A:xka:n na:nah nikneki xine:chtapowi yo:n *este** n' kokolis yo:n tein siwa:meh kinkui, kiliah inihtikokolis, ne: ton tikmati n' teh, xa: kihtowah *que** iksá: motsakuilia, mok..., kihtowah moihtitsikowa. Iksá: kihtowa no: mosese:liah oso momowtiah, Pos *este**, a:mo n'mati xa: oksé:, oksé: taman ika ne:n, A:mo yehwa, kintekipachowa yehwa ika moihtitsikowa, niknekiskia xine:chtapowi. Teh tikmattos ke:ni:w n' tikpahtia, toni mokui, ke:n tikchi:wa, ox moyo:koliah sah. oso i:ksá: xiti:ni ise:ltihtsi:n sah, iwki sah *o**, *o** moneki i:pa kipahti:s ke:meh i:n tehwa ya *que** tikinita ne:n, tikinita siwa:meh oso tapahtihkeh. Pos nehwa ya ne: nikimpahtia, yehwa ya ika ne: nikin..., nikintahtatia. Wa:n nikimaka se:, seki *este** xiwtsí:n mah tai:ka:n. Wa:n de moihtisese:lihtokeh pos yehwa ya, ka:n teihsá:, taneki:sa, pahti, e:mah wa:n *este***, ne: komo momowtihtok wa:n motsikoh, entó:s yehwa ne:n ti..., mah kichi:wili:kan ya ne:, kino:tsaka:n. Se: ta:totsi:n mah kino:tsa, sepa no: yeh ise:lti xiti:ni, se:l..., ise:lti taneki:sa. Tikihtowa *que** komohkó:n mosese:lihtokeh tikinta:lilia m' pahti. ¿Ton pahyo tikinta:lilia? Omikilit. ¿Ke:ni:w n' tikchi:wa? Nik..., nikuetowa, nikuetowa ika *aceite**. Wa:n nikimpoxtahtatia ika. Entó:s *este** niman, niman ne: yo:n tio:tak komo kualka:n ya *o** mo:s..., tio:tak yo:n semi tio:tak a yowi, mo:stika kualka:n taneki:sa ya. Entó:s ne:chnawati:ki a *que** kuali a. Etok ya, pahtik a. Entó:s iwki a, sayoh iwki sah yo:ni nikimpahtia. Wa:n komohkó:n i:n se: moihtitsakuilia, *bueno** se: siwa:t oso se: siwa:pil moihtitsakuilia, ¿kuali ika mikis oso a:mo? A:, pos a:mo ne:, pahti. Pahti pero mah kite:mo m' pahti. Pahti aya:mo se: nikaktok mah ika miki, sanoke t'te:mowah m' pahti wa:n tikmakah wa:n pahti. Wa:n onkak *este** pos *este** pili kipia wa:n kineki mah se: kiwehwelo. Pos ta: tehwa:n tikiliah, tikmachilihtokeh *que** pili, wa:n yeh a:mo kineltoka pero pili. Entó:s *mejor** tikwi:kah ya ne:n tik..., tikpahpachowah wa:n t'wi:kah mah kitaka:n ya. Mah kichi:wa ya ne:n, nejo:n ti..., mah kit..., mah kichi:wili:ka:n ya se: pahti no:. E:man wa:n ompa ya momaka kue:ntah *que** neli yehwa ya. *[Por]que** neh ihkó:n nikinchi:wa, neh a:mo nikneki ne: mah eliwis sah nikinmaka. Nikimpahpachowa wa:n nikmachilia *que** pili, *porque cuando** tsikilitsi:n mochi:wtok, *apenas** ihkuilintsi:n pané: *pelotita**. E [yehwa ika] tikmatih *que** pili. Wa:n *cuando** a:mo pos sayoh pe..., mahyá: so:wtok ne:n na:..., ne:, ne:, ne:n iihtik. ¿Wa:n ka:nachi me:tsti se: siwa:pil oso siwa:t kixi:kowa komohkó:n moihtitsakuilia? ¿A:mo te:kokoh oso iw..., kuali iwki se: yetok, ke:meh eskia se:, se: pa:ktok, a:mo kanah ika te:kokoh? Sayoh... Nejo:n ti..., para a:mo taoli:ni, itech ne:n *cinco meses** oli:ni, oli:ni pané: kimachilia tehsá: temo:ti wa:n a:mo temowa, a:, yehwa ya yo:ni moiht..., moihti..., moihtitsakuilih. Entó:s *siempre** yowi a, te:..., te:chitati, xiti:ni ok, de *seis meses** xiti:ni. ¿Wa:n komo panowa ya ne:n chikuase:n me:tsti, xiti:ni ok? A:mo. Xiti:ni, ta: *por eso** motsakuilia sah. Xiti:ni, ma:ski ne: te:[se:] tahko xiwit panowa pero i:pa xiti:ni. I:pa xitini, yehwa ya yo:ni, pero yeh ke:mah kineki, mohmo:stah se: kichichino:s, mohmo:stah se: kichichino:s *hasta** xitinis. E:mah. A:mo motoma:wa, a:mo moita, iwki sah nentok. A:mo, a:mo, ta: ke:meh i:pa pitsa:wak sah, ihkó:n, ihkó:n. Wa:n tein pili pos de *seis, cinco meses** mota ya. A:mo, ta: i:n ihkó:n sah pitsa:wak yetok. *Por eso** te:chilia *que** pos achi i:n *tanto** kwi:ka me:tsti, pos i:n yehwa sah, yehwa, ka:n teihsá: wa:n kikokowa de nihnika:n i:ni, ompa kikokowa. Kimachilia pané: teihsá: temo:ti n' ia:w wa:n a:mo temowa, sanoke yehwa ne: sayoh kimachilia wa:n a:mo weli. Entó:s se: ki..., se: kichichinowa ya wa:n se: kimaka ya nejo:n teihsá: ihkó:n tein, tein i:pa para pahti yehwa:n. Se: kinimaka, se: kinimanilia. Taneki:sa, kualtia, pahti a. ¿Ke:meh toni tikimanilia *o** toni n' tikimaka? Neh nikimanilia *este** ne:n mirto wa:n siwa:pah wa:n *este** ne:n *laurel** iwa:n seko sah se: tamana wa:n se: kimaka ya mah tai, *santo remedio**. Pos ta: mow..., *[co]mo que** mosese:lihtiw sah, a:mo *porque** teh *que** pili kipia. Ihkó:n neh nikimpahtia. Neh nikimaka yehwa yo:ni wa:n nikimpahpachowa. Wa:n kuali ki:sah. Ne:chilwi moto:ka:y. Ne: María Modesta, de Wi:tsikitepe:k[Huitziltepec]