A:xka:n tehwatsi:n tite:chtapowia *que** teh titekiti iwa:n ne:n, iwa:n tapahtia:nih ne: kaltapahti:lo:ya:n, tikihtowa ompa no: timo:..., ompa no: mitsi:xmattokeh, ompa i:ksá: tiow titekititi, tikihtowa tikchihchi:wati pahti oso tikpia kokoyanih wa:n ompa tikiwi:ka. Ne: *este** nikneki xine:chtapowi ne:, ke:ni:w tikita n' teh i:n, de ompa titekiti, ke:niw teh tikita ox kualtsi:n iwa:n timonohno:tsa ne:n tapahtia:nih tein ompa etokeh, iksá: n' kokolis namehwa:n sah nankipahtiah ke:meh i:n nankihtowah nan..., nama:se:waltapahtia:nih, namehwa:n sah nankipahtiah oso i:ksá: nankipano:ltiliah ne:n tein koyo:tapahtihkeh. Koyo:tapahtihkeh. oso i:ksá: i:n koyo:tapahtihkeh a:mo wel kipahtia wa:n namehwa:n name:chpano:ltilia i:n kokoxkeh, yehwa i:n n'neki xine:chtapowi. Pos *cuando** ne: tik..., tehwa:n ne:n ompa tikiwi:kah wa:n ne:, nejo:n ti:..., tikimpahtiah, pos se: sepa ya tehwa:n ya tikimpahtiah wa:n komo a:mo pahti tikchi:wiliah ya ne:n pahti wa:n a:mo pahti, Entó:s tikpano:ltiah iwa:n ne:n, koyo:tapahtihkeh. E:mah wa:n de koyo:tapahtihkeh pos yehwa ya n' kipahtia. Sepa te:chwa:lmaka pos kuali a. A:xka:n ne: komo yehwa neli ne:, komo sepa no: yeh a:mo no: welik pos no: tehwa:n te:chwa:lmaka, tehwa:n toma:ko pahti ne:n *persona**. E:mah. Entó:s *por eso** nimitsilia *que** nejo:n tite..., tein iniwa:n titekitih, iniwa:n no:, towa:n tekitih ne:n koyo:tapahtia:nih. Entó:s timomakah ya se: *mano**. żKati:yeh n' kokolis namehwa:n nankipahtiah? Pos tehwa:n tikpahtiah *este** nochi kuahkowti, nochi kikokowa n' ke:meh yetok *o** kua:i:xtayowa, entó:s nejó:n tik..., yehwa yo:n tikpahtiah. Tikchipa:wa ika ne:n pio:tet, e:mah wa:n de tek..., chipa:wah ika n' pio:tet wa:n t'ta:liliah seki pahti yehwa ya n' ika ne: kitamati:lia ya. Pe:wa ya kimachilia kuali, a:mo teh kimachilia ok. Sepa te:chili:s ihkua:k i:n to:nal tiwi:tsa, pos no: ihkua:k n' tehwa:n tiowih. *Trato que** tehwa:n toma:ko pahtis nejó:n kokoxkeh. Tehwa:n toma:ko ya ne: pahti a, a:mo yowi ok iwa:n ne:n koyo:tapahtihkeh. Iwki n' tehwa:n ompa ne: titekitih. Wa:n onkak seki *pomada** komo kikokowa itahkoya:n pos tik..., seki ya nejo:n ti..., ti..., ompa ya n' tein kichi:wah m' *pomada** yehwa ya n' tikta:liliah. *Por eso** kihtowa ma:se:walpahti. I:pa sayoh yo:n o:me taman kokolis nankipahtiah, tikihtowa ke:man kohkowti oso kikokowa itsontekon. A:, [...] A:, żokseki kokolis a:mo nankipahtiah ok? A:mo tikpahtiah ok, yehwa sah n' tehwa:n tikpahtiah. Kkokowa itsontekon, wa:n ne: nochi kuahkowti, yehwa: n' tehwa:n tikpahtiah. E:mah, yehwa n' tehwa:n te:ch..., te:ch..., te:chmakakeh yehwa yo:n tik..., tehwa:n tiwelih pos tikpahtiah ya. Ne: pos ne:n ke:meh yo:n i:ksá: moomiyohpostekih oso monekuilowah, oso ne: ik..., A:, tehwa:n tikimpahpachowah. ne: i:ksá: kihtowah siwa:meh no: kokolispe:wah oso i:ksá: i:pa ta:kameh sah no: kokolispe:wah, no: kipiah ininkokolis, ne:n ta:kameh kihtowah ka:sá: ika kinkokowa wa:n No:. tikin..., no: *igual** no: tikimpahpachowah, komohkó:n moma:nekuiloh, pos no: tikye:ta:liliah ne:n omit. Tikpahpachowah wa:n tikte:mowah ne:n omisa:l, wa:n tikimpepecholiah. Pero a:mo tikpahpacho:ti eliwis, ta: tikpahpacho:s ihkó:n ke:meh i:n yetok nika:n, ihkó:n kualtsi:n tikte:moli:s n' i..., ne:n omitsitsí:n. Ihkó:n, nochi, nochi t'sentilia. Komo tehwa tiksentilih ya wa:n tikitskih de nika:n ihkó:n tiki:tskia wa:n ihkó:n tikmachililia ihkó:n nochi, kualtsi:n wa:n xik..., i..., xikoli:nili i:n wa:n a:mo kikokowa, entó:s kuali yetok a. Mos..., mo..., mokahkalakia ya ne:n omitsitsí:n ka:mpa tahtapetskowa. Wa:n ompa tikpepecholia ya n' omisa:l. N' omisa:l tikue:chowa wa:n t'pepecholia ka ne:, e:..., n..., ika a:mat. Wa:n komo mopiloh yeh..., *hasta** yehwa ki:sas, a:mo, a:mo tikehke:was tehwa. Yehwa ki:sas *cuando** pe:wa pahti a ne:n ka:mpa timopostek. Entó:s yo:n tiktetsi:lowa, yehwa pe:wa ah..., mahkokui, mahkokui, mahkokui a ne:n a:matsi:n, *hasta** ki:sa. *Desde** yo:n ki:sa, sepa tikpepecholi:ti, sepa t'pepecholi:ti wa:n t'machilia ke:ni:h yetok. Komo tikmachilia *que** nochi mosa:loh ya, entó:s a:mo ok tikta:lili:ti, sayoh tikmachilili:ti. *que, o** kuali moka:wak a. Ihkó:n tehwa:n titapahