A:man na:no, xte:chtapowi ne: nochi n' tein teh tikmati de i:n xiwit mono:tsa wi:tsikite:mpi:l. Wi:tsikite:mpi:l, a: *bueno. Este** pos wi:tsikite:mpi:l ompa mochi:wa sah, moskaltia. Ne:, ompa mochi:wa, ompa mochi:wa, we:ia, se: kitekilia n' *iramita**. Se:,, wa:n se: ki..., se: kimolo:ntia, wa:n ka:mpa timotsontekih ika tikpahpa:kah. Ika tikpahpa:kah ya wa:n pahti. Pero se: *ramita** sah no: se: kitekilia, ka:mpa momaxalohtiw, ka:mpa mosemaxalowa ompa se: kiposteki wa:n se: kimana. Wa:n se: ki..., ika i:n se: kipa:ka ne:n ka:mpa timo..., timotsontekih. [K]e:mah, wa:n onkak no: *este**, ne: komo a:mo pahti, wa:n a:mo pahti, ne:n eskowit no: *igual**, no: *serbi:rowa**. Tak no: nankimattokeh ya, ża:mo nankimatih? Pos n' eskowit no: se: kki:xti:ti se:, se: *rajita** ihkó:n, se: kike:skopi:nati, wa:n no: se: kipisi:lowa wa:n se: kimolo:ntia, *es lo mismo**. Ma:ski ta:ká:n ehke:wik ne: moisti, pero pahti. ika se: kipa:ka, ika se: kipa:panikuilowa ema:nka:tsi:n no: pahti. [K]e:mah, no: pahti yo:n, no: *remedio**. A:xka:n ne:n, i:n wichí:n no: *igual**, n' ompa no: sah mochi:wa, ne: kuowtah, no: se: kite:mo:ti. Pero ne:n no: *igual**, ke:meh ne: wi:tsikite:mpi:l, *igual serbi:rowa**, *igual serbi:rowa**. Ne:n eskowit *igual** no: *igual**, no: *serbi:rowa**. [K]e:mah, wa:n yehwa ya: yo:ni ne:, pos ne:n ti..., timokui:li:tih ya. Pero komo a:mo t'nekih tia:skeh ka:mpa ne: koyo:pahtapahti:lo:ya:n. Tehwa:n tikihtowah ma:se:wal timopahtiah ompa, ompa *rancho**. Wa:n *de una vez** te:chna:miki pos kuali a, yehwa ya ika tikpiah tehwa:n semi kuali yo:n xiwtsí:n. [K]e:mah, semi telkuali para, para nejo:n ti..., a:mo *titagasta:rowah** ok. Yehwa ya n' ika timopahtiah. Yehwa yo:ni neh nikmati, wa:n okseki, onkak este yo:n xi:yo:t, tak nanki:xmattokeh, wa:n a:mo pahti ma:ski yowi a ne:n tapahti:lo:ya:n a:mo pahti, ika yo:n xiwtsí:n, se: kima:xakualowa wa:n tepitsi:n se: kiwawa:na, nika:n ihkó:n, ke:meh *ruedita** yetok nejó:n xi:yo:t, se: kiwawa:na wa:n se: kipacha:nilia, se: kilpilia, *santo remedio**. *Porque** neh nikpahtih se: okichpil, nika:n kipiaya ihkuí:n se: *mancha**, wa:n okichpil nikilia żpos ton mitsmaka? Kihtowa ta: i:n kihtowa x..., ne: seki *grano** ni..., kihtowa. Pero a:mo nikilia, ta: yo:n nikilia xi:yo:t. A: *bueno** kihtowa, pos *este** ta: onkak nikilia seki xiwtsí:n. Ne:chilwia, pero a:mo niki:xmati kihtowa. Entó:s iwa:n niow nitemowa, ne:chwi:kaya itech n' *camioneta**. Entó:s xine:chne:xtili kihtowa. Neli, nikte:molihtiah, nikmakak, wa:n sayoh ohpa, o:me, ohpa sah mota:lilih, wa:n pahtik. Nika:n i:n *mancha**, nikwa:lki nika:n ne:n x..., n' xiwit, ta: nikwa:lki. Nika:n name:chne:xtili:s, komo nankinekih mah niki:xti nika:n nik..., kanah. *Bueno** nejo:n ti..., yehwa yo:n no: pahti, no: pahti wa:n ne:n, nejo:n ti..., para ne: pilimeh wa:n komohkó:n moxwitih[moxwitihkeh], entó:s yeh ne: teposihya:k ika se: kipahtia, ika se: kipahtia komohkó:n kipia ne: nexwitil. Soh se: kimanilia, se: tahko, tahko xa:lkowit ixiwyo, wa:n iwa:n *este** ne:n, ne: nejo:n, nejo:n *este** teposihya:k, wa:n ne: tekixkit tsikitsi:n, *carbonato** tsikitsi:n wa:n ke:mah, tiktsetselowa kualtsi:n wa:n tikmaka ya mah tai. Entó:s kualtsi:n *tiksoba:rowa** ya nika:n ika tsikitsi:n *aceite** de..., ma:ski de n' ika titakuah. kualtsi:n se: *kisoba:rowa, santo remedio**, tamati:ya m' pili. Tamati:ya ika yo:n, neh nikimpahti nochi nopilwa:n *por eso** nikmati nehe:n, toni m' pahti. E:mah. Ihko:ni yo:ni, ne: nik..., ika..., nehwa sah nikimpahtia:ya i:pa. Komo, komohkó:n kua:a:wetsik pos nehwa niktsetselowa. nehwa nikua:a:kalakia, niktsonikatsetselowa wa:n n'metsteh..., tehtelowa ihkó:n. Wa:n pahti nopili, a:mo nikwi:ka n' a:ksá: mah ne:chpahtili, *porque** a:mo nikpia n' tomi:n. *Por eso** iwki neh, iwki neh nimomachtih wa:n wa:n neli nimomachtih *nipartera, porque** nehwa, ika nehwa ni..., pos a:mo a:kah noka. Te:popá:n etok, a:mo kichi:wa kue:ntah, ika yo:n neh nimomachtih de *nipartera**, a:mo teihsá:. Wa:n *ya cuando** neli ne:n no..., no..., nokokoxka:wa:n nehwa ne: yekintsi:n nehwa *nikinkuida:rowa. Nehwa *nikinkuida:rowa**, ne:ch..., ne:chta:ke:wah, *nikinkuida:rowa** kualtsi:n, nikinnawatia *que** mah a:mo eliwis teihsá: kahokuika:n, mah mopiaka:n *cuidado** para a:mo teh kintekipacho:s. Wa:n ihkó:n*hasta, hasta cuando** nemiti a m' pili, ihwa:k a nikmanilia ne: witskola:ntoh. Wa:n *este** mimie:ntah nikmanilia, ika yo:n sah, nemi a m' pili. *Una vez** nemi nik..., nikchihchipa:wa wa:n no: kia:ltia ika ne:n, ika ne: mowih m' pili, *cuandi[cuando]**, komo mah..., komo kitolowa n' ia:w. Nikmaka yo:ni m' pili, kuali moka:wa, a:mo teh kipach..., a:mo teh kitekipachowa. Kualtsi:n moskaltia, nochi nika:ltia *hasta quince días**. Entó:s no: *igual** n' te:momá:n, pos *a veces** seki, kinekih mah se: kiniwapor..., ne: se: kinintoto:ni ika ne:n xiwit. Pero seki a:mo kinekih. Entó:s ihkó:n sah ne: ika a:toto:n nikina:ltia. Wa:n nikinka:wa *quince días**. *Lo mismo** m' pili, no: *igual**. *Cuando** nikma:ktili:ti a n' te:na:n, nika:n yetok ya ne:n ipili, nika:n *xicuida:ro** ya mopilitsi:n, kuali yetok, a:mo teh kitekipachowa, kualtsi:n tiki:sak, mah Dios** kineki mah kualtsi:n moskalti mopili. Ihkó:n neh nikinilwia wa:n ihkó:n nikinmaka n' *consejo**. Wa:n *este** ya, *cuando** moki:xtia pos aya:mo semi mah ta:ahokui *lo mismo**, ke:meh *cuando** kipi:xtos n' ipili, *lo mismo que** mah *mocuida:ro**. Mah a:mo teh kahokui semi para mah siwa:yoh taneki:sa. *Porque** komo tehsá: kahokui yehwa ya yo:n, temowa ne:n isiwa:yo. E:mah wa:n ika yo:ni pos *este**..., wa:n sayoh niktili:ntia tepitsi:n de nika:n ne:n itahkoya:n. niktili:ntia, kuali moka:wa. Yehwa yo:ni ne: neh nik..., nikinchi:wa ihkó:n. Wa:n yehwa sah ne:n ni..., ni..., ni..., nik..., nikin..., nikinilwia wa:n ihkó:n *hasta** oksepa mokokoxka:ta:li:tih sepa *lo mismo**, sepa ne:chilwiah ihkó:n. Entó:s sepa ne:n, sepa nikinita. A:xka:n yo:n, komo a:ksá: tehsá: kitekipachowa, ne: ehekakokolis, pos ne:chiliah, nikchipa:wa [i]ka pio:tet. Wa:n nikmaka, ta:ká:n a:mo yehwa kipia semi ehekakokolis