A:xka:n nikneki xine:chtapowi na:nah, teh xa: tite:kakilia:ni i:n mikia:nalis, Mikia:nalis. no: onkak i:n mikia:nalis wa:n *es...**, ne: kinkui iksá: tein okachi ta:tahmeh ya oso na:nahmeh, iksá: seki no: pi:pilkone:meh no: kipiah i:n mikia:nalis ¿Xa: tikmati ke:ni:w se: kipahtia, toni n' tikui, ke:ni:w tikchi:wa? Wa:n ox komohkó:n telte:kui i:n mikia:nalis, ¿ox no: kuali ika se: mikis' No: yeh ta: n' ka:n te:kaxa:nilis pero. pero neh ne: yeh[w]a nikihtowa neh nikinka..., nikinkaxa:nilia ika yehwa ne:n tepe:xi:lo:t, *palma** iyo:lo, *mango** ne: ixiwyo, wa:n *este** ne:n *mango**, wa:n ika ne:n okot tein cho:kiloh. Se: kixihxi:ma tsikitsi:tsi:n, no: se: kitehteki wa:n se: kimana ya olo:ch. Wa:n de yo:n tiki:xtia ya, nejo:n tet..., tikse:se:wia, komo *fuerte** kkuitok mikia:nalis ne:n nejo:n ten ne: kokoxkeh, pos *este** tikmaka ya. Ika yo:n tikmakas a ne: mah tai, *hasta** kualtsi:n kimachilihtia:s, *hasta** ki:to:ni:s. Entó:s tamati:yas a nochi n' ka:mpa kikokowa:ya n' ip..., n' ipoxko. *o** imetsko, ima:ko. *Porque cuando** kima:tokotskui, *parejo** kitili:n..., kimalakachowa. Entó:s ne: yehwa ya yo:n se: kimaka, mah se:..., *este** nejo:n mah tai. Ika yo:n kkaxa:nilia, e:mah. Wa:n yehwa sah n' ika pahti. A:mo *importa** ne: kwi:kaskeh ok, kanah, ompa sah. Tikihtowa *que** i:n mikia:nalis no: kuali ika se: mikis. Komohkó:n te:kui se: imetsko o** se: ima:ko. No:. *Parejo**, komo pano:k mo..., mopoxko, ika se: miki. Wa:n para a:mo pos yehwa yo:n *carrera** mah se: kkuiti. Ke:meh n' ka:n ne: tikowati, ta: t'te:mo:ti. Ti..., *carrera** tikuitiwetsiti wa:n tiktehteki wa:n tiktikoketsa ika se: ko:mit ihko:ntsi:n. Wa:n tikmaka *siquiera**, *primero** tai:s se: *pocillo, después** sepa se:, o:me *pocillo**, ika yo:n kkaxa:nilia. Ika yo:n pahti, tamati:ya. *Hasta** kikui ne:to:n *porque hasta** sese:ya no:. E:mah, *de tanto** kikokowa. Ika yo:ni ne: se: tamati:ya. Ihkó:n nisenaxtoya neh wa:n nipahtik. I:pa yehwa sah ihkó:n, ¿i:pa yehwa san n' tikmattok i:n...? I:pa yehwa sah, i:pa yehwa sah ne: nikmati de ne:n, yehwa yo:n para ne: mikia:nalis. E:mah, yehwa yo:n ika se: pahti. Xi:..., xine:chilwi ton achi tikui i:n tepe:xi:lo:t, ka:nachi ixiwyo n' tikui, i:n *mango, mango**, ka:nachi ixiwyo no:n n' tikui, i:n kowxiwit ton achi n' tikui wa:n i:n okot, ton achi no: tikui ke:man tikchihchi:wa ne:n i:n pahti wa:n tikintai:ltia n' kokoyanih. *Este** neh nikui sayoh se:, se: nalwat, se:, se:, se: *matita** de tepe:xi:lo:t. Se: *matita** de tepe:xi:lo:t, wa:n na:wi n' ixiwyo ne:n *mango**. na:wi wa:n *este** ne:n, yehwa ya ne:n, *palma** no: se: i..., ik..., iyo:lpayotsi:n, se:, se: sah. Se: iyo:lpayo. Wa:n yehwa ya n' okot no: na:wi *cachititos**, na:wi *cachitos**, ihkui:kui:ntsitsi:n, tiktehteki ihko:kó:n wa:n t'pankalakia, no: na:wi *cachito**. Yehwa yo:ni se: kikui wa:n se: olo:chtamana ya wa:n se: kimaka ya ne:n a:kin kokoxkeh. Ika yo:n tamati:ya ne:n ka:mpa nochi kkokowa:ya *parejo** ne:n mi..., ne:n mikia:nalis, e:mah. I:n tepe:xi:lo:t nikakik tikihtowa inalwayo, ¿inalwayo n' tikui? Inalwayo. Inalwayo, inalwayo. tikwiwitati n' tein ihkui:ntsi:n tepe:xi:lo:t, a:mo tein we:i. Tein ihkui:ntsi:n tepe:xi:lo:t tikahokui wa:n tikpahpa:ka kualtsi:n n' i..., n' inal..., n' inalwayo wa:n t'tehtekilia nochi *o t'pica:rowilia** ya, wa:n tikoto:na nika:n, n' i..., n' ikowyotsi:n xtamo:tili wa:n yehwa sah n' inalwayo se: kimono:ltia [kimolo:ntia]. A:mo ixiwyo. Ne: pos tein yo:n telwehwei, ¿ka:n kualtia ok? Pos ne: ka:n no: wel se: kwiwitas ta: takua:wak. Ta: i:n tikuih tein nohne:l, tein nohne:l tepe:xi:lo:t, para ki..., kikuiti n' ichika:walis yehwa. Wa:n i:n *mango** tikui, ¿kati:yeh eski? A:mo, tein *criollo**. Tein nika:wí:n *ma:se:walmango**. Wa:n i:n kowxiwit, *porque** n' kowxiwit no: o:me taman onkak, seki, axa o:me oso xa: e:yi taman *porque** seki ne: ne:nke:n telwe:wehkapantik seki a:mo semi wehkapantik wa:n seki mochi:wa mahyá: ta:lpan, ta:lpan sah, ka:n semi ke:man moskaltia. A:mo, a:mo ta: i:n *palma, palma**. *palma** tein yo:n wehkapan mochi:wa, tein ipilwa:n ya. Tein ipilwa:n ya yo:n se: kkechkopi:nati, tein ihkui:ntsí:n *palma** wa:n tima:ahsis ta..., kahkotila:nili n' iyo:lotsi:n tein selik. Yehwa ya yo:n tikmana. Tein we:i pos ka:n teh, ta: wehkapan, ta: i:n tein nohne:l. [...] Tein yo:n telwehkapantik, ¿Kati:yeh n' ipili, tein yo:n telwehkapantik n' kowxiwit? tein telwehkapantik. Yehwa se: kkui:li:ti ne:n ipili ne:n iyo:lo. Yo:n tein ta:tah..., yo:n tsikitsitsi:n, ¿a:mo kualtia pos? A:'ah. A:mo, a:mo ta: i:n *palma** tein yo:n wehkapantik. Wa:n tein mochi:wa n' ipilwa:n ihkó:n, yehwa ya tikuiti ne: ka:mpa ixwatok, ompa tikahkotila:na wa:n tik..., tikchi:wa ya m' pahti. Yehwa ini neh nikui. A:mo nikui n' tein wehwei *hasta** ne: mah ikechtan nikuiti, a:mo ta..., oso yo:n chikichichi:n, a:mo, oso..., *porque** onkak tsik..., tsikitsitsi:n wa:n onkak n' te:n wehwei. Pero a:mo, ta: i:n tein *palma** wehkapan. Yehwa ini n' ikone:w a ne:n ixwa, s..., kuali se: ki:xkopi:nilia n' iyo:lo. Se: kiahkotila:na wa:n se: kitehteki a. Se: kitehteki wa:n se: kimana ya, mah molo:ni. Xne:chili moto:ka:y. María Modesta Millán Diego wa:n de Huitziltepec.