*Bueno** na:no a:man xte:chnohno:tsa ne: i:n kokolis tein kinkui pilimeh i:ksá:, mono:tsa nexwitil. Nochi n' tein teh tikmattos xte:chtapowi. żTein moxwitia? Pos tein moxwitia neh ni..., e:..., pos n..., nikta:lilia yehwa ne: teposihya:k. Wa:n komo a:mo *este** teposihya:k komo a:mo kina:mikik, pio:tet ika *cebollina**. Koma:lko se: kixka wa:n sayoh, sayoh mah seko n' ixki wa:n se: kipepecholia[kipepechowilia] ii:ka:mpa, no: nochi kualtia. Wa:n *lo mismo** ke:meh tine:chilih teh, *que** se: kitikopachowa, pero *mismo** teposihya:k wa:n iwa:n xa:lkowit, *lo mismo**. Wa:n ika *mismo** ne:n *hoja santa** se: kita:lia ihkó:n, wa:n tsikitsi:n ne: tekixkit se: ki:xmoya:wilia, wa:n se: kipepecholia ii:ka:mpa, nika:n. Wa:n iyo:li:x..., nika:n ixi:kko, *mero** ka:mpa n' ixi:k *porque** ompa komo, komo tikmachilih teh *que** t..., nika:n so:ne:wi, eske[eski] moxwitihtok, mo..., mopepechowa. Mopepechowa m' pili ika n' itaxkal pos tsikitsi:n wa:n a:mo kimakah a:t wa:n takua. Entó:s mopepechowa ne:n, ne:n i..., n' itaxkal. Entó:s para xiti:ni, yehwa ya yo:ni. Komo a:mo kina:mikik tikta:lilia ne:n *hoja s...**, ne:n *hoja santa** ika ne:n tesposihya:k wa:n xa:lkowit, entó:s tikpatilia, tikta:lilia ne: pio:tet taixkal. Tiktewa:tsa wa:n tikpepecholia *lo mismo**. Ika yo:n ke:mah, kitamo:tati:w pero tsohya:k n' inexwitil, neli tsohya:k, tsohya:k. Entó:s yo:n kuali moka:wa ya, ika ohpa ya:s i..., ne:n kalan, kuali moka:wa ya. *Hasta** kiwe:lilia ya n' itaxkal para takua:s, sepa tahtani nono. Entó:s de yo:n, yo:n xiti:ni, a:mo kimakah semi ne:n taxkal, kitewa:chiliah tepilitsi:n. Entó:s yo:n kitewa:chiliah, *hasta** itech o:me to:nal kikua:s ya n' tein yema:nik, para a:mo ok mopepecho:s. *Porque** tehwa:n oh..., *como que** e:yi taman tikmatih para tikpahti:skeh se: pili. E:mah wa:n komohkó:n *este** ne: momowtihtok oso yahtok n' ikuitaxkol, entó:s i:pa a:mo ne:, nio:n no:, nio:n no: yowi, nio:n no mihyaya, wa:n sayoh kuala:ntok wa:n a:mo takua no:, *lo mismo** *o** mihso:ta. Yo:n, eske[eski] kipolowa *pelotilla**, se: kita:lilia ya, se: kkuitapawia. Entó:s no: *igual**, pahtia wa:n se: kino:tsa yo:n iwa:n momowtihtok. Yewki[iwki] n' tewha:n..., ihkó:n neh nikimpahtia ne:n no..., no:..., no: nikimpahtih nopilwa:n, e:mah. Ihkó:n nikin..., komo a:mo teh kineki, a:mo teh kineki pos yehwa ya nikta:lilia *pelotilla** ya wa:n nik..., ni:k..., ni:k..., kuali moka:wa, nikno:tsa, e:mah. A:man, *este**, żkuali tte:chili:s ke:ni:w n' tikmatis de se: pili ox moxwitihtok? Pos ke:mah, se:..., te:n pili moxwitihtok, so:ne:wi wa:n mihso:ta no:. No: *igual** mihso:ta, wa:n kikokowa n' itsontekon, eske[eski] kipia nexwitil *fuerte**. Wa:n entó:s *de que** komo kikokowa n' itsontekon wa:n ki..., ne: a:mo kineki ne: takua:s, ki:x..., mih..., ta..., tai:sneki teihsá: *o** kkua:sneki n' taxkal, mihso:ta, entó:s xikmatto *que** moxwitih. *Porque** nika:n, nika:n samaktik itech n' ipox, nika:n se: kimachilia. Nika:n, mahyá:, mahyá: so:ne:wtok wa:n neli so:ne:wi, *porque** nio:n no: mihyaya. Wa:n a:mo kimaka *lugar** para ne: *ora sí** mah ki..., mah, mah mihyaya *porque** so:ne:wtok *fuerte**. Entó:s se: kit..., kikui a nika:n wa:n se: kitohtopo:nia de nika:n ii:ka:n, itech n' ikuetaxyo nika:n, se: kitohtopo:nia, se: kitohtopo:nia ya, wa:n yehwa ya se: kipepecholia nejó:n, nejó:n *hoja santa** ika ne:n teposihya:k, *santo remedio**, se: *viaje** sah t'ta:lili:s wa:n kuali moka:wa. E:mah, kuali moka:wa ya nejó:n pili, *por eso** nikmatik *que** moxwitihtok. Wa:n *cuando** a:mo pos yeh no: taman, yeh no:, yo:n nimitsilia *que** sayoh n' kuala:ntok wa:n ne: no: *igual** komo momowtihtok, i:pa *igual**, a:mo no: mihyayas, tsakui. *Porque** ne: ka:mpa n' ikuitaxkoltsi:n a:mo ahsitok ne:n i..., n' ikuit. Ihko:ntsi:n, ihko:ntsi:n moka:wtok. Wa:n *cuando** tein yetok pili kuali, a:mo teh kipolowa, a:mo teh ki..., ne: momowtihtok. ximomakalaki yetok niman ikuit itech n' ikuit..., nika:n tokuite:nte:noh. Entó:s *por eso** tikmatih, wa:n *cuando** a:mo pos yehwa ya yo:ni mo..., moxwitihtok, i:pa so:ne:wi. So:ne:wi sah, e:mah. Wa:n ika yo:n *hoja santa**, ika ne: xa:lkowit wa:n teposihya:k, *santo remedio**, xiti:ni n' inexwitil. Xiti:ni. Yehwa yo:n neh n' ika nikmati nikimpahtia. E:mah, e:mah wa:n *este** ne:n..., pahtih. *Bueno** ne: ye:wa tte:chilia:ya ika komohkó:n se: pili momowtihtok tikuitapawia ika *pelotillas**. żKuali tte:chili:s ke:ni:w n' tikchihchi:wa m' *pelotillas** wa:n toni se: kikui? Ke:mah. Yeh m' *pelotilla** se: kikui ma:ltantsi:n, wa:n se: kikui *este** ne: kuomo:so:t, wa:n se: kikui ne: sakapal, wa:n se: kikui ne:n awakat iteyo, wa:n se: ki..., se: kikue:chowa. Wa:n ompa ke:mah se: kitsoyo:nia ika *aceite**. Se: kitsoyo:nia wa:n se: kichihchi:wa ya *pelotillas** chikitsitsi:n ika ichkat. Ihkó:n se: kkuitiw wa:n se: kitetekuinohtiw ihkó:n wa:n se: kichihchi:wa ihkó:n, ihko:ni se: kichi:wa m' *pelotilla**. żTikakik a? A:, pos yehwa yo:ni se: kichi:wa. A:man se: kikui awakatet. żKatí:n awakat *porque** tikmattokeh ta:taman awakat. Awakat. A:mo ta: awakat tein yo:n pisi:ltik, tein nohne:lmeh. Wa:n ne:n komohkoni ne: onkak nochi tikpia, xikte:mo ne:n awakat wa:n xikte:mo ne:n kow..., ne:n kowtsapot n' iteyo. No: *igual** wa:n seko sah, ma:ltantsi:n, wa:n yehwa ya ne:n *este** n..., ne: kuomo:so:t, wa:n tsikitsi:n *este** ahtsomia:s iwa:n. Oho:me *hojita** tikui para tik..., tiktewa:tsa wa:n seko sah tikue:chowa ya yo:n mahyá: *polvito**, mochi:wa *polvito** ke:meh *polvo**. Entó:s tikuitiw a wa:n tikchihchi:wa ya m' *pelotilla**. wa:n tik..., tik..., tikta:lilia ya. żTikahsika:kakik ya? Ke:mah. A:man