A:xka:n na:nah nikneki xine:chtapowi, i:ksá: kihtowah ne:n te:kokoh mahyá: i:n se: iyo:li:ka:n tani, mahyá: se: ie:lchikiwtsi:ntan, kihtowa ne-. se: *iriñones** a:mo ye:kkualtia, *Andale** tehwa:tsi:n xa: tikmati yo:n, toni ika se: kipahtia xa: onkas xiwtsí:n no: ke:meh teh tikmati xa: onkas xiwtsí:n oso kowit, oso ixo:chio, oso inalwayo, oso inalwayo se: kowit, xa: tikmati toni n' te:pahtia. N'nekiskia xne:chtapowi. A: *bueno**. Pos neh nejo:n tika[tein ika] ni..., ika nikimpahtia wa:n no: ika nimopahtia, *este** mono:tsa te:mpa:waxiwit, Nejo:n *bolitas** ata n' i..., n' ix..., ata n' iteyotsitsi:n no: wa:n te:kuihkui. Entó:s yo:n se: kiwiwita, se: kiwiwita wa:n se: kipahpa:ka, ne: mahtak, mahtak ne: kowtsitsí:n, n' inalwayo. Entó:s se: kipahpa:ka kualtsi:n wa:n mah se: kitsontewi, kualtsi:n, kualtsi:n mah se: kitsontewi n' inalwayotsi:n, wa:n ke:mah mah se: ki..., se: kimana ya. Se: kimana wa:n yehwa ya ke:meh eskia nejo:n ti..., se: tai:tok a, yehwa ya se: ia:w. A:mo se: tai ok kahfe:n, yehwa ya n' se: ia:w. Mah se: tai [sa]ke:ra se: sama:nah, wa:n ke:n teh tikmachilihtia:s. Ke:ni:w n' tikmachilia, mitsna:miki *pues**, teh *xiksegui:ro hasta** se: sama:nah, titai:tok. Yo:n mitschipa:wili:s ta:ká:n ne: nejo:n tikualakte:ntok ne: mo..., mo..., *moriñón**. Yehwa yo:ni kichipa:wa. Wa:n se: *cosa**, komo tikpia nejo:n ne:n, ne:n *diabetes** pos yehwa ya yo:n nimitsilia pané: si:talxo:chitsi:n, pero ampó:n onkak. A:mo wehka, ampo:hkuí:n onkak, wa:n no: se: kiwiwita wa:n no: se: kimana. Entó:s yo:n no: *igual** mah no: se: tai. wa:n no: te:na:miki. Amo semi se: pahti nochi *pero como que te:calma:rowilia, como que** te:..., tepilitsi:n te:kaxa:nilia ne:n kokolis tein se: kipia. Wa:n kuali se: yetok ya tepitsi:n. Yehwa yo:n nikihtowa ne: mahyá: si:talxo:chitsitsí:n, ata tein yo:n ne: Cuetzalan kinamakah, ihkó:n, ihko:ni ne:n poso:ni, nochi ista:k. Yehwa yo:ni mah se: kimana wa:n mah se: tai. Yehwa yo:ni n' te:na:miki. I:n tein teh tikihtowa mono:tsa te:mpa:waxiwit, ne:n para tein ika se: kipahtia ne:n *riñones**, ¿i:pa ise:ltihtsi:n Ise:lti, yeh ise:lti. iselti sah se: kikui? Yeh ise:lti, yeh a:mo teh iwa:n a:kah xma:nelo. Yeh tikwiwitati wa:n tikmana, yeh ise:lti, pero mahtak, mahtakti nalwatsitsí:n. Wa:n yehwa sah yo:n xikmana wa:n yehwa sah xita:tai, wa:n xita:tai wa:n mitskaxa:nili:s. Tikihtowa:ya se: semana mah se: tai:to oso. Se: sama:nah, se: sama:nah. Yehwa ya moa:w. Yehwa ya ti..., ti..., ti..., tia:miki, titai, tia:miki titai. Wa:n yehwa ya ika yo:n pahti. Yehwa neh n' ika nimopahtih. Wa:n i:n tein teh tikihtowa ke:man i:n te:kui i:n kokolis *diabetes**, yeh tikihtowa si:talxo:chit se: kikui. ¿Wa:n yeh no: ise:lti sah? Yeh kipah... No: ise:lti. Yeh no: ise:lti, yeh a:mo tanelo:l. Yeh no: iselti tikmanas, no: tikmanas se: *rollito** ihko:ntsi:n, wa:n no: tapa:kal wa:n no: *igual** tatsontewi:l. Kual..., *igual, igual** mah se: kixahxama:ni. ¿Yehwa n' ixiwyo *o**...? Inalwayo no:, no: inalwayotsi:n. No:, wa:n no: tikpahpa:ka kualtsi:n wa:n t'tsontewia wa:n no: *igual**, no:, no: *igual** se: sama:nah *o quince días** semi telwehka:was titai:tos. Yeh kuali titai:s kualka:n wa:n tio:tak, wa:n de mostika sepa tikmana, sepa no: titai. Ihkó:n, ihkó:n, no: *igual** titai se: sama:nah, ke:ni:w tikmachilia, tepitsi:n mitskaxa:nilia. *Porque** niman se: kimachilia *cuando** te:na:miki se: pahti, nejo:n niman se: kimachilia. Wa:n komo a:mo te:na:miki pos sepa se: kipata. Entó:s de yo:n tikpatas, sepa tikte:mowa seki no: xiwtsitsín, no: *mismo**, no: xiwit, wa:n no: xitai. Wa:n i:n te:mpa:waxiwit, tikihtowa:ya se: taki:tskil, *bueno** mahtak inalwayo se: kikui, ¿ton achi n' a:t se: kite:kilia? Mahtak inalwayo. Ne: se: kite:kilia se: *litro de** a:t. se: *litro** a:..., de a:t mah kualtsi:n molo:ni, wa:n yehwa ya tiketsa mah se:wi wa:n yehwa ya titai:tok, titai:tok, titai:tok. Se: *litro** de a:t. ¿Wa:n ne:n si:taltet, si:talxo:chit? Pos yeh no: *igual**, no: se: *litro**. No: *igual, mismo, mismo**, *medidas** sah. Wa:n yehwa yo:ni n' titai:s, yehwa yo:ni nex..., yehwa yo:n, yehwa yo:n *hasta** ti..., *hasta** tikahxitis, tikmachili:s kuali. Entó:s de tikmachilia kuali pos tepitsi:n tika:wa ya. Yehwa yo:n ika ne: neh nikini:n..., nikimpahtia. Wa:n de sepa se: tai yehwa yo:n xiwtsitsí:n, a:mo ke:man se: tai ok, ompa mah iwki a. Iwki se: pahti a. Ompa iwki a, iwki a, iwki a. *Andale**. A:mo semi kini..., nikihtowa mitski:xtili:ti, pero *siempre** ne:..., a:mo tikmachili:s ke:meh tikmachilihtoya. Iwki moka:wa ya yo:ni. Yehwa yo:n neh name:chilwia, yehwa yo:ni, o:me taman ok yo:ni, yehwa yo:n neh nikmati m' pahti. Wa:n, wa:n se: *cosa** no:, ne:n komo a:m..., komohkó:n kipia ehekat ne:n *persona** wa:n a:mo kika:wa, se: kikui a n' tanechiko:l xiwit, ke:meh ne: ke:meh n..., *es...**, xo:me:t wa:n *albahaca**, wa:n *este** ne: tio:kowit n' ixiwyo, wa:n *este** ne:n, ne: yo:n, nejo:n yo:n tsohya:kxiwit, *huele de noche**, yehwa iwa:n se: kinelowa. Onkak ista:k, ne: onkak ti:ltik no:. Yo:n nochi mah se: ta:..., mah se: tanelo iwa:n, wa:n entó:s yo:n *colorín** ie:wayo se: kki:xtili:ti ihkui:ntsi:n. Yo:n iwa:n tikmanas, yo:n iwa:n tikmanas para ika tima:lti:s sayoh, para mitska:was nochi n' ke:meh tikmachilia. *Porque a veces** tein ehekayoh, i:xtayowa, fie:roh kimachilia. pané: a:mo nika:n, pané: a:mo ne: yetok ta:ltikpak, ihkó:n kimachilia. Entó:s yo:n kimanah wa:n ika se: kina:ltia ya. Wa:n se: *rama** de ne:n, metstsonkilit, kekexikilit tein a:mo se: kikua. yehwa yo:ni. Mah se: ki..., mah iwa:n se: kimana wa:n mah nochi ika mopahpa:ka, *parejo** mah nochi ika mopahpa:ka, pero iwa:n ne:n, yo:n *este** ne:n *colorine:wat**. Yehwa yo:ni ne: pahti. Yehwa yo:n a:kin a:mo, a:mo kineki kita:lka:wi:s, yehwa yo:n ika kita:lka:wia. Wa:n, wa:n iwa:n, tikxi:ma n' itskuinti *o** misto:n, wa:n iwa:n *palma** wa:n tik..., tikpopo:chwia. Yehwa yo:ni no: pahti, *cuando fuerte** n' ehekat no:. Misto:n iihwiyo wa:n itskuinti n' iihwiyo. Wa:n ika se: kih..., kipopo:chwi, ika kopaltsí:n iwa:n. Yehwa yo:ni. Entonces** tikihtowa tikihtowa tikui kekexikilit, a:mo metstsonkilit. A:mo, a:mo, kekexikilit tein ahwayoh. Tein ahwayo. Yo:n ma:pa:pata:wak. Tein ista:k ta: tiki:xmat... *Esole**, yehwa yo:ni. E:mah yo:ni neh nikui, iwa:n nikmana ne:n *colorín** ie:wayo. wa:n nochi ne:n nimitsilih xo:me:t, *albahaca, este**..., se: r..., se: *ramita de romero**, Nochi iwa:n nochi se: kimana wa:n ne: *istafiate**, ahtsomia:s, ne: se: *pedacito** de nejo:n, de n' kuali *china**. ompa se: kisemana seko sah yo:ni para tik..., tik..., mah tika:lti:ti ne:n kokoxkeh, ihko:ni yo:ni. Tikihtowa tikuih *colorín**, ¿i:n *colorín** oso ekimit? Kanah, kanah, *colorín**, Yo:n tein a:taw mochi:wa. Yo:n tein *bueno**, telchihchi:chi:ltik. *Esole**. Yo:n chihchi:chiltik n' iteyo. Yehwa yo:ni. Wa:n i:n ahtsomia..., ahtsomia:..., ahtsomia:t tikilia, ka:ni mochi:wa *o** ke:niwki yo:n xiwit? A:mo niki:xmati. Yo:n se: kito:ka. Nehnextik. No: se: kito:ka. Ompa, ompa se:, ompa ya se: ki..., se: ki..., kikui *cuando** se: tapahtia. ¿Ke:niwki n' ixiwyo wa:n ox xo:chiowa oso teyowa? No: xo:chiowa, no: teyowa. N i..., n' ixiwyotsitsi:n ihko:ko:ni we:weyak, pihpitsa:wak, ihko:ko:ntsitsi:n, a:mo pa:pata:wak. pihpitsa:wak. Wa:n no: teyowa. Yehwa yo:ni ne:n ahtsomia:s. ¿Ke:niwki n' iteyo wa:n ixo:chio? N' iteyo *bolititas** ista:k, yeh ista:k mochi:wa n' iteyotsi:n, wa:n komo sepa ne:, wetsik *o** mokelpachoh, ompa *mismo** sepa moseli:ltia itech n' iteyotsi:n, ke:meh *cebollina, cebollina** komo wetsik, ompa nejo:n sepa *moretoñarowa** ya. Ompa ixwa ya, ihko:ni ne:n ahtsomia:s. ¿Wa:n ixo:..., ixo:chio? Ixo:chio ne: ista:k, ista:k, e:mah. Yehwa yo:ni n' iwa:n, kuali nochi se: kikui. Yehwa yo:n neh nikui. ¿Wa:n nikahkuí:n onkak, telsenka ya n' onkak? Pos nikahkuí:n a:mo, a:mo semi onkak, semi onkak nika:n *este**, Buenavista, ompa yo:n semi n' onkak. Ompa kito:kah. Ompa kito:kah. E:mah wa:n mochi:wa, e:mah. Nochi yehwa n' ikali:xpan se: nosiwa:pil, notakpasiwa:pil miak kipia. Iksá: ne:chmaka mah nikwa:lkui pos nikwa:lkui. Yehwa yo:ni ne:n se: kimana olo:ch, se: tamana ya wa:n se: kipah..., mopahpa:ka ne:n kokoxkeh, Wa:n ke:mah mah se: kite:ka ne: wa:n mah mo..., mah mo..., mah moi:to:ni. Miak tasohka:matik, ne:chili moto:kay wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos neh niwa:le:w Wi:tsikitepe:k [Huitziltepec], wa:n nimono:tsa niMaría Modesta Millán Diego. Tasohka:matik, tein name:chmakak, komo nankikakkeh kuali a wa:n ne:, pos no: nankimatiskeh ton pahti onkak. Ke:mah.