. Ihkui:ntsí:n kowtsí:n kikuih se: pitsa:wak wa:n kkechiliah tatahko ne:pa ne:. Ke:mah ompa ne: pe:wa selia, selia, *cuando** kitah *que** we:ia ya ne:, kahokui a ne:n toni n' kita:liliah ne: yo:n de, *teja o algo**, teihsá: kita:liliah ne:pa ne:, kits..., kitsmolehke:wah, komo a:mo kkalanki:xtiah, mah yowi kalampa, para mah *kiseguiro** mah, mah selisto, yehwa yo:ni kipia ya ne:, miak *este** kwelitayah yehwa yo:n kuowit tikuiah. Pero *siempre** t'tekiah nochipa *cuando, cuando** a:mo teh ne:, *cuando** a:mo xiwyoh, para, para selias. Ne: pos, ¿komohkó:n xiwyo ne: se: kitekiti wa:n se: kito:ka, *Pues** ne:..., *bueno**, i:ksá: selia no:, ka:n selia? *solamente cuando** t'tekitih itech selik me:tsti. Yo:n no: kipia n' iwi:kal *porque** ne: itech selik me:tsti, teihsá: tein tikwel..., t'nekiskeh ne: tato:k, *bueno** tehwa:n yo:n tikwelitah, ihwa:k t'tekiah *porque** tikihtowah i:n seliati i:ni. Wa:n seki kitekih *cuando** chika:wak me:tsti. Kalkuowit kitekih *cuando** chika:wak me:tsti. A:mo nochi kitekih ne:n *bueno** ke:meh neh ne: ke:man ya nta..., 'tatsi:ntoka ihkó:n, nikilia pos ke:ní:w n'tekis se: kalkuowit, A: pos x'teki *hasta** itamia:n xiwit, kihtowa, *cuando** tami diciembre kihtowa, itech se: *día** viernes x'tekiti kihtowa poro t'neki para wehka:was *tiempo** tikuis n' kowit kihtowa. Nio:n no: okuilowas kihtowa, 'te:ntekiti kihtowa yo:n kowit, wa:n tikitas kihtowa [a:mo] nimitskahkaya:wa kihtowa, nio:n okuilowas kihtowa, ohtat, tein t'nekis x'tekiti. pero itech *tiempo de diciembre** itech se: *día viernes, porque** chika:wak to:nal. Pero neh nikilia a:mo nikilia, neh nikilia neh nikneki n'tekis kowit pos tein T'tekis, kuali t'tekis kihtowa pero *cuando** a:mo teh ixiwyo, kihtowa, *por ejemplo** ke:meh yo:n chakay, *cuando** a:mo xiwyoh, *cuacuitle cuando** a:mo xiwyoh, yehwa ya ne: ma:tanka *cuando** a:mo xiwyoh selia *seguro**, pero nejo:n, para ihkó:n t'tekis ihkó:n..., *bueno** neh nikwelita *porque** pos, nikonkuia se: kuowit tein, ke:meh kuali n'xi:ko:s nikwa:lkechpano:ti wa:n n'panketstehko. Pero ne: ke:man ta:tahmeh yehwa:n kkuiah se: kuowit ihkó:n we:i, kisenkuih kisenpanketsatih iwki ne:, kwi:ka tekit kisempilohtiwih, sake:ra se: *veintehmeh** tekit kwi:kah *hasta** ne:. Wa:n a:man tehwa:n a:mo, n' a:man *mejor** t'xihxi:ma wa:n pero pos a:mo selia. Wa:n yo:n *este** nejo:n neh nikui tsikitsi:n, pos para mah selia, mah nikihto n'ta:li:ti ne:pa ne: pero mah selia, mah a:mo ne:nkah not..., notekiw *porque** pos eheti:k n' ay se: kwi:katinemi. Ke:mah, yeh ika nojó:n tikiliah ma:tanka semi nel..., neltakua:wak wa:n no: poso:ni, no: teyowa. E:mah, komo se: kineki nejo:n se: kit..., kipias no: yo:ni, pos kuali se: kita:lia se:, se: tsikitsi:n tikuiti ke:meh se: kowitso:k, tikta:li:ti ne:pa ne: t'to:ka, wa:n mah ompa eto, pero *cuando** a:mo xiwyoh, para selias. Wa:n iteyo n' ixo..., iteyo ne: tikihtowa no: teyowa. No: teyowa. I:n iteyotsi:n, ¿kualtia ika se: mopahtia, kuali se: tai:s oso ika mota..., kikuah chiktehmeh? A:mo, n' *este** i:n a:mo, a:mo ke:man teh kikua chikteh *porque** pos name:chilihtok *que** semi, semi kipia se:, semi chika:wak ne:n i..., ixiwyo, *como que** n' iteyo no: tsohya:k, a:mo, a:mo teh kikua nio:n tei. E:mah, yehwa ya yo:n nimitsilia *que** ne:, nejó:n ixo:chio n..., no: teyowa, pero pos a:mo ne: tein selia, selia pero *poco** no:, no: *siempre** nikihto:sne:ki a:mo okachi selia *porque** pos ne: yo:n mah tikihto:ka:n chika:wakkowit, mone:neki. E:mah, yo:n semi, ne: *tiempo** tikitayah onkaya pero n' a:man nochi poliw a yo:n kowit. Onkak n' ka:sá: ika pero ke:meh ne:pa nimitsilihtoya *que** yetok se: kowit, kito:kkah ne: ke:man ya, pero pos n' ompa yetok yo:n, selistok, nio:n moskaltia *porque** pos nejo:n semi, mahyá: ompa sah motokotsohtok, a:mo kineki moskalti:s eliwis. E:mah. A:xka:n a:mo semi tei ok yo:n kowit tein... A:mo okachi onkak yo:n, onkaya ne: ke:man *cuando** tikuiah nochi de kalikxit tokalikxiwa:n pos yehwa yo:n tikuiah. Pero n' a:man a:mo, a:mo nochi kikuih de nochi de tet ya *por eso** yo:n [...], mahyá: poliwtiw a yo:n, nochi yo:n, de kalikximeh de kuowit, a:mo kachi na:kah kikui ok. Pos ne:nkah se: motekiti:ltia wa:n ekintsi:n ka:n no: kanah teh kowit ok, E:mah, yehwa yo:n nikitaya ne: ke:man nochi yehwa yo:n tikuiah de n' kalikxit de yo:ni, *porque** ne: no:pá:n katka *cuando** yehwa ne: kipiaya ne: *ranchos** newí:n, nochi kita:lilia:ya ne: kaltsitsí:n tsikitsitsi:n, mahyá: se: xahkaltsí:n, *cuando** ahsis, mah ahsiti, ompa kipilowa n' *imorral**. Entó:s yehwa n' kichi:waya yo:n, kihtowa sake:ra se:, se: o:me *o** se: sempowal *hoja** de k..., de ne:n, *este** de ne:n *cartón** wa:n kita:li:ti ne:pa ne: para ompa ahsi ne: kalihtik ompa ompa takua, ompa ahsi, ompa nikilpia nokow kihtowa pero komo, kalan kihtowa niow kihtowa pos ke:ní:w nikilpi:ti, ka:ni ntata:li:ti kihtowa. Entó:s yehwa yo:n ne: tikitayah wa:n [...] yehwa yo:n tikuitih kihtowa, nochi ma:tankah kihtowa para nejo:n mah selia kihtowa. Iwki tiki:xmatih ma:tankah. E:mah, pero, pos ne: n' oksé: yeh no: taman kito:ka:ytia, pero pos nochi ta:taman tikto:ka:ytiah. Ne: *tiempo** ya i:pa tiki:xmatih yo:n kuowit, kuali kuowit neli pero pos nejo:n ekintsi:n a:mo kanah tei ok, tantiw, *casi** tamik a, tein *más** kuahkuali kowmeh tankeh ya. E:mah. ¿I:n kuowit n' ixo:chio ke:niwki? *Este** kostik, kostik wa:n nejo:n iteyotsi:n ke:meh nojó:n *este** ne:n tikiliah kalawa:sahexo:t. Ne: oho:me sah n' kita:lia n' iteyotsitsi:n. E:mah, pero ekintsi:n pos nochi tantok a yo:n kowit pero, komohkó:n se: kineki nejo:n pos kuali se: kita:li:s nojó:n, nojó:n *este** ne:n, mahyá: se: tato:k, para se: mah..., para se: *recuerdo** moka:wa ya. ¿Entó:s teh tiknekiskia mah sepa se: kito:ka i:n kuowit? Pos neh nik..., nikihtowa ke:mah para mah se: kipias para m' pi:pil kitaskeh kati:ni ne: *tiempo** tikuiah, toni ne:n, to:n t'tatekiwtia:yah, *porque** ekintsi:n