A:xka:n nikneki xine:chtapowi i:n tehwatsi:n pané: no: tikmatililia ne:n ke:ní:w se: kito:ka i:n owat. Ke:mani..., ka:nachpa xiwit se: kiteki, ke:mania:n se: kiteki. Ke:ní:w, wa:n nimitsilia:ya no: ke:ní:w se: kito:ka, ka:nachi taman owat onkak nikahkuí:n ka:mpa tehwa:tsi:n tinemi. Neh ni..., neh nikte:..., neh nite:te:nkaki sah no: nowe:..., no:..., nowe:ita:tahwa:n no: tapatskayah nikelna:miktok pero, pos neh katka nipili wa:n sayoh nia:ya nio:ntate:te:kaya pero a:mo nikmati ke:ní:w nochi kichi:wayah, iksá: no: tik..., niowasakaya. Pero pos ke:man se: pili a:mo no: a:mo no: teh te:yo:lkokoh tekit, mahyá: se: tekiti ke:meh, se: kaha:wilmati. *Ajá** wa:n a:mo ke:man nitatsi:ntokak. A:xka:n n'nekiskia xine:chtapowi. Ke:mah, ke:mah se: mawi..., se: mo...., se:ma:wilitia ne:... *Este**, kita *este** nejo:n, nejí:n owatsí:n tikta:lia:yah ne: ke:man ya, itech ne:, tekochtsitsí:n tikta:lia:yah ka:mpa tiktahta:liah n' owatsí:n. Tiktekiah ne:n ikua:payo, ne:n de n' owat, wa:n ke:mah t'tahta:liah ehe:yi *o** nahwa:wi. *Cada** i..., *cada** na:w..., de n..., t'ta:lia nojó:n *hoyitos**, *como que** na:wi *lado** t'ta:liah *como que**, mahyá: *cuadrado** ke:meh kahfe:n kito:kah. Ompa t'tohto:kah yo:ni wa:n ke:mah ne:, komo t'ta:liah ke:meh itech *mes de** diciembre, entó:s para ne: marzo t'me:watih ya. T'me:wah marzo, abril, mayo, *hasta** itamia:n diciembre, sepa tamiti a xiwit, ihwa:k tiktekih ne: tikiliah ie:walo:ka, pitsaktsitsí:n, ihkui:kui:ntsitsí:n. Ke:mah ne: tik..., tik..., tikme:wah sepa, sake:ra ohpa t'me:wah xiwit. Ke:mah, pewa: tik..., para wa:l ika o:me xiwit a, ihwa:k ke:mah nochi wehwei owat a, *hasta** ne: wehkapan yowi wa:n *este** tiktekih, tiktehtekih yo:n, sake:ra se: mahtakti tama:mal oso *más**, te:..., ke:meh se: welis, Entó:s tep..., no: tepitsi:n itech m' *paila**, taká:n *más** we:i *paila** pos kuali t'ta:li:skeh *hasta doce o quince**, mah tikihto:ka:n se:, kaxto:l, kaxto:l tama:mal. Wa:n ne:, tikchi:wah ya yo:n tekit, time:wah kualka:n, *las tres de la mañana** pe:wa tik..., tikta...., taye:kta:liah ne:pa, tikta:liah n' kana:r, tikta:lia ne:n toni ika tate:nchiaskeh para ehkos ne: nekwa:t. Ompa ne: tiki:tah, *a veces** a:mo tikpiah ne:n kana:r de yo:n ohtat, tein... Entó:s tiktekih ne: pahpatakowit, ompa titahmatih ne:pa ne: wa:n a:mo teh, a:mo teh katka de, de ke:meh i:n *focos** ne: tikuiah *puro** kanti:l. Ne:pa t'ta:liah ne:pa, ke:meh katka *kowtrapiche** n' *totrapiche** tikuiah, entó:s nika:n t'ta:liah se:, se: *este** nejo:n ne: kowit ihkó:n ika se: kanti:l, no: ne:wí:n no: se:, wa:n tiktatsakuiltiah ihkuí:n ika se: pahpatae:wat para mah a:mo kipitsa n' ehekat ne: wa:n ke:mah ne:pa ne: takalaki:s n' oksé: wa:n se: nika:n mota:lia wa:n ke:mah, tikuitiwih ne:pa ne: wa:n tiknepanohtiw, t'nepanohtiw, t'nepanohtiw, ihkó:n, ihkó:n, se: kinepanohtiw, se: kinepanohtiw seko sah, seko sah, seko sah, wa:n ke:mah ika *mismo** ne:n, ika *mismo** n' owat tein yema:nik a, tein yema:nik a, tikui ne: ika t'pantetsi:lohtiw ne:pa ne: para mah, mah monatskualti para mah a:yohki:sa. Ki:sa ne:pa ne: sepa pe:wa tik..., sepa, sepa seki kkalakiah n' owat, ihkó:n *hasta** tami. Sake:ra se:, se: yowi sake:ra se:, *como que** tikalakiah ke:meh se:, chikue:yi *viaje** tika:kalakiah n' owatsí:n. Mosentiliaya ne:pa nekwa:t sake:ra se:, t'ta:li:ka:n sake:ra se:, sake:ra se: n..., semi mah nimitsilwi o:me powal wa:n mahtakti *litro de** a:t, de nekwa:t. Ke:mah tikpanketsah ya ne:n *pailita** para nejo:n kitatikui:ltili:tih ya, para mah, para nejo:n manis a. Entó:s itech *mismo** ne:n ka:mpa ne:n yo:n tein ika ttate:nchiah ompa t'panta:liah ya ne:n kownex, sake:ra se: sake:ra se: o:me *litro**. No: n' owa:t ne: ka:mpa t'mattokeh ka:mpa tiktekih ka:mpa ta:ltetexya:n, ka:mpa ta:l..., ta:lkua:ti:pan. A:mo tikta:liah ka:mpa ne: *cañada**, ka:mpa *abonado porque** pos ompa a:mo, a:mo tsope:k ki:sa ne:n, a:mo tsope:k n' owat mochi:wa. Mia:k a:t pero a:mo k..., a:mo tsope:k. Wa:n ne: ka:mpa ta:l..., ta:lkua:tipan, ta:ltetexya:n mah tikihto:ka:n a:mo kineki moskalti:s x..., ompa kualtsi:n mochi:wa n' owat. Chika:wak, kostik wa:n nejo:n tsope:k. Entó:s tikto:kayah *a veces** yo:n *este** ne: tikiliah ne: owat de nojó:n *criollo**, nojó:n tikiliah ne: tikiliah m..., owame:koh, tikiliah nojó:n *este** nejo:n tikiliah, seki tikiliah nejo:n *Este** owat *de azúcar**, seki tikiliah *este** nejo:n chi:chi:..., chi:chi:..., chi:chi:lowat, *chi:chi:ljava**. Tikta:lia:yah nojó:n *este**, onkak seki owat *moradito, moradito**, tsi:tsikitsitsi:n, e:ktsope:k, ehema:nik. Tak..., ta: tikpiayah yo:n *como** se: na:wi taman de owat, a:mo se: taman sah tikta:lia:yah. Entó:s yo:n ttekitiah, sake:ra se: *paila**, o:me paila t'chi:wayah *cada** sama:nah. Pos de a domingo t'wa:lkuiah nika:n, t'namakakih *porque** pos ika timopale:wiah. Yo:n semi nikwelitaya ika yo:n ntekitis pero pos nejo:n pos ekintsi:n *como que**, nimoka:wa tepitsi:n porin pos yehwa ne:n moneki n..., tep...., toni itech..., ton ika ttamanaskeh wa:n sepa ne:n tapial. Wa:n de se: we:wehti a, *como que** mahyá: a:mo wel se: tekiti ok. Pero nejó:n semi kualtsi:n, nojó:n de *este**, de n' owat *porque**, ompa ne: ttamanayah ne: *tiempo**, tikpanketsah ne:n *paila** de ne:pa ne:, ke:mah tikuitih ya m' *perapahpata**, wa:n t..., tiktikotamotah ne:pa itech n' *hor..., hornario** de ne: ka:mpa ne: yetok n' tit, t'tikotamo:tah, kualtsi:n ihixki m' pahpata *parejo**, ke:mah t'pihpixka, ke:mah t'panta:liah itech ne:n *paila**, e:mah ompa ne: tiktsohtsopo:niah ika ne:, ika se: kowtsí:n, *parejo** nochi ne:, mah kalaki itech ne:, mah tsope:ya, mah kalaki itech ne:n pahpata. Komo a:mo tiktekiah witsti, t'panta:liah ne:pa ne:, wi:tsa ne:n ta:ke:waltsí:n, tikmakah se: pahpata, komo a:mo se: witsti. Ampó:n xmokui:li wa:n xikua, wa:n *xseguiro** ne: xsaka n' kowit, x'tapa:nati n' kowit. Tikimpiayah ta:ke:walmeh ne: *tiempo**, ke:meh semi tekitia no:pá:n katka pos yeh kinkalakiaya ta:ke:walmeh. Pero tikta:lia:yah o:me *paila** n' to:nal, *a veces** time:wayah *las dos de la mañana**, *a las diez de la mañana** i:pa ki:sas a ne:n *paila**. *para las, las doce** sepa ttahtalpihkeh nono wa:n ika o:me *paila. A las ocho de la noche** yetok a *dos pailadas**. *Las diez**, ttate:tekah wa:n tikochih sepa, mo:stika sepa kualka:n. Kipia de tikahka:wili:skeh *dos pailas** n' to:nal *porque** komo a:mo ka:ni n' ki:sati para n' ta:ke:wal kihtowa. Komo se: *paila** sah i:pa sayoh para ta:ke:wal wa:n para tehwa:n pos ka:ni n' tikuitih kihtowa. Pero neli miak titekitikeh ika yo:n owat, semi twelitayah *porque** neli kipiaya miak *este** ne:, miak *ventaja**. Tikitayah tehwa:n *que** miak te:chpale:wia:ya no:. *Porque** ne: ke:man no:..., no:pá:n katka nochi yehwa n' ika tekitia *puro**, e:mah. Ye:wa tikihtowa:ya *que** tikuiti ne: ke:man tikpiaya o:me powal wa:n mahtak, *este, litro** ne: nekwa:t, nankkuitih ya o:me *litro** no: ne: n' kownex wa:n nankite:miliah. ¿Ke:ní:w nankichi:wah yo:n nankite:miliah wa:n ke:yeh yo:n nankite:miliah? T'te:miliah. *Bueno** tikte:miliah yo:ni *porque** nejo:n *este** ne: *al** tikte:mili:tih, ke:mah komo yetok se: de, de yo:n, de yo:n, de ne: seki tein yetok itech *paila** aya:mo kipia ne:n, a:mo kipia kownex, aya:mo kownexyoh. Wa:n ne: seki ne: moka:wa sake:ra se: *cinco litros**, tikchiah mah ahsi sake:ra se:, se: kuali *tanto]**, ke:mah tikma:nelowah ya mah moma:nelo iwa:n kownex. Wa:n se: [*rato] cuando** tikitah sepa kuali se: *tanto** yahki a ihkó:n sake:ra sepa se: *treinta, cuarenta litros** sepa tik..., sepa t'ma:nelowah mah... Wa:n ke:mah tik..., kikuih ya, mi:xte:ka kualtsi:n, wa:n ke:mah t'pante:kah itech n' *cubeta**, t'pante:kiliah ya ne:pa ne:, para kite:makas ne:n, n' *punto de** m' para ki:sas kuali. *Porque** komo a:mo t'ta:lilihkeh yo:n, a:mo kualtias. ¿Ke:ní:w n' ka:n kualtia, a:mo tetsa:waya, a:mo takua:waya? A:mo, a:mo, a:mo, a:mo, a:mo se:wi. *O sea** a:mo, a:mo, a:mo, mahyá: moka:wa mahyá: *este** nejó:n *chicle**. Tsiktia. A:., oh..., e:..., tsiktia, *exacto**. Yehwa yo:n chi:wi, a:mo, a:mo, a:mo kite:maka m' *punto** wa:n tikih..., tiki..., tikihnekuis tata ya. No: *igual** komohkó:n ne:n *paila** ka:mpa etok *por ejemplo**, a:mo ne:, komo a:mo *parejo** kiewalohtok ne:n ne:n nimitsili:sneki a:mo kinetechohtok *parejo** ne:n *paila** ne:n ike:span ne:n xokit, a:mo kipia xa:lsokit, entó:s ke:s..., sentapalika mah tikihto:ka:n, ahko ne:n tatatok, nika:n pa:panki:stok n' tit, pe:wa tata, tsohya:ya ne:n..., tikihto:s tatati a wa:n pos kipolowa m' *punto**, aya:mo ahsi. E:mah yo:n kipia nochi se: kipias *cuidado**, no: tikta:liliayah *tapadera**, de nojó:n de tilmah tikta:liliah, para ika t'pante:ntsakuah para ne:, ompa sah kite:makatok *vuelta**, ma:wiltihtok, ompa ne: tekititok ise:lti a, a:mo moneki tik..., tikchi:wahwi:skeh *porque** pos owih, no: se: siowi. E:mah yehwa yo:ni ne: tikta:lilia:yah, pero tikta:lilia:yah n' kownex. I:ksá:, wa:n i:ksá: itech, itech i:n *tiempo** i:n tia:tih para septiembre a:mo kualtia m' pane:lah, *tikfuerzawia:yah** pero a:mo kualtia. *Apenas** mochi:wa ne: tsiktik oso, mochi:wa mahyá: *mercochahtik** wa:n xkita sah ne: tikpante:kah itech *molde**, ompa ne: etok a ne:pa ne:, mo:stika tane:si xikmaga wa:n x'maga, wa:n x'maga wa:n a:mo ki:sa. Entó:s *importa** t'tsi:nkawa:nti:ti ne:pa itech tet para nejo:n kihki:sa, pero ki:sa ke:mah pe:wa mopatachowa, mochi:wa patachtik. E:mah. Wa:n komo a:mo, *es que**, miak ne: kwi:ka ne: para ki:sa i:ksá:. *Porque** a:mo wel..., a:mo wel *este** nejo:n, a:mo wel *este** nejo:n timopale:wia *de que** nikihto:s ke:ní:w t'chi:watih ekintsi:n, a:koni n' te:chpale:wi:s. Ompa