pos nik..., nik..., nikmakaya para ne:n, nejó:n tikihtowah tehwa:n ne:, nejo:n ti..., kipia *coraje** n' ihihtik. Entó:s nikmaka seki xiwtsí:n, nikma:xakualowa wa:n no: nikmaka, yeh *santo remedio**, tamati:ya, *porque** miakeh ya nikimpahti ika. [Nik]pahtih se: de Teziutlán, nikpahtih se: de Zacapoaxtla, miakeh nikimpahtih ika nejó:n xiwtsí:n, nikma:xakualowa, yeh ke:mah, chichi:k, a:mo tsope:k, chi:chi:k pero *santo remedio**. *Por eso** ne:chtohtoka miak, ampó:n niwi:tsa, ne:ch..., ne: wi:tseh miak de nika:n Zacapoaxtla, wi:tseh miakeh de nika:n Tacuapan, wi:tseh de Buenavista, *cuando** pos ampó:n ne:chitakih wa:n *cuando** niow, ompa ya nikin..., nikimpahtia. Pero kinina:miki, kinina:miki *lo que** tein neh nikinimaka m' pahti. E:mah, a:mo ne:, a:mo ne: kihto:skeh *que** a:mo. Nik..., *a v...** sepa yowih ne:chitatih. żKe:ni:w timoka:wa? Kuali. Kuali niahtok, nikua ya n' taxkal, *nicontento**. Pos ihkó:n, *por eso** ne:chtohtokah no:. Wa:n ne: nejó:n tik..., mo:..., mohkó:n *este** neli, *a veces, este**, nochi kikokowa, entó:s pe:wa nikimpahpachowa, *parejo** nikimpahpachowa, *parejo** wa:n nikinohsa seki pahtsí:n. Pahtsí:n pero nikowa ya, yehwa ya n' ika, ika tamati:yah. Kuali moka:wa, nochi yema:niah *parejo**, nochi, *a veces kikokowa ikechtipan, *a veces** kikokowa nika:n iyo:li:ka:n, pero pahti. Pahtih, ika yo:ni neh, ne: ni..., pos yehwa yo:n neh ika nitekititok. Neh *nipartera**, ni..., nikimpah..., ma:se:wal nikimpahtia no..., no..., no..., no..., no..., nokni:wa:n. para a:mo nejo:n kihto:skeh *que** pos ta:ká:n ne: weli wa:n a:mo wel..., a:xka:n ke:meh i:ni pos, se: siwa:tsí:n ne:chtahtanih, ne:chpahpacho *porque** a:mo niweli, a:mo weli nikpia nopili. Nikpahpachowa, pos mo[komo] ilakatsyetok, sayoh nikpahpachowa tepitsi:n, nikye:kta:lilia wa:n *entre** se: *cinco minutos** yetok ya m' pili. *Por eso** ne: onkak, *nocompańeras** miak yeh tiak..., tietokeh, ne: nok..., nokni:wa:n, *pero** a:mo nochi, a:mo nochi kimatililiah, *porque** seki *siempre** no:, no: *kinifalla..., hasta** ne:n to..., to..., to..., ne:pa tota:..., ne: totapahti:lo:ya:n, no: *igual**, no: *kinifalla:rowa**. E:mah pero neh *primero Dios**, ya: nikwi:ka *cuarenta y seis ańos** ya. a:mo teh ni..., a:mo teh *mal** ki:stok m' pili. Nochi ki:sa kuali. Nochi no..., no..., no..., *noamigas**, noma:..., no..., *noparientes**, nochi kuali ki:sa. A:mo teh *mal**. Ika yo:ni pos ne:, ne:chiliah ke:ni:w nikchi:wa, pero pos *solamente Dios** kimati. Tehwa:n a:mo, tehwa:n t'ta:liah toma:y, nehwa niweli semi. Tehwa:n t'ta:liah, komo *Dios** kineki, te:chmaka ne:n, ne:n nejo:n te[i]n ne:n totahtsi:n *Dios** para tikpahti:skeh nejó:n *persona**, pahti. Pahti, a:mo teihsá:, e:mah. Wa:n yehwa ya yo:ni, pos yehwa sah, *más** a:mo teh *más** ni..., nikmati. *Bueno** pos a:man xi..., xte:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. A:, nehwa niwa:le:wa Witsikitepe:k[Huitziltepec]. Nimonotsa niMaría Modesta Millán Diego. E:mah, neh ompa ne: *nomunicipio** Tuzamapan de Galeana.