a:mo na:kah ki:xmati ok de yo:n, ke:ní:w n' tehwa:n ttekitikeh, e:mah. Niknekiskia xine:chye:kyo:lmela:wa, ¿ke:yeh kiliah ma:tanka? Ma:tankah tikiliah *porque** nimitsilihtok *que** nejo:n *este** ne:, Nochi n' kuomeh de ne:wí:n yetos, *por ejemplo** tikuih de kakatekowit oso ne:wí:n tikuih se: de wa:xin, ne:pa tikuih se: chakaykowit, wa:n itech se:, se: *lado** mah *kotocaro** se: ma:tankah, entó:s yeh moka:wa. Nochi n' okseki:n pala:nih wa:n yeh *hasta** te:ka tami ne:n, n..., pala:ni *por eso** tikiliah ma:tankah. Ika te:ka tamiti a, *por eso** tikiliah ma:tankahkuowit, iwki tiki:xmatkeh ya no:, N' okseki:n moka:wah, yo:n *solamente último** moka:wa, *más** seki:n nochi, nochi kimpatah. Wa:n komo a:mo, *kiseguirowa** yeh *como siempre** yetok *hasta** ika ohpa ya ne: kimpataskeh wa:n ke:mah para no: wa:ki a. Wa:n, wa:n komo a:mo xkita a:mo ke:man wa:ki, yeh selia, mochi:wa we:ikuowit, wa:n *como siempre** ompa yetok. Wehweliwi n' kali, nochi ko..., nochi mopatah n' okseki:n wa:n yeh *como siempre** ompa yetok. Yeh a:mo, a:mo ke:man, a:mo ke:man wa:ki *porque** pos seliak. Mochi:wa we:ikowit wa:n toni t'chi:wili:ti. N' ka:n nikihto:s sepa twiwitas, ta: selia, nochi [mo]ta:lia miak ne:n nalwat wa:n ompa etos, *por eso** yo:n semi, semi, semi taxi:kowa. *Por eso** iwki tikiliah nejo:n ma:tankah *porque** nejo:n, tami n' okseki kuowmeh wa:n yeh *como siempre** ompa yetok, Te:ka tami, ompa yetok wa:n *hasta** moka:wa ompa *para siempre, para tiempo** moka:wa ya, ompa moka:wa ya, a:mo nakah a:koni kki:xti:ti. Tikitah ne:wí:n ka:sá:, nika:n, pero toni yetoya nika:n, pos nika:n yetoya se: kali, pero ke:yeh wa:n i:n xkita i:n yetok, a: pos ta: nika:n etoya kali i:n ne:pa yetoya se: kali, ne:pa yetoyah na:wi kalikximeh, pero *solamente** i:n moka:w *porque** pos yeh ne: moka:wak, seliak. E:mah, yeh ka..., yeh ka wa:n tik... tikilia:yah, tikiliah ma:tankah *porque** pos neltakua:wak kuowit wa:n pos tikwelitah *porque** selia ya. A:xá: tikihtowa ka:mpa yo:n ekintsi:n ihkatok se: xa: ihkatoya se: kali. A:mo, ne: ohte:noh, ne: kkuikah *como para** ne:, *este** ta: kita:lihkah *alambre** wa:n *este** nejo:n ompa kit..., kito:kkeh yo:ni, kwikah para tatsakuil A:, n' tatsakkeh. de, kita:lihkeh de ne:n *corral, o sea** ne: de, de *este** nejo:n *alambre** kita:lihkah wa:n pos ompa mo..., ompa, ompa seliak ya. E:mah wa:n *más** nika:mpa kita:lihkeh seki *cuacuitle** ya, entó:s yehwa ya n' ika kimahxitihkeh, pero, ekintsi:n a:mo teh kipia ne: *alambre**, iwki yetok ise:lti, moka:w a, selistok. E:mah. Pero a:mo *más** moskaltia sanoke... *Pero siempre** moskaltih ya tepitsi:n ta: ne: ke:man katka ihkui:ntsi:n de pitsa:wak, ekintsi:n we:i, toma:wak a ihkó:n. Eje, pero pos a:mo *más** yowi, ke:meh kkechtekkeh ne:pa ne: pos ompa momahmaxalowa, e:mah. Pos yehwa sah, miak tasohka:matik, ne:chtapowi moto:ka:y, ke:n timono:tsa. Herminio Alarcón Calderón. ¿Ka:n tiwa:le:w? Ayotzinapan. Miak tasohka:matik.