ne: kipia de tikitas *a ver** ke:ní:w t'chi:wa:s. Oksé:, oksé: no:, komo a:ksá: se: *persona** pano:k wa:n a:mo tikwa:ntik yo:ni, *pues** nejo:n ompa mitsxo:xili:s, ma:ski kualtiaskia ya. Para[Komo] a:mo tikno:tsak *o** a:mo tikwa:ntik, ompa yo:n sepa kwi:ka sepa, *pues** se: tahtakol no: nikita neh *de que** a:mo tikwa:ntis. Kipia de a:kin pano:s, kipia de tikwa:nti:s ma:s[ki] tsiktsi:n, E:mah, yehwa yo:ni ne:n iwi:kal de yo:n tamanalis. Wa:n ke:yeh yo:n kihtowah *que** ka:sá: ika kihtowah mahyá: ye:kchihchipa:wak ne:n ki:sa m' pane:lah wa:n ka:sá: ika mahyá: teltihti:ltik, kasá: ika mahyá: no: tama sah ne:, Xo:kihya:k oso..., Xo:kihya:k. *Sea** miak neh niki:nkakalilia:ni na:nahmeh wa:n ta:tahmeh te:nohno:tsah wa:n, *Bueno, este** nejo:n *a veces** yo:n chi:wi, ne: de n' xo:kihya:k ki:sa de ne:n tikuih *tepostrapiche**, yehwa yo:ni m' pasa:rowa. Wa:n *siempre** nejo:n *este** neh nikihtowa itech *mismo** n' tepos, kipia de t'pahpa:kas achto kualtsi:n, wa:n tikwa:tsas[tikwahwa:tsas] ika ne:n ika ne: teihsá: *a ver** to[ni] t'te:mo:s, toni ika t'wahwa:tsas kualtsi:n, *parejito**, wa:n ne: ka:mpa ne:n iihtik ne: ka:mpa ne:n *taza** ka:mpa motsi:nketsa n' *trapichete:na:n**, tikta:li:lis ne:n *aceite** pero mah a:mo, mah a:mo kikui ne:n, mah a:mo, mah a:mo kikui n..., *este** nekwa:t *porque** ompa ya yo:ni ne:n pe:wa ompa ta:tamalakachowa, ompa motsi:mpa:ktok ne:n, ne:n nochi yo:n xo:kihya:k kwi:ka ya ne:n, yo:wi ne:n iwa:n nekwa:t a, *por es** ki:sa xo:kihya:k ne:n pane:lah *o**... Yehwa yo:n chi:wi. Se:, oksé: no: ki:sa yo:n ti:ltik *porque** a:mo ki:xkuih *cuando** ne:n *cuando** ne:, este** ne: molo:ntok, yo:n kipia de kki:xtili:skeh nochi ne:n ke:n nimitsili:s, ne: i..., n' i..., n' i..., n' i:x..., i:x..., i:x..., ii:xkuit tikiliah. Kipia de nochi tiki:xtili:skeh para ki:sa chipa:wak m' pane:lah. Wa:n no: a:mo..., se: kipias *cuidado** de cuando** yo:n *este** nejo:n ne: *cuando** yo:n *este** se: ki..., ki..., t..., kiki:xtia ya m' *punto**, kipia de tiki:xti:s *mero, mero punto**, mah a:mo pano:to, *porque** komo pano:k pos tatati wa:n yehwa yo:n ki:sa chichi:k. Yehwa yo:n chi:wi no:. Ne: wehka:w kihtowah kikuiah *kowtrapiche**, Ke:mah y... Ke:mah ni..., yehwa yo:n nikuia ne: a:na:l ntachihchi:wka ok, *hasta** ne:. ¿tehwa:tsi:n tiki:xmat ok? ne: Tetelilla wa:n nikpiaya ompa *nokowtrapiche**, ompa n'chi:wka ok. E:mah wa:n ompa ntekitik no: se: kuali, kuali *tiempo** no:, ompa ntekitik. Pero *después** nejo:n nikchihchi:w sepa nika:n i:n ka:mpa nietoya nika:n A:tmolo:n, ka:mpa n' itikua:pan taviano, no: ompa no:, no: ntekitik se: o:me, e:yi *viaje**. E:mah, pero pos neh nimotachihchi:wih a:mo ne: a:mo de no:pá:n. Yeh, no:pá:n pos no: *aparte** kipiaya n' ka:mpa yeh tekitia. ¿Wa:n teh..., tehwa:tsi:n tikchihchi:wka ne:n *kowtrapiche** oso ti[k]te:chihchi:waltihka? Nikte:chihchi:waltih ne:n, yo:n ne: Tecoltepec ne:n *difunto**, Cupertino Hernández ipopá:n katka. Yehwa ne:ch..., yehwa ne:chchihchi:wilihka. E:mah wa:n tikuitoh ne:n yo:n *trapiche hasta** ne: *loma** ka:mpa ne: José Carmen Félix *difunto** ita:lpan, yo:n ne: *lomatipan**. Ompa tikuitoh, twi:kakeh *hasta** ne: Tetelilla. Ne: Reyes kiliah. Nika:n, nika:n ka:mpa *Lunahko** takua:pan, yo:n ne: ka:mpa ikala:na:l n' Florencio Martínez. Ompa sah ne: ihkuí:n a:na:ltsi:n. A:. E:mah, ompa ntekitia. Ta: sepa ne: ka:mpa na yetokeh ihkuí:n sempani ne:n ka:mpa *ne:chtocarowa** n' ta:l. Ompa yo:n ntekitika se: o:me, e:yi to:nal wa:n ompa ke:mah n' tawehweloh, ompa wehweliw ne: s..., pos nochipa niahsi ne: a:mo teh kowit, ne:chwi:kiliah n' kowit, ompa nika:wa ne:n kowit, tein wa:kik, tawa:ts itech ne:n, itech n' *horno**, de niki:xtia, ompa n'sa:sa:lowa kualtsi:n ne: niki:sati a:mo tei ok, nochi kwi:kakeh ya ne:pa. Komo niow ne: *pueblo** ompa yetok a ne: no..., nokow ne:, *puro** ahokowit n'tehtekia, Ompa yo:n pos nimolia para toni nika:n i:n nejo:n nietoti, *mejor** ntawehwelo:ti nikilia nona:nahtsi:n, ntawehweloh, wa:n pe:wak ntekiti ne:pa ne: ka:mpa tietoyah. Pero ntekitik o:me, e:yi to:nal wa:n *mejor** iwki nika:w. Pos a:man nietok nika:n ahko ya, a:mo ne: tani ok. Pero sepa n'to:kkak ok n' owat, nik..., nikihtoh sepa n'to:kati wa:n nikihto n'namakas ma:ski owat. owataxihxi:n ya, *porque** pos... Pero n'neki n'ta:li:s nochi de *azúcar, más** yema:nik. ¿Wa:n ke:ní:w n' tikitaya, okachi kuali i:n *tepostrapiche** oso *kowtrapiche**? Kachi kuali n' *kowtrapiche**. *Más, más** ahwiya:k ne:n pane:lah ki:sa, wa:n a:mo teh, teh ke:ní:w, nikihto:s kipias se: *sabor**, yo:n kuali tikuis ma:ski ihkó:n sah ne: pane:lah ki:sa ke:meh *azúcar**. A:mo teh kipia se s..., se: t..., se:..., xo:kihya:k nio:n tei. Nio:n xo:kihya:k. E:mah, yehwa yo:ni, kipia *vent..., bueno** para neh *noparte** nikwelita *porque** pos semi kualtsi:n ki:sa m' pane:lah de