A:xka:n na:nah ne: niknekista xine:chtapowi, iksá: te:kui itech se: inakayo, ka:mpa ika eski, iksá: se: imetsko, se: ima:ko, *o** ka:mpa ika eski, iksá: e:wah kokomeh. Wa:n a:mo wel se: kimpahtia. Niknekiskia xa: tiki:xmati xiwtsitsí:n tein nikahkuí:n mochi:wa oso ne: ka:mpa ika tehwa:tsi:n tinemi, xa: onkas miak taman xiwit, wa:n mah kipahti yo:n kokot. N'nekiskia xine:chtapowi kati:yeh xiwit wa:n ke:ni:w se: kichi:wa. Pos *este** n' kokot, yehwa ya n' *este** tikuih ne:n eskowit, wa:n wi:tsikite:mpi:l tikpa:kiliah ika ya yo:ni nochi. Wa:n komo a:mo kina:miki se: ki..., se: kipa:kilia iwa:n ya yo:n se: kimana, no: se: kimana, nochi se: seko sah se: tamana, wi:tsikite:mpi:l wa:n yehwa ya ne:n xo:no:kowit, no: se: kimanilia n' ixiwyo. Komo a:mo kina:mikik n' tikta:lih tikwawa:nak wa:n t'pepecholih. Entó:s yo:n no: se: kimanilia, no: se: *ramita**. Entó:s yo:n ika se: ki..., se: kip..., se: kipa:kilia ya, mah pa..., mah se: kika:wa, mah mo:stah, mah mo:stah se: kipa:kili. Pero yehwa ya, xo:no:kowit wa:n wi:tsikite:mpi:l wa:n wichí:n. E:yi taman, wa:n k..., nejo:n ti..., iwa:n ya no:, achto tikpa:kilia ika ne:n eskowit, n' i..., n' ie:wayo, wa:n ne:n nejo:n ti..., tik..., *después**, ika tima:tamiti wi:tsikite:mpi:l a wa:n yehwa ya wichí:n wa:n yehwa xo:no:kowit. mah iskalti ne:n i..., n' i..., n' kokotsí:n. *Porque** kokotsí:n ompa sah i:xkalohtok, komo a:mo se: kipahpa:kilia n' iwki. ¿I:n wi:chí:n i:pa sentaman sah onkak? Pos ne:, a:mo, o:me taman. Onkak *este** yo:n *morado** wa:n onkak n' ista:k. Wa:n de yo:n ista:k, pos nochi kualtia. Para neh no: *parte** nochi kualtia *porque** neh nochi nikui. Wa:n xo:no:kowit, ¿ka:nachi taman onkak? O:me taman. Wa:n nochi n' o:me taman kualtia oso sen taman sah. Nochi, nochi n' o:me taman kualtia *porque** nehwa nikui. ¿Wa:n i:n eskowit? *Este** yeh i:pa yehwa sah, i:pa se: taman sah. I:pa se: taman sah n' eskowit. Nikis..., n'nekiskia xne:chilwi i:n wichí:n, tikihtowa o:me taman onkak, se: ista:k wa:n se: *morado**, ne: n' ixiwyo nochi iwki sah oso ta:taman, wa:n ikowyo niknekiskia no: xne:chilwi. Ne:n ikowyo n' tein *morado**, ti..., a:..., ti:ltik achi. Wa:n ne:n tein ista:k, ista:k n' ikowyo no:. Wa:n ista:k n' ixiwyotsi:n, e:mah. ¿Wa:n tein *morado**? No: *morado**. n' ixiw..., *Igual, morado**. *Mora..., morado** ne:n i..., ixiwyotsi:n. wa:n ti:ltik n' ikowyotsi:n, mahyá:, mahyá: kahfe:ntik. ¿Wa:n ixiwyo nochi iwki sah oso seki ma:pa:pata:wak, seki ma:pisi:ltik. I:n ma:pa:pata:wak n' tein, tein ti:ltik. Yeh ma:pa:pata:wak. Yeh..., yo:n ma:pa:pata:wak wa:n yo:n seki yeh a:mo, yeh *más**, ne: a:mo semi, ihkui:kui:ntsitsi:n