ne: i:n tikihtowa *este** se: ki..., se: kitewa:tsa, se: kitewa:tsa. żIka toni se: kitewa:tsa, ika koma:l, itech *cazuela**? Ika koma:l. A:mo ika koma:l. Ika koma:l tein a:mo tikui, tein a:mo tikui para *mococina**. I:pa se:, se: koma:ltsí:n tikui, tikowa, para yehwa n' ika tiktewa:tsa. Yehwa n' tehwa:n tikuih, tehwa:n a:mo tikuih ne: nejo:n ti..., tehsá: *cazuela**, sanoke koma:l para kualtsi:n tike:kepah ihkó:n mah kahkana:..., mah kahka:na:waka:tewa:ki[kahkana:wka:tewa:ki], *porque** itech *cazuela** moololte:ma. E:mah, yehwa yo:ni ne: se: kikui, yehwa yo:ni m' pahti. A:man i:n ma:lta:ntsi:n tikihtowa, żi:n se: kito:ka, se: kikowa oso mochi:wa sah wa:n ke:ni:wki? N..., a:mo ta: se: kito:ka, se: kito:ka, pos kanah ika mochi:wa, pero komo a:mo tikpia tikuiti *semilla** wa:n t'ta:lia mokaltsi:ntan. Ompa mochi:wa ya, ompa ya tikuitok, ompa ya tikuitok para pahti. No: kuali taih wa:n no: kuali para *pelotillas** se: kichi:wa. E:mah. żKe:niwki n' ixiwyo ne:n ma:ltantsi:n? Chikichichi:n[tsikitsitsi:n] Chikichichi:n wa:n *moradito** n' ixo:chio. Wa:n *este** a:man tikihtowa:ya ne: i:n kowtsapotet wa:n awakatet se: kitewa:tsa. żYo:n ahsitok oso se:...? A:mo, a:mo. Se: kikana:wka:tehteki, kahkanaktsitsí:n se: kitehteki, se: kixi:ma. Wa:n tikxi:mas nejó:n sike:ra se:, ke:meh se: kuali *puńito** wa:n ke:mah tiktewa:tsa ya. Ne:n awakat yeh se: sah, yeh se: tikui wa:n tik..., para nochi a ne: tikchi:wa. E:mah yo:n se: kitewa:tsa pero se: kkana:wka:tehteki, wa:n tiktewa:tsa wa:n ke:mah pero para tikue:cho:s ya. Entó:s mochi:wa *polvito** ya, *lo mismo** mo..., *lo mismo** nochi, nochi n' tehsá: xiwtsitsí:n, nochi tiktewa:tsas. E:mah, wa:n se: kkue:chowa, e:mah. A:man tikihtowa ne:n se: kipihpi:ki ika ichkat. żTon *tanto** ne: ika wehwei ne:n ololtsitsí:n tikta:lia? Ka:n ta: chikichichi:n, ihkui:nchichi:n, ihkui:nchichi:n. *Porque** no: telwehwei pos a:mo no:, *porque** ta: tikuih tsikitsitsi:n. Ihkó:n tikta:liliah m' *polvito** tsikitsi:n wa:n t..., ihkó:n tikta:liliah ya ne:n *aceite** iwa:n ya ne: neliwtok i:n, ne:n n' i..., *polvo** wa:n sayoh n' ichkatsí:n n' ihkó:n tikchi:wah, mah[yá:] tikololowah, kualtsi:n tikololowah. Wa:n ke:mah ihkó:n t'chi:wah, moh..., t'ma:mali:nah mochi:wa *bolitita** chikichi:n, para tikta:lihtiwih ya ne:pa wa:n para tikuih ya. E:mah. Wa:n a:man i:n pili, żka:nachi *pelotillas** tikta:lilia sepa? A: pos yeh sayoh o:me *pelotilla** se: kita:lilia. *cada viaje**. Para itech e:yi to:nal sepa t'ta:lilia sepa se: o:me. E:mah, ihkó:n ika, ika nejo:n chikuase:n *pelotilla** kina:mikis a. Yehwa yo:ni, yehwa yo:n tehwa:n tikta:liliah, chikuase:n *pelotilla**. A:man xite:chili ne: moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Ne: Wi:tsikitepe:k[Huitziltepec] wa:n ne: nimono:tsa niMaría Modesta Millán Diego.