n' *trapiche** de kowit. Soh semi owih *porque** moneki se: e:yi:n. O:me:n a:kin[tein] takalaki:skeh wa:n se: n' a:kin tape:was, yehwa ya n' ompa yo:ni achi yo:li:k. Wa:n ika n' tepos pos tik..., tikalakia mose:lti ne:pa ne: wa:n tapial komo, komo *mula o a ver** katí:n mah nikihto se: tapial. Entó:s sayoh tik..., tiktne:xtilia ihkó:n ika se: kowkotol wa:n nehnemia niman, a:mo, a:mo owih. Owih n' *caballo, porque** pos n' *caballo importa** kite:n..., tape:was[tikpe:was] pero ne:n se: tapial tein yo:n, yehwa yo:n tein tapialmeh wehwei:n a:mo, a:mo, semi, semi niman, niman yowih, soh x'ne:xtili sah ihkó:n t'mowtia sah wa:n yowi a, nehnemi a. Nikpiaya yo:n se: tapial niko:wka, ise:lti ya:ya, ka:n, ka:n kipiaya ne: tape:wkeh ta: ise:lti ta:tamalakachowa:ya. Soh ne:xtilia ika se: kowkotol ihkuí:n wa:n ke:mah nehnemi a niman. Pos yehwa ompa, ompa nikwelitaya yo:ni pero a:mo nochi *parejo** n' tapialmeh, e:mah. Wa:n [...] ne: ye:wa tne:chtapowia:ya *que** tikchi:wa *o, o**, mahyá: tik..., tikchi:wa tekochmeh, wa:n ompa tikahkalakia n' owat. ¿Okachi kuali ne:n tikchi:wa n' tekochmeh *porque** neh seki ekintsi:n nikinkakilia *que** sayoh kikuih n' owat wa:n tepitsi:n ihkó:n kitahtachkuiliah wa:n ki:xtapalketsah wa:n iwki a. *Pues** ke:mih se: kwelitas, ke:mih se: kwelitas *porque** Ke:n... onkak miak ne:, miak de para se: kitat..., kito:kas owatsí:n *porque** n' owat a:mo mone:neki. *Más** owih ke:meh i:n oksé: *clase de** tato:k, ke:mih mi:l *porque** pos yeh semi, owih *porque** nejo:n ne:, pero ne:n owatsí:n pos yeh a:mo mone:neki, ne: sah mah se: kichipa:wa sah, x'me:wa sah wa:n wa:n iwki a, ka:n teh *más** ke:ní:w. E:mah, yo:n komo t'neki t'ta:li:s ika ne:n tekochmeh, pos semi ne: kuali *porque más** miak n' e:wi ne:n iitsmol wa:n ne:n ika ne:n kowit sah pos, tikta:lia sayoh o:me, t'to:ka nika:n wa:n t'to:ka nika:n, mahyá: ni:nipaka ihkuí:n ne: *kua:punta** ki:stok, wa:n ke:mah pos no: ika *surco** t'ta:liah, *parejo** no: ika pa:nti, a:mo nikihto:s eliwis se: kita:lia, pero mah eto no: n' ka:nika ne:n titame:was, *porque** komo eliwis t'ta:lia sah nika:n ne: entó:s ke:ní:w ttame:wati, ka:ni t'ta:li:ti n' tahsol. Wa:n kipia de tikta:li:s sake:ra se: *metro** wa:n tahko. E:mah, para, para onkas ka:nika n' tikta:li:s n' tahsol *porque**, *cuando** pe:wa se: kiteki a n' owat, wa:n komo take:s miak tahsol mote:ma, tik..., nochi *t'picarohtiw** ne:pa ne: para ne:, para tik..., tikteki n' owat. E:mah, nochi se: ki..., no: se: kitekis, no: se: kitekis, no: ika, ika, ika miak ne:, Tikpapayatsa. yo:li:k, *porque** a:mo wel nikihto:s nejo:n t'tekiti wa:n tikte:xi:ma seki *hasta** nochi ika n' tein pilimeh moskaltihtok[moskaltihtokeh], entó:s se: xiwit to[ni] t'tekis. E:mah, sayoh i:ksá: no: kwi:ka se: mahyá: se:, neh nikitowa *que** mahyá se: tayo:kol *siempre, porque** t'mati ke:yeh, *porque al** tikilpi:ti a ne:pa ne:, wa:n komo a:mo t'mati ke:ní:w n' tikilpi:s moowaw, tikalakia tat..., tatahko *o** tate:nohkopa n..., yo:n chihkoltik, wa:n ke:mah tikma:ma ya. Tekit tikma:ma yo:li:k, ke:mah, ne:paka tiow..., timoketsa ipan ne:n sakat, timoxola:wa, tiahketstiw, tiwetsi ompa momaolo:che:wa wa:n sepa x'tohtoma wa:n ke:mah, para sepa t'ma:ma, sake:ra se:, o:me, e:yi *mata* owat t'wa:lpa:tte:wa wa:n para tiwi:tsa ya, yehwa yo:n nimitsilia neh *que** kwi:ka *siempre** se: tayo:kol *porque** pos, kipia de timokuala:nti:s wa:n to[ni] t'chi:wati wa:n a:kon tikahwati. E:mah, ihkó:n *cuando** se: tanehneki ihkó:n neli, semi owih nojó:n, pero ton se: kichi:was. Yeh semi nwelitaya yo:n ika ntekitis *porque** a:mo ne:, a:mo moneki *polvo de** kahfe:n, iwki sah ne:, tikui ne: wa:n, titai a, wa:n tiow ya. A:mo teh, a:mo teh *que** a:mo kwi:ka *polvo** teihsá: de *kahfe:npolvo**. A:mo kitatixwiah ok ne:n... Kanah, ka:n kitatixwiah, ta: ihkó:n sah. Wa:n yo:n, ke:man, *bueno** ekintsi:n tikitah telsenka ya ne:n panowa n' te:tsa:wehekameh[te:tsa:wehekat o ehekat] ne: wehka:w mahyá: a:mo semi taehekaya, te:..., ke:man taehekaya, i:n owat no: ke..., *o** k..., ekintsi:n nejo:n *que** i:ksá: telsenka ya n' taeheka, i:n owat no: ehekawetsi ke:meh mi:l. No:, no: wehwetsi yeh, pohposteki. Wa:n seki wile:wi, seki yowi nochi ika n' ta:l, pero komo ke:meh tikihtowa yo:n ika ne:n se: kita:lia ika ne: kowitso:k sah, pos yehwa yo:n niman wile:wi *porque** pos paniá:n sah etok, pero ika ne:n, ika ne:n tekochmeh pos a:mo ne:, a:mo teh *pasarowa, porque** pos wehkatan ne:n, aktok, mopale:wia kuali, mahyá: *mismo** yeh mopale:wihtok, mahyá: tsi:nilpitok, *pero** *al** tikta:lia ne: ise:lti pos se: yow niman, senehke:wi. Entó:s tehwa:tsi:n timolwia *que** okachi kuali mah se: kito:ka ika tekoch. Ika tekochtsitsí:n. E:mah, *más** kachi kuali, *más**... A:mo we:i, sake:ra se: tahko *tarea**, sake:ra para, para tikuiskeh, para t'namakaskeh *o** tikua:skeh no:, ta: *a veces** ke:meh i:n pi:pil kele:wiah wa:n *ni modo que** mah yowi ne: te:ta:lpan ay kiteki, *siempre** mah kiteki ka:mpa ne:, ka:mpa se: ia:xka, yehwa neh nikita *siempre**. Pos monamaka n' owatsí:n, sayoh mah se: ki..., mah se: ki..., mah se: kite:ne:xtili:ti n' ompa ne: *plaza**, n' ka:n te:pi:na:wtih, ta: n' ompa ne: ka:mpa onkak, mah se: kwi:ka ne:pa kipia de kkuiskeh, e:mah. *Este** semi nikwelkaki i:n tein tne:chtapowia wa:n mahyá: no: mahyá: nikwelitaskia no: nikchi:waskia, pero mahyá: tekiyoh. E:mah. Nik..., niknekiskia xne:ch..., *bueno** ekintsi:n nikneki xine:chtapowi, i:n *kowtrapiche** kichihchi:wayah, ne:, ¿ton kowyo kikuiah? *Bueno**, xkita m' *primero** t..., tia:tih de n' kalikximeh. *Porque primero** kalikxit kita:li:skeh para t'ta:li:skeh ne:n *banco** tikilwiah. Entó:s ne: yo:n nikuik yehwa nimitsilwihtok ma:tankah nikuik, ihko:kó:n kowmeh wa:n tikinihtikoyo:nihkeh para *pri...**, tikina:lkua:kalakihkeh ne:pa ne: tikiliah *banco** ka:mpa moketsa ii:xko nika:n moketsa n' te:na:n, nika:n moketsa n' kone:t, nika:n se: moketsa. Yo:n tikuikeh de yo:n *trapichehmeh, puro de**, nochi *de, este, de**, ke:n tikiliah, nejo:n a:wa:t. A:wa:kowit, tapala:wa:t tikiliah, yehwa nochi yo:n nikuik yo:n *trapiches, de** n' te:na:n wa:n kone:meh no:. Wa:n itsi:nta:n ka:mpa *banco** nimitsilia n' ompa nikuik ahokowit, tiki:xmattok ahokowit. Yehwa yo:n wa:n ahko nikta:lih *cadenas** wa:n nikta:lih seki, ke:ní:w monotsa nejo:n yo:n, *llaves**. *Llaves** no: nikxi:xi:n yo:n, *puro pimienta**, de *pimientakowit** nikchihchi:w, kuahkua:tolontik para seko motsakuilih wa:n nika:n ka:mpa nejo:n na:lkalakis ihko:ni ne: takoyokya:n ihkui:ni, Ompa se: kina:lkalakia wa:n ne:pa se: kita:lia seki ne: kowtsitsí:n *como que** mahyá:, ke:n nimitsili:s, ke:ní:w mono:tsa, yo:n *kowclavijas**, para nejo:n ika motili:ntia ya. Wa:n *por eso** ne: tikiliah ne: *cadena**, no: kwi:ka ya no: yo:n mahyá: *llaves**. Kowit se: kkalakiliaya yo:ni para kki:tskia ya ne:n *trapichekone:meh**. Ompa yo:n ahko de ne:, pos ke:mih i:pa takoyo:ni:l a: ne:n *trapichete:na:n** kua:koyoktik a, tikuitih se: kowit chihkoltik, m..., de ahokowit, wa:n ke:meh a:mo semi wehkapan ya:s, sanoke ta:lpantsi:n ke:meh kuali kitila:nas n' tapial, we:yak t'te:mowah *como de cinco metros**. para ompa t'na:lkua:kalakiah ya ne:pa wa:n ke:mah yehwa ya n' ika ne: t'tamalakacho:ltiah ya ne:n ne:n *trapiche** para pe:wa, mota:tanamiki a yeh, *mismo** yehwa pe:wa yo:yowi. *Primero** tikalakia seh se: owatsí:n, pe:wa t..., moalaxowa, moalaxowa, t'ta:liah ne:, tiktahta:lia:yah *este** nejo:n ne: yo:n, *veladora**, ne: yo:n "Paraíso"** tikiliah. Yo:n t'tahta:liah para kipetskohtiw ne:n itan ne:n mah a:mo motanepano, *porque** komo motanepanoh ke:ní:w pano:ti, ke:ní:w pano:ti, a:mo, a:mo kit..., a:mo kixi:kowa n' tapial para kipano:lti:s. Entó:s yehwa yo:n *este** ne: no: tikuiah ne:n itawa:n de n' *trapiche** kakatekowit, komo a:mo *pimientakowit**. Yehwa yo:n tikalakilia:yah ne:n *este** n' itawa:n de n' *trapiche** para nejo:n yehwa n' ika nehnemia, *porque** komo a:mo teh itan, ¿toni ika nehnemiti? Entó:s nejo:n yehwa ya nimitsilia ne: pos yehwa yo:n kualtsi:n ika ttekitiah pero neli pos nochi kipia ne: iwi:kal, kahka:ni wa:n tohtoni t..., kowit tikuikeh. De n' tein kalikxit yehwa nimitsilihtok ma:tankah, o:me ni:nipaka ne: tiki:xna:miktihkeh, wa:n ya de ne:n *banquito** pos yehwa neh nimitsilihtok de de n' *este** ne:n *de puro** ahokowit, nikohkoyo:nih nehwa ika ne:n ika *barreno** wa:n ika *escoplo** wa:n ompa t..., t'tsi:ntamachi:wtoyah ne:pa ne: ke:..., ka:mpa tsi:nkalakis. E:mah, sepa n..., *igual** n' ahko, pos nehwa nikxixi:n ne:n *cadenas** tikiliah wa:n tikan..., kantehtekkeh wa:n, wa:n nikoyo:nih sepa ne: ka:mpa ne: kalakis ne:n tikiliah *llave**, ompa tikalakilihkeh n' *clavija** nika:n seko wa:n ne:wí:n seko moi:xnamikehtok. Nika:n kalak se: ne:n ikua:payo de *llave** wa:n se: ne:paka wa:lkalak para ki:s..., ki:sa nejo:n patiltik *porque** komo a:mo, komo seko sah nochi pos a:mo, a:mo kuali ki:sa. E:mah. I:n *kowclavija**, a:mo yehwa yo:n kiliah *kowclavos**. *Kowcla..., kowclavo, mismo** yehwa ya n' tikiliah *kowclavo o clavija** de ne: ka:mpa ne: ka:mpa tik..., t..., ka:mpa tiksohsoh ya de n' *cadenas, porque** n' *cadenas** kipia de kwi:kas *kowclavo** para ika motili:nti:s, komo a:mo ke:ní:w, Yehwa ya *mi...**, ne:n *kowclavija. Ajá**. Yehwa ya, yehwa ya ne:n... Ke:mah, ke:mah *kowclavija** para ika motili:ntia ya. Komo tikitah moli:nia pos tik..., wa:n komo a:mo pos se: ki..., komo semi se: kimowilia, *a veces** nejo:n posteki ne:n posteki n' *espeque o** a:mo poliwi ke:ní:w teihsá:. Entó:s no: se: ki..., se: ki..., se: kita ke:ní:w n' te:n se: mopale:wi:s. Tikihtowa *que** a:mo ma:..., mahyá: chihkoltik etos. Chihkoltik ne:n *espeque**, pero ne:n *este** ne:n ka:mpa ne:n *cadena** pos yeh etok *parejo** para kuali tamalakacho:s *porque** komo chihkoltik pos ke:ní:w yeh tamalakacho:s, a:mo welis. Kipia de nochi tamachi:wtos ne:n ka:mpa kite:makas *rueda** ne:n kone:meh wa:n te:na:n. *Porque** n' te:na:n kipia de tatahkotek eski. A:mo etos *parejo** ke:meh, ke:meh ka:mpa aktos *hasta** ne: ya:ti, *sino que** ta n' *cadenas** ya, ne:n te:na:n, kipia de nejo:n eski tatahkoya:mpa kipia de tikechtekiskeh para mo..., para kinkua:ki:tski:s iwa:n ne:n kone:meh. E:mah, para kuali tamalakacho:s, *porque** komo *parejo** de t..., de t..., e:wa ka:mpa tsi:nihkak, mah yowi *parejo** melaktik, entó:s ke:ní:w ne:n tamalakacho:s, a:mo, a:mo motanahna:mikis iwa:n kone:meh. Wa:n tikihtowa i:n *est...**, ne:n kipia itawa:n, ¿ke:ni:wki n' itawa:n, ke:ní:w n' kichihchi:wiliah? Kikohkoyo:niah. Kikoyo:niah itech *mismo** n' *trozo**, kkoyo:niah nika:n, kkoyo:niah nika:n, *crucruzado**, mahyá: ihkuí:n chi:wtok. Nika:n koyoktik, nika:n koyoktik, ihkó:n mahyá:, ihkuí:n chihchi:wtok, ihkuí:n. Para n' ompa ne:, se: koyoktik nika:n, se: koyoktik nika:n, ihkó:n mahyá: ne:, Pa:patiltik. Ehe, pa:patiltik para nejo:n kuali m..., *porque** nehnemi, kitamo..., kipale:wia ne: seko, sepa ne: no: kinehnemi:ltia pero n' o:men kipia de kininehnemi:ltia nochi n' te:na:n, *por eso** yehwa ne:n tayeka:ntok. E:, ma:ma:..., mopalakachohtiw, mopalakachohtiw, mopalakachohtiw wa:n mochi:xtiw ka:mpa aya:mo ahsi ne: se: pos kichia ne: oksé: para nejo:n ¿Wa:n ke:man ta:tayewalowa mahyá: ihkó:n ma:ma:wiltia? para kahsiti:w, para kinehnemi:lti:s. E:mah. Yo:n itawa:n tikihtowa mahyá:, i:n se: nika:n pankalaki, Tankohkoyoktik, tankohkoyoktik *porque** nejo:n ka:mpa ne:n tein kkuitiki:sa n' oksé: *como que** ihkui:ntsi:n ne:n pano:tos para tankalakis nika:n oksé: kkuitiki:sa n' oksé:. pero kipia de se: kkohkoyo:nia no: se:..., ta:tamachi:wtok. A:ki:n, a:kin ne: tachihchi:wa niman mitsili:s pos nika:n x'koyo:ni, ihkuí:n x'teki nika:n, *kirahrayarowa** ika ne:, ika ne: *lápiz**, wa:n nika:n xkoyo:ni. Pos nochi t'pale:wia:yah para ki:sa *barato** tepitsi:n ne:n, ne:n taxta:wi:l, *porque** nochi yeh *icuenta**, pos oksé:, oksé:, oksé: tomi:n kki:xtia. Wa:n neh n'pale:wi nochi ne:n, nochi neh nikohkoyo:nih, wa:n neh soh ne:chilih ke:ní:w wa:n pos se: kita:lia ke:ní:w, ke:ní:w n' chi:wis. ¿Wa:n i:n tikihtowa, tikilwia *espeque**, ka:nikahkuí:n pos yowi? Yeh yowi ahko, sempani ahko ya ka:mpa yetok no: se: ahko, ahkok de n..., ahko de ne:n, ahko de n' *cadena**. Paniá:n de n' *cadena** pa:pano:s, a:mo, a:mo kikuis. Kipia de n' *cadena** pa:pano:s pania:mpa para, para kuali tamalakacho:s *porque** nika:n de ihkuí:n de weyak, xa: nxolopih ke:meh, ne:n tikiliah ne: *cadena** ke:meh i:n de weyak *porque** pos kipia de nika:n ya:s ne:n, nika:n ya:s *este** ne:n kone:t, nika:n te:na:n, ne:pa se: kone:t, wa:n para *porque** mahyá: tikihto:ka:n mah tiki:xtapa:naka:n ihkui:ni wa:n yehwa ya i:ni t'natskualti:skeh para a:mo, a:mo ya:s *de lado**. ¿N' *espeque** tikilwia ka:n yehwa ka:mpa ika kkua:ilpiah ya n' tapial? A:mo. A: kanah. A:mo, yeh ne:, yo:n komohkó:n t'tekiti:lti:skiah ne: kua:koweh ya, pos yeh tikiliah *yugo**. Yehwa n' ika ne:n ki..., yehwa ne:n ki..., kikua:ilpiah ika n' tapial, pero ne:n *este** nimitsilia *de espeque** ke:n..., tein ika tikwiwilatsa, tein kitila:na. Yo:n tikiliah *espeque** pos para, para kinehnemi:lti:s ne:n kowit, Wa:n no: nimitsilihtok *cuando** yankuik *trapiche** tikta:liliah *hasta** seh se: sah oso oho:me sah, a:mo tikta:liliah miak. *Una vez que** moalaxoh ya kuali a, sake:ra se: e:yi, na:wi *paila** t'chi:wak, moalaxoh kuali a, entó:s ke:mah kuali tikalakili:s *más** a. Pero no:, a:mo no: wehka:wa se: *trapiche**, kichi:wa sake:ra se: o:me xiwit, ta pos *cuando** se: kitekiti:ltia neli, mo:stah, mo:stah, mo:stah, sake:ra se: chikue:yi to:nal, mo:stah ne:n tamanah, a:mo sayoh se:, se: tepitsi:n sah. Ne: pos niman pa:ti, ¿ka:n wehka:wa? Ka:n pos n..., wehka:was, komo sayoh se: *paila** ne: t'chi:wa *cada** xiwit, kichi:was se: *diez años**. Pero tehwa:n tikuih, tikuiah mo:stah, a:mo... Soh o:me xiwit kichi:waya se: *trapiche**, ta: neli tikuiah. Wa:n sepa wehweliwi a, ¿ka:n kualtia ok ke:man? Pos welia pero *solamente** mah kitsonikakepaka:n, *este** n' te:na:n. E:mah, welia yo:ni pero pos ne:, tehwa:n *mejor** sepa se: tte:teki:ltia:yah. E:mah, weli n' trapiche de no:nohne:lmeh mah kinchihchi:waka:n para, para, para tikuiskeh ihkó:n para, tepitsi:n sah pos weli. Pero para tikihto:skeh ne: t'chi:watih se: we:i tekit, pos a:mo se: ki..., a:mo se: ki..., se: kinemili *porque** pos nejo:n kwi:ka miak ne: *fuerzas** yo:ni. Soh para ika se: momikti:s, *porque** yo:n kwi:ka miki:lis no:. Onkak miak *persona** tikitayah nika:n moma:kalakih ya i:n, ma:kotoltik nika:n i:ni. *Tal vez** timomakatos *cuenta** ya a:konimeh *porque** pos kochisnekih, pos se: kochisneki, pos, t'wa:lmatis tikalakih ya moma:y, *porque** se: ki..., n' tein ampó:n etok kkalaki:s ika i:ni ne:n kikui:kuis, kkui:kuis wa:n kkui:kuis wa:n nika:n, nika:n nepaniwtos ne:n... Wa:n oksé: nika:n yeh no: ika i:ni, wa:n ne:pa oksé: no: *igual**. E:mah, owih yo:n tekit pero pos neli kualtsi:n se: kwelita pero *cuando** semi kuali ki:sa ya m' pane:lah pos no: se: kwelita ya. Ne: pos yo:n kowit, yo:n tein ki:xtapalta:liliah, nikihtowa neh, ka:mpa..., ekintsi:n nochi tapial a ne:n, a:mo kua:koweh ok ne:n tapa:ts... A:, pero teh tikihtowa xa: *tepostrapiche**. *de tepostrapich..., de tepostrapiche** ni:nipaka pano:tok ata ne:, Tak yehwa ya. kikuih nika:n, *por ejemplo** nika:n yetok ne:n *trapichete:na:n, ne:pa wa:n ne:pa pano:tok, ni:nipaka sempano:tok, pero i:n a:mo, ta: i:n sayoh sentapalika sah. Ka:mpa, soh sentapal ne:n aktok itech ne:n kowit ikua:payo, ihkui:ntsi:n ki:stok, wa:n ompa se: kilpia no: ika *lazo** para a:mo kua:kopi:ni, *porque a veces** kitila:na n' tapial no:. Ne: pos n' *kowtrapiche**, amo seni:xtapaletok. [...] A:mo, a:mo yeh sayoh sentapalika sah ne:n, *por eso** n' tikiliah *espeque**. Wa:n ne: no: *espeque** kiliah ne: oksé: pero pos yeh ni:nipaka ne: tsonikapilkak. para yehwa ya ne:n kitanami... Tatayewalowa. Ke:mah, ke:mah. E:mah, pero ne:n *tepostrapiche** pos Ta:tayewalowa. Kita:tayewalo:ltia ne:n tapial. Yo:n no: taman *porque** yo:n kipia de pano:s ta:lpantsi:n. *Porque más** ahko a:mo weli ne:n, a:mo welis *porque** pos nejo:n ne:n tapial wehkapan moka:wati:w ne:pa n' *espeque**. Wa:n ne:n *kowtrapiche** welia *porque** pos kite:mowah no: se: kowit tein chihkoltik, ke:meh ne:pa aktos de ne:pa kua:aktok *hasta** ne:pa pano:tok ihko:ni wa:n ke:meh kipa:panowi:s, kipa:panowi:s nika:n ne:n, *cadena** para a:mo kikuis. *Porque** komo kikui nika:n i:n pos ompa moka:wa *fuerzas** de n' tein..., tapial ne:nkah mochika:wtok wa:n nika:n moka:wtiki:sa *fuerzas**. Yehwa yo:n kual..., ika ttekitiah ne: ke:man, neh miak, miak ntekitik de yo:ni, tiki:xmatkeh pero pos, a:mo wel se: tekiti ok. Se:, se:, yowi n' *tiempo**. Entó:s tikihtowa *que** yehwa yo:ni, wa:n a:mo n'mati ox nochi a n' tite:chilwih pero, ne:n yo:n tein tikihtowa kowit tein kitahtantia:yah, ¿yehwa n' a:wa:kowit kikuiah oso oksé: kowit? Tikuiah de kakate *o de pimienta**. A:. E:mah, yehwa yo:n tikuiah. E:mah, a:mo ke:man tikuikeh de ma:tankah. Nochi yehwa de yo:n de, Ma:tankah nikuik n' kalikxit, ka:mpa ne:n, ka:mpa p..., *los primeros** ka:mpa ne:n, ka:mpa tsi:nihkak. *Aja**. Ke:meh eskia tein tama:mahtoya. *Ajá**. Yehwa sah yo:n. *Eso**, yehwa *mero**. Wa:n a:xka:n nikahkuí:n ka..., ¿a:koni ne:n kipia ne:n, i:n kowtrapiche**? A:mo na:kin ok. A:mo a:kin ok. ¿Tehwa:tsi:n tiki:xmati a:ksá: a:kin weli kichihchi:was..., kichihchi:wa *o** kichihchi:waya? Ke:mah. *Pues** weli ne:n nejí:n *nocompadre** Cupertino Hernández ne: Tecoltepec, weli. Ne:chilih *que** kichi:was, komohkó:n nik..., nikilia kichi:was. Pos *solamente**, sayoh para a:wil, pero para nikihto:s ttekitiskeh pos ka:n..., a:mo, moneki tekit. ¿Wa:n yo:n kichihchi:wah ke:meh ka:nachi n' ipati:w? Pos ekintsi:n xa: ke:mih, Ta: a:chá: ke:meh *mil quinientos**, xa: nimolwia, pos xmonemili sayoh ne: a *quince mancuerna** wa:n *lo de cien mancuernas** ne: ipati:w ne:. Ika t..., [ki]tekitiliaya no:pá:n katka *cien, cien pesos**, katka *a peso** m' pane:lah. pos *cien pesos, cien mancuernas**. Ki:xeheko ekintsi:n *cien**, ¿ka:nachi pos n' ki:sa, ka:n *mil quinientos**? Pos xmonemili sayoh, pos yo:n, yo:n *precio** kipias, Ke:meh eskia *como siempre [de] a peso** mah tikihto:ka:n, pos *mil quinientos** yehwa ya n' *a quince pesos**. E:mah, yehwa yo:n no:. Ekintsi:n a:mo kanah, *solamente nocompadre** ne:, komo se: kine..., se: kin..., nikilwi:s, neh n'tapowi:s wa:n name:chili:s komo ke:ní:w. ¿Wa:n tein teh tikpiaya pala:n *o** ton tikchi:wilih? Kanah weh, ne:, nejo:n wa:lahkeh ne: te:telia:nos wa:n kit..., kitekkeh ne: nochi nokalkow de ne:n de n..., de ne:n ka:mpa ne:n *este** ne:n, no:..., *nohornario**, ne: *nohornario** nochi kwehwelohkeh, Titapa:tskaya. nochi kwi:kakeh n' kalkowit, *parejo** kite:ntekkeh nochi ne:n kalikximeh wa:n ke:mah, no: kite:ntekkeh ya ne:n kipantamo:tkeh n' *espeque** wa:n ke:mah kitehtekkeh nochi, nochi kwi:kakeh, nochi n' *trapichekone:meh** kin..., n' *trapichete:na:n** kima:yawkeh wa:n nochi kitekkeh, *hasta** ta:lte:n kitekkeh ne:n nimitsilihtok ma:tankah. Nochi kwi:kakeh ne:, nochi, nochi tamik. Ka:n teh moka:w nio:n tei. E:mah, ne:ch..., ne:ch..., ne:chkui:lihkeh *de plano**, ka:n..., toni neh nikchi:wati neh. Ka:n ompa nietok nikilia neh. Komo ke mitstachtekihkeh. E:mah ne:ch..., ne:chwi:kilihkeh, ke:meh ekintsi:n xkita we:i n' a:t, ke:ní:w nipano:ti, pos ompa yetok yo:n *rancho**. Ompa nikpia o:me, e:yi *mata pimienta**, pero pos ka:n wel niow ekintsi:n, miak n' a:t. Welis nia:s pero nika:wí:n *puentekopa**, nika:n Masa:..., nika:n Tetelilla, pero pos we:i owihka:n ne: kowyoh nipano:ti, ka:mpa ne: José Carmen Félix katka ita:lpan tatsi:ntan, yo:n techahchalihtik. Ompa etok n' ta:l, ka:n... *por eso** n' tina:wi:n tikni:meh nochi t'piah ompa ne:, ka:n a:kin yowi. Wehka ya pero, owihka:n. E:mah, *más**, pos yehwa yo:n nimitsilia *que** xo:... ne:chwi:kilihkeh n' kowit a:mo nehwa nik..., *nikaprovecharoh**, kwi:kakeh. Nikihto:skia sake:ra mah, niknemilia:ya mah nik..., nike:waskia, wa:n nike:waskia ne:pa, kuali etoskia *hasta** ekintsi:n. Pero ke:meh a:mo nike:wak, a:mo ne:chmakak *tiempo** wa:n ka:n nikihto:s ne: ke:meh se: teihsá:, se: *silla**, ta: pos ne: eti:k. Moneki *compañeros** para nikwi:kas ne:pa, *ora** ka:ni nika:wati, a:kon icha:n nika:wati. Yo:n a:na:l etoyah ne: *noparientes** nochi yahkeh ata. Ki:skeh de ompa. Sepa n' tikilia:yah Rogelio, mikik a ata. Nemi sayoh ne:n tikiliah ne:n Polencho, ke:ní:w mono:tsa. Ne: pos yo:n i:n a:ta:wte:noh ne: Masa:ttsikui:ni, ¿mokni:wa:n katka? Nochi yahkeh, nochi yahkeh. *Noparientes**. Yahkeh nochi, yahkeh ne: *pueblo**. Ekintsi:n sayoh nemi n' Antonio, Fidel tikiliah wa:n *este** ne:n ka:n n'mati ox nemi ok ne:n tikiliah ne:n... A:, nemi se: tikiliah Antonio Martínez. Wa:n *este** ne:n Florencio, e:yi:n, na:..., na:wi:n ya sah, *más** nochi mikkeh ya. Wa:n se: *nohermana**, tein ne:n katka *iher..., ihermana de** ne:n Rogelio. E:mah, yehwa:n sah yo:n nemih, *más** nochi te:chka:wte:wkeh ya. Nochi yahkeh Tetelilla. Ompa yahkeh Tetelilla. *Más** ompa ne: a:te:n a:mo na:kin. Nochi n' kali nochi kwehwelohkeh, nochi n' *teja** nochi kpanki:xtihkeh. Ka:ni nika:waskia yo:n pos, wa:n eti:k. Mah n'nemilia:ni mah n'wi:kaskia *pueblo** ompa ne: Tetelilla ompa nika:waskia ka:mpa ne:n Canos *o a ver** ka:nikawí:n. Pero de a:mo se: kim..., ta: eti:k, n' ka:n nikihto:s xwi:katinemi, ta: we:i katka, xa: ke:mih, ke:mih *tres metros** wehkapan. Ne: wehka:w i:n Ayotzinapan, ¿a:konimeh kitekiti:ltia:yah n' *kowtrapiche**? *Difunto** Ernesto Juárez. Ernesto Juárez, ne:n ipopá:n ne:n Luis Vázquez Antonio, ne:n, nika:n i:n Luis Vázquez ne: wa:n, ne:n ipopá:n Antonio Santiago kat..., Antonio Santiago, ne:n *nocompadre** Basilio *isuegro** wa:n a:kone se:, *difunto** José Juan Guerra. E:mah, *pero después** nejo:n kipatakeh kowkeh nochi *tepostrapiche** ya. Pero miak tekitikeh yo:n, ika yo:n kowit. A:, *difunto** Gabriel Vázquez. Miguel Vázquez, nochi [...], *nocompadre** Basilio. Nochi tekitikeh kow..., *kowtrapiche**, pero ekintsi:n ka:n a:kin. Kinemiliah kichi:waskeh pero pos ka:n akah kinemilia. Neh n'to:kak ok n' owat yo:n ne: Ta:li:x, ka:mpa yet..., ita:lpan ne: Gabriel Vázquez, n'ta:lihka se: kuali *parte**, ke:meh se: *tarea**. Pero wa:lahkeh n' tu:sameh, nochi [ki]tamihkeh, a:mo teh kka:wkeh nio:n sake:ra se: *mata**, tamik, tamik. E:mah, pero pos neh n'welitaya ntekitis ika yo:n owat *porque** pos ne: a:mo..., *al** tikpias nika:n owat, tikpia ne:pa sinti, tikpia a:t, kuowit, toni mitspolowa. Ma:ski a:mo teh tomi:n, pero sake:ra ne: tikpia *seguro** ne:pa ne:. Pero komo a:mo tei... Ompa kipia nikita *que** kipia miak *ventaja, porque** pos ompa se: kipanta:lia nimitsilihtok pahpata, teihsá witstsitsí:n, pos ompa se: mopale:wia ika, se: kimahse:wa sake:ra. Pero ekintsi:n ka:ni, a:mo na:kah, a:mo na:kin tekiti. Ekintsi:n *puro** kahfe:n. Pos ekintsi:n tepitsi:n te:chahokuiti de n' kahfe:n, pero, pero n' *pimienta** a:mo t'matih ke:ní:n *valeroti**, taman ye:kxi:i:ntok ika i:n kiowit, A:mo t'matih ke:ní: n' tikchi:watih pero pos *todos, todos** ekintsi:n pos tietokeh *medio** owih *porque** pos ne: a:mo na:kin ta:ke:wal. Pi:pil nikimpia nochi yahkeh ne: parahko. Ne:chka:wte:wkeh nose:lti, sepa oksé: momachtihtoya. Ki:sak *apenas** ne:n, kineki tekiti[s], *a ver** ka:nika ya:ti. Wa:n *pimienta** ta:kiti pero ka:n tehwa:n tikuah. Pos ka:n weli, pos n..., ma:xi:intok. Ka:n, ka:n wel t'pale:wiah. E:mah. ¿Ne: pos n' *tuzas** kitelwe:liliah n' owat? *Tuzas** kitelwe:liliah n' owat? *Tuzas** pero i..., yehwa:n intakual, mo:stah ne: kkuahtokeh wa:n momiakiliah, *más** momiakiliah. A:mo ke:man tamih. Kitamihkeh n' owatsí:n, tamik. Wa:n neh n'welitaya nikihto:skia nikxihxi:mas, n'wi:kas ne: Zacapoaxtla *o** Zaragoza, se: kimakas, *a ver** ka:ni se: kka:was, sake:ra ika se: tapatati:w ika *trastecitos**, miak taman te:chpolowa n' *cocina**. Pos semi nikwelkakik n' tein tite:chtapowih, telkualtsi:n ne:n motalna:miki:lis wa:n kualtsi:n ihkó:n ke:m..., ke:meh timotekipanoh ne: wehka:w, Ne:, pos a:xka:n xne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Herminio Alarcón Calderón. Ayotzinapan.