ixiwyotsitsi:n wa:n ihkui:kui:ntsitsi:n de pata:wak. No: n'nekiskia xne:chilwi xo:no:kowit, tikihtowa *que** o:me taman tiki:xmati, Ke:mah. Seki xe:chilwi ox ma:pa:pata:wak. ma:wehwei, ma:pisi:ltik, ke:ni:wki n' ixo:chio. Ne: ma:pisi:ltik, tein nohne:lmeh, a:mo semi wenwei, ihko:ko:ntsi:tsi:n sah. wa:n tein *legítimo** ne: xo:nokowit ihkui:kui:ni n' ixiwyo mochi:wa, wehwei n' *ihoja**. ¿Wa:n ixo:chio, ke:niwki i:n tein tikihtowa ma:wehwei, ke:niwki n' ixo:chio? *Mismo, mismo**, ke:meh se: n' tein nohne:l wa:n tein we:i. *Igual** sah n' ixo:chio. Sayoh *que** ne:n tein tikihto:s ne:n pa:..., ma:wehwei, achi tepitsi:n pahpatachtik, wehwei n' i..., n' ixo:chiotsi:n wa:n i:n seki semi achi pisi:ltik n' ixo:chio. E:mah, *pero o sea, como que mismo** neh nikilwia. ¿Wa:n no: teyowa, ke:niwki n' iteyo? E:mah, no: teyowa. Pos nejo:n, mahyá:, mahyá: *coronita** kipia mahyá: wihwitsyoh. mahmalakachtik wa:n tepe:wi, wa:n no: ixwa: I:n eskowit, tikihtowa i:pa sentahmah sah[sen taman sah], ¿i:n eskowit, toni ne:n? tikihtowa no: n' ixiwyo, ika ne:n ikowyotsí:n se: kitehtekteki wa:n kuali ika se: kipahtia ne:n kokot. E:mah. ¿Wa:n i:pa yehwa sah kualtia *o** kuali se: kitatekiwtia ika sen tahman[taman] ok? *Este** pos *hasta** yehwa sah neh nikmati, yehwa sah *porque hasta** se: itan komo te:kokoh mah se: ki..., se: kita:li no: te:tamati:lia. Ocho:kilo. Ne:..., se: kitekiti, wa:n se: ki..., ika se:, se: *pocillito** xchiati, wa:n tiehko wa:n tikalakilia motan. No: kipantia. Kise:wi:ti. Kise:wia, tan..., i:n tan..., tan..., tan..., tankokol..., taokuilin, ke:mah. No: kise:wia. Yehwa yo:n. N' ixo:chio yeh we:weyak pané: *cigarro**. Neh a:mo niki:xmati i:n eskowit, ¿ke:niwki n' ixo:chio wa:n ixiwyo? Wa:n no: teyowa, e:mah wa:n no: ixwa. Weyak, weyak ihkó:n ke:meh i:n. Ih..., ihko:kó:n ixo:cho, e:mah. Komo nankinekih nikwa:lkuis name:chne:xtili:s. ¿Wa:n ixiwyo? Ixiwyo pos nejo:n mahmalakachtik no: ihko:kó:n. No: mahmalakachtik wa:n yeh achi xaxakachtik. Mah..., pané: yo:n kipia *este polvo** ne: ixiwyotsi:n. ¿*Ya que me de su nombre***?Pos miak tasohka:matik, nikekiskia xine:chilwi moto:ka:y wa:n ka:n tiwa:le:wa. Pos *igualmente** xiki:xmatika:n toni neh niki:xmati n' tapah..., n' te:n ika nitapahtia. No: *igualmente** tasohka:matik, neh no: name:chtasohka:matilia ke:meh nika:n name:ch..., nane:chtahtaniah wa:n name:chmaka, *igualmente** no: xki:xmatika:n tein..., toni ika nitapahtia nehwa, toni..., para toni n' kualtia *remedios** teihsá: kowta:kilo:tsi:n, pos no: *igual** xki:xmatika:n. Tasohka:matik ke:mah miak. ¿Moto:ka:y? María Modesta Millán Diego. De Huitziltepec.