Na:no, xite:chnohno:tsa achto de i:n ke:ni:w se: kikui wa:n ka:ni mochi:wa. ¿I:n? wa:n toni ika pahtia [wa:n toni n' kipahtia, wa:n toni ika tikpahtia] Pos i:n se:, se: kikui se: kima:kohkoto:na, se:, se: *rollito** kuali no:, se: *bolita**. Se: kichi:wa wa:n se: kima:xakualowa wa:n se: kiwawa:na ne:n ka:mpa kipia ne: xi:yo:t, wa:n ompa se: kipepecholia n' ix..., m' pachti a. Ompa se: kilpilia para ni..., mo:stika sepa kki:xtilih, wa:n sepa kita:li:lis mo:stika yewha i:ni. Entó:s, poliwi a wa:n... ¿Ka:nachpa se: kita:lilia? Se: kita:lilia ohpa. Wa:n ika yo:ni sah. Ika yo:ni sah, ka:n tehsá:, ohpa sah se: kita:lilia wa:n pahti a. E:mah. Kuali tte:chtapowi:s ka:ni, ke:ni:w mota:lia yo:n xi:yo:t wa:n a:konimeh n' kinkui, ox a:kin eski *o**, ox te:kokoh. A:mo, ta: te:ahwayo:tih. E:mah te:ahwayo:tih, de mela:w n' ahwayoh wa:n to:ne:wi. E:mah, to:ne:wi. Entó:s para ne:, yo:n ahwayowas yehwa ya ne: kipahti:ti a. Kikui:lia ya ne:n i..., n' tein ika ki..., te:..., te:ahwayo:tih. Entó:s *cuando** tikta:lili:ti ne: tik..., niman tikmachili:s yowak, a:mo ok ahwayowa. Entó:s kina:miki a. Pero pahti i:ni, kin..., kihkuanilia n' tein te:..., te:kokoh. *Porque** fie:roh n' te:..., se: ahwayowa. E:mah wa:n... ¿Ka:nika mota:lia ne:n xi:yo:t? ¿Eh? ¿Ka:nika mota:lia xi:yo:t? Pos, pos ka:mpa yeski. A:mo nimitsilia seko sah. *O bien** mitskui nika:n, *o bien** mitskui nika:n moyo:li:ka:n, nika:n mokuitte:nte:noh, *o bien** mitskui nika:n mopoxko, *o bien** nika:n moyo:li:xko, *o bien** nika:n mokantipan. Nejó:n *porquería**, a:mo ne:, a:mo nejo:n seko sah mota:lia. A:mo wel nimitsili:ti sayoh seko, sanoke nejí:n yeh, yeh ne: xi:yo:t, ka:mpa ika yo:lito. Ka:mpa ika ya yo:lito. Pero yo:n *este** ne: yehwa ya ne: kipahtia. Wa:n de yo:n kipahtia a:mo ok te:kui, e:mah, poliwi. ¿Wa:n xi:yo:t eheski:sa *o** ke:ni:w mochi:wa? Ehes..., chihchi:chi:le:wi wa:n aha:yohki:sa. mahyá: yo:n sa:wa..., sa:watsitsí:n mochi:wa, ata ta: tak xa: no: i:ksá: mitskui yo:n pané: kokotsitsí:n pisi:ltik. Pos ihko:ni wa:n a:yo:ki:sa, komo tikwawa:na, pe:wa ki:sa n' a:t, a:yo:ki:sa. Entó:s yehwa yo:n te:kokoh *más** wa:n chichinaka. Yehwa yo:n se: kita:lilia pahti a. E:mah, yehwa neh ika ne: nimopahtia wa:n nikimpahtia m' pilimeh tein ke:meh yo:n. Kuitte:xi:yo:tia se: i:n yankuixtok, kikuitoh panti, ne:chtahtani:toh wa:n nikinilih ke:ni:w n' kichi:waskeh, kita:li:lihkeh pero nika:n itech n' i..., n' i..., nika:n ikuit..., nika:n itahkoya:n, *desde** nika:n ihkui:ni *hasta** i:n nika:n i:n, nika..., nika:n ikuitte:nte:noh. Wa:n kwi:kayah ya ima:ko *doctor** wa:n a:mo kipahtihkeh. Yehwa ya yahka kalihtik kikuito, yehwa ya pahtik ne:n pili. Pahti, e:mah. I:n oksé: xiwit, ¿ke:ni:w mono:tsa wa:n toni se: kikui? I:n teposihya:k ne:n mono:tsa, i:n teposihya:k xiwit. I:n yehwa ya n' kualtia se: ki..., se: kikokototsa wa:n se: kitikopachowa ika ne:n kiltsompech, Kiltsompech mono:tsa seki a..., xiwit *hasta** ihko:kó:n mochi:wa. Se: kitsompachowa ika, se: kitetekuinowa wa:n se: kitsompachowa, iwa:n ya i:ni. I:n iwa:nti a, i:n ihkui:ni xkita, i:n ihkuí:n se: k..., se: ki..., se: kita:lilia i:ni, wa:n nika:n se: kita:lia nejó:n ten ne:n, i:ni wa:n tatam..., tatampa ya, tatampa ya ne:n *hoja santa** sepa nika:n se: kina:lkalakia wa:n se: ki:xkelpachowa ihkó:n. Wa:n se: kina:lkalakia tikotah, mah ixki. Yehwa ya n' tikihtohtoya. ¿I:n xiwit ke:ni:w mono:tsa? Ne: xa:lkuawit, xa:lkuawit. Pero i:n semi kuali. Wa:n i:n, komo..., nochi kualtia, ika tikpoxpi:kis, no: kualtia wa:n komo a:mo tikui se: tahko *hojita**, a:mo we:i para pili tai:s, ihko:ntsi:n sah. Ihko:ntsi:n tikmanilia, yehwa ya i:ni n' iwa:n wa:n tik..., tikmana ya wa:n tikta:lia ne:n tekixkit, tsikitsi:n ika t'pampoto:nilia wa:n *carbonato** tsikitsi:n. Wa:n ke:mah tiki:xtia ya wa:n tikta:lilia ya ne:n, n' ika n' *hoja santa** sepa tikpatilia, tein yankuik ke:meh i:n tikuiti wa:n t'patilia wa:n ompa tiktsonkepa ne: tein totoktik wa:n nika:n se:wiki wa:n t'poxta:lilia ya m' pili nika:n. Yehwa yo:n no:, no: kualtia. Wa:n komo a:mo pos tikmaka ya tsikitsi:n wa:n yehwa ya ne:, i:pa xi:ti:ni a n' inexwitil. Xiti:ni ne:n inexwitil, yehwa neh ika nikimpahtia, e:mah. Yehwa yo:ni. Wa:n i:n, yehwa ya ne:n estsompi:l. No: kualtia i:ni, se: kimana. Nejí:n se: kimana, nejó:n ti..., iwa:n *guayaba**, iwa:n *guayaba**, yehwa:n o:me:n se: kimana. Entó:s nejo:n se: kimana, wa:n, wa:n no: se: tai, yehwa ya n' estsompi:l kitamati:li:ti. ¿Ke:ni:w mono:tsa i:n xiwit? ¿I:n? Okma, okmaxiwit, e:mah. Yehwa yo:ni wa:n yehwa ya *guayaba**. yehwa n' iwa:n se: kimana i:n, kualtsi:n ya iwa:n ya ne:n, ne: se: kisentilia ya, yehwa ya ne:n, kualtia ya pahti. Kkoto:nilia ya n' estsompi:l. ¿I:pa estso:mpi:l sah kipahtia *o** teihsá: kokolis *más**? *Este** yehwa sah kipahtia, e:mah. Wa:n yo:n ne:pa xta:li a, yo:n pano:k a. A:xka:n tiowih i:ni. I:n, se: kima:xakualowa xoxowik, komo pori..., semi telfie:roh kimachilia, xoxowik se: kima:xakualowa i:n, se: kikui se:, se: *rollito** ihko:ntsi:n wa:n para se: tsiwahkal de a:t. Yo:n se: tsiwahkal de a:t, kualtsi:n mah se: *kcolaro** wa:n mah mokahka:wili m' *persona**. Nochi tik..., nochi kimachilihtiw n' itsontekon nika:n yowi, yowi, yowi parejo** n' kinemi, *hasta** itech nika:n *icorazón**, *hasta** nika:n pané: yo:n, pané: kipihpi:tstiw. Entó:s kina:miki a. Entó:s komo kina:miki wa:n kitamati:lia, mo:stah n' kualka:n, mo:stah mah k..., mah kimana ya, para no: se: *litro** de a:t, para nochi n' to:nal. Tami n..., mo:stika sepa kimana. I:n tai:s se: sama:nah, se: sama:nah tai:tos i:ni. Wa:n de yo:n kit..., kimachilia *que** kima..., kitamati:lih ya n' ipox, kuali takua ya, a:mo teh kimachilia ok, a:mo kikokowa ok, a:mo kkokowa itsontekon ok, a:mo kikokowa ima:wa:n, entó:s kika:wa ya, yehwa i:ni. ¿Ke:ni:w mono:tsa i:n xiwit? I:n mono:tsa ne: chapolisitit, pero *castillahkopa** yehwa ya ne:n *verbena**. E:mah, i:n *azulito** n' ixo:chio, i:n *azulito**, Yehwa i:ni, yehwa i:ni m' pahti. ¿Ton kokolisyo n' kipahtia tikihtowa ne: i:n xiwit? Pos kipahtia yewha sah *latido**. *Latido** kipahtia. Wa:n ne:n *latido**, ¿ke:ni:w se: kimati ne:n...? *Ay dios**, mitstetsi:lo:s ke:meh i:pa yo:n ke:meh i:pa yo:n tia:ti kalan, pané: tia:sneki kalan. Mitstetsi:lo:s wa:n mitskoko:s nika:n, wa:n pe:was nochi tisi..., nochi tisisipoltias, mokehketsa se: iihwiyotsi:n. Wa:n tisese:yas *parejo** wa:n mitskoko:s nochi. Pero tikmachilia timikiti, se: sese..., se: sesepoka, se: sesepoka. Wa:n te:tetsi:lowa pero a:mo teh kanah ika, *hasta sin que** a:mo tikuis tsiktsi:n ne: ne: tikokownex wan ximokawa:ntilia wa:n xi..., ximopahpacho nika:n, *hasta** pané: tikye:kmatis. Wa:n timokahka:wilia ya i:ni, ika yo:n ke:mah, kuali timoka:wa ya. Yehwa ihko:ni se: kichi:wa. Pos... Tikihtowa se: kimana i:n mo:stika, ¿i:n ise:lti *o** teihsá: xiwit se: kita:lilia? A:mo, a:mo, yehwa i:n ise:lti. Ise:lti sah i:n se: kimana. E:mah wa:n se: tai a. Yehwa ya se: tai:tok se: sama:nah. E:mah. Wa:n i:n ia:yo se: tai, ke:niwki, xa: tete:lik, koko:k, chichi:k. A:mo, ta: chichi:k. *Ay, dios** ye:kchichi:k, a:mo se: kitolo:sneki, pero se: *al jalón** se: moki:tskilia, *con tal que** se: pahti. Pahti. A:man *este**, tein i:n xiwmeh pano:keh ya, kuali tte:chtapowi:s... Ke:meh i:n xa:lkowit, ¿ke:niwki n' ixo:chio? ¿N' ixo:chio? Yeh mahyá: *cigarrito**. Yeh mahyá: *cigarrito** n' i..., n' ixo:chio. E:mah, yeh i:pa mahyá: se: *tu:tubito** sah. Pero, ne: ka:n nikwa:lik, ta: ne:, xo:chi..., xo..., mochi:wtok mahyá: *cigarrito** ya n' ixo:chio. E:mah, i:n yehwa ne:n ista:k, i:ni. *Porque** no: onkak no: ne:, no: *medio**, *medio cafetado** no:. *Porque** i:n no: o:me taman onkak. I:n ista:k, wa:n onkak seki no: *mo..., medio morado** ne:n ixiwyotsi:n. *Pero mismo**, xo:chit se: *clase** sah, n' i..., n' ixo:chiotsi:n mahyá: *cigarritos**. E:mah, ihko:ni yeh i:n mochi:wa. ¿Wa:n i:n kowit oso xiwit sah? A:mo, ta: we:i n' kowit mochi:wa, n' ta: n' ikowyo ihkó:n mochi:wa, we:i. We:i n' ikowyo, wehkapan. I:n nikwa:lkuitis *porque carreterahte:noh** ihkatok wa:n nikilih ne:n *chofer** mah ne:chchia, nikuiti seki ne: xiwtsí:n. Kihtowa, ton xiwyotsí:n. Nikilia seki xiwtsí:n. Kihtowa *bueno**. Ne:chchia:k wa:n nikna:lma:tekito, pero kipia ya n' i..., kipia ya n' *icigarritos**. E:mah, yehwa yo:ni ne:n ixo:chiotsi:n, e:mah. I:n okma, kuali tte:chtapowi:s ox kowit, xiwit, wa:n ke:niwki n' ixo:chio. ¿I:n? I:n ista:k n' ixo:chio. I:n ista:k, we:i ihkó:n mochi:wa n' ixo:chio, we:i, we:i xo:chit. Wa:n no: se: sah no: n' ixo:chiotsi:n mochi:wa, pero yeh i:n ne:, nejí:n a:mo mochi:wa n' iteyo. Ihkó:n wa:ki, popotoka sah, ne:n mahyá:, mahyá: ichkat popotoka, i:ni, n' ixo:chio wa:ki. Mahyá: tahsoltsí:n sah, ihko:ni yeh n' i..., n' ixo:chio. Yeh a:mo. Wa:n i:n no: *igual**, no: sayoh mahyá: *cigarrito** mochi:wa wa:n ompa wa:ki a, a:mo tehsá:. E:mah. Wa:n i:n teposihya:k, ke:ni:wki n' ixo:chio wa:n ox... A:, yeh i:n ke:mah, i:n teyowa. I:n ixwa n' i..., i:n ix..., ixwa n' iteyo. Yeh mochi:wa ihkó:n we:i, pané:, pané: n' ikuitapi:l misto:n, ihko:ntsi:n. *O**..., wa:n ompa mosa:lowa ya n' *semillitas**, nochi ompa mosa:lowa. *Cuando** chika:wa ya i:n wa:ki ne:n i..., n' i..., n' *isemilla**, wa:n kuali se k..., se: k..., se: kitepe:wa ke:meh ne: se: ikaltsi:ntan. Nejí:n ixwa. A:man i:n xiwit tikihtowa kipahtia xi:yo:t, ¿ke:niwki n' ixo:chio wa:n i..., iteyo, ox no: ta:ki? I:n, i:n, i:n i..., i:n teyowa. wa:n ixo:chio ista:k no:, no:, no: we:i mochi:wa n' ixo:chio. Pero ista:k n' ixo:chio wa:n iteyotsitsi:n pisili:toh. pisili:tos, pisili:tos, ke:meh ne: n..., ke:meh *cuando** mochi:wa mimie:ntah, *apenas** mochi:wtok pisili:toh, ihko:ni n' i..., n' ixo:chio. E:mah, kualtsi:n, i:n no: kualtsi:n xo:chiowa. ¿Wa:n i:n kowyowa oso mopa:pacha:nia, ke:ni:w mochi:wa? I:n mopa:pacha:nia, yowi wehkapan. I:n ta: *cuando apenas** ne: i..., ixwa, *apenas** ihko:ntsi:n mochi:wtiw. Ihkó:n, ihkó:n momalakachowa. Ompa ke:mah mokechmekayo:tia ya, yowi a. nehnemi, nehnemi, yowi *hasta**..., nochi pa:..., nochi mopa:pacha:nia. Wehka sentakui. Yehwa i:ni, i:n wehka mopacha:nia. Wa:n i:n xiwit a:koni mitsilih kipahtia xi:yo:t *o** a:koni mitsne:xtilih? I:n ne:chilwih se: ta:totsi:n, yehwa ne:chilwih *que** kualtia para xi:yo:t. Se: ta:totsi:n ne:chil..., ne:chne:xtilih, neh a:mo no: nikmatia. Ta: tehwa:n n' tikuiah ne:n chi:chiwa:la:yo:t, ¿tiki:xmattok? Yehwa n' tehwa:n tikuiah. Wa:n *ajo**, pero a:mo kimiktih yo:n nikihtowa no:kichpil kikuika, yeh *mero** nika:n pe:wak, ihkó:n se: *ruedita**. Kita:lilih n' chi:chiwala:yo:t, kita:lilih *ajo**, a:mo teh kinekik. Entó:s ne:k..., nik..., ne:chilwia ta: yo:n xi:yo:t, yehwa i:n pahti kihtowa. 'Ma:xakualo kihtowa wa:n tsohya:k, ye:kxankahya:k kihtowa wa:n xpepecholi kihtowa mo:kichpil. Neli, nikma:..., ma:..., nikma:kokototsak ihkó:n se: *rollo**, se: *bola** se: *bol...**, se: *bola** wa:n nikma:xakualoh, wa:n nikuik se: pa:yoh wa:n ika n'pepecholih. Ox ne:, n' ta: ohpa sah n'ta:lilih. E:mah, ihwa:..., *por eso** nikmatik *que** nejí:n pahti. Pero se: ta:totsi:n ne: ne:chilwih. I:n ne:chne:xtilihkeh, i:n a:mo nikmatia komo pahti. E:mah, pero i:n xa:lkowit wa:n yehwa i:n, neh i:pa nikmati, i:pa ika nikimpahtia:ya nopilwa:n. I:ni. Wa:n mopilwa:n ika tikimpahtia:ya, ¿a:koni mitsne:xtilih ika xkimpahti? Nejí:n ne:chilwihka se:, se: *difuntita, notía**. Yehwa ne: ne:chilwihka *que** yehwa ne: ika se:..., mah se: kimpahti. Entó:s de, de nikta:lih *cuidado** pos pe:wak no: ika nikimpahtia wa:n pahti. *Cualquiera** pili ne:chwi:kili:skeh ika i:n nikpahtia. E:mah, wa:n pahti. Se: kitohtopo:nia n' ii:ka:n, se: kikui ihkó:n, se: kimohtsolkui n' inakayo wa:n se: kitila:na, sepa ne:, *parejo, parejo** se: kitohtopo:nia *desde** nika:n se: e:wte:wa, de nika:n i:n se: kitopo:nia, se: kitopo:nia *hasta** nika:n *irabito**. Wa:n ke:mah tikta:lilia ya i:n xiwit. *Ay dios**, sayoh sepatsi:n, tein kina:miki t'tohtopo:nih ya. I:pa sepatsi:n wa:n kuali moka:wa. I:n teposihya:k. Ke:mah. E:mah. *Bueno** pos tasohka:matik te:chtapowih ika ne:n nochi i:n xiwmeh. Ke:mah. Ke:mah. Ne: nika:n name:chi:xmati:ltia nejí:n xiwtsí:n, nejí:n semi pahti. Sayoh *que** nika:n pos a:mo mochi:wa. Pero *bueno de que** kuali nankite:mowah pos kuali nankikuitih ka:mpa onkak, nanki:xmattokeh ton pahti nejí:n mochi:wa. ton nejó:n ti..., kipah..., kitamati:lia se: pili. N..., *igualmente** tasohka:matik. Ne: tine:..., nane:chnohno:tskeh wa:n nikwelitak *namopalabra** ke:meh nane:chtapowihkeh, pos ne: no: xiki:xmatika:n toni n' ompaka newí:n tani m' pahti n' onkak, n' tehwa:n tikuih. E:mah. Yehwa yo:ni. I:n komekat i:pa ne: tanikua:kopa sah mochi:wa. Pos *este**, pané: ke:mah. Nikahkuí:n pané: a:mo kanah nikita. E:mah, i:n ompaka nehkuí:n tanikua:kopa sah mochi:wa. ¿Ke:meh itech katí:n xola:lmeh tiki:itani? Pos nijí:n i:n onkak, onkak nika:n Tepetitan, onkak *este** nika:n Santa Rosa, onkak Witsikitepe:k[Huitziltepec], ka:mpa *nivivirowa**. Nochi yo:n, nochi onkak, nochi onkak *hasta por** Santiago. Pero de Santiago para, para nika:mpa, pané: a:mo teh nikita. E:mah, ompaka sah nejí:n xiwtsí:n mochi:wa. Pero se: kita se: *cualquiera** xiwtsí:n, pero a:mo neli, nejí:n kipia n' ipah, para ika se: tapahtia. E:mah, yehwa i:ni. Telniktasohka:mati miak *que** nanki:..., nane:chtahtanilihkeh, wa:n no: name:chilwih *lo que** tein neh nikmati. Tein a:mo nikmati pos a:mo name:chilwia, pero tein nikmati name:ch..., nika:n *name:explica...**, name:ch..., name:ch..., name:ch..., name:chilwih ya, ton..., ton pahti kipia, toni n' ika se: pahti. Yehwa i:ni, niktasohka:mati miak, *igualmente** ke:meh namehwa:n, ke:meh neh. *Bueno** pos sayoh xte:chilwi moto:ka:y wa:n a:ltepe:t ka:mpa tiwa:le:w. *Este**, ne:, nehwa niwa:le:wa Wi:tsikitepe:k [Huitziltepec] wa:n nimono:tsa ne:n, María Modesta Millán Diego, *nomunicipio** Tuzamapan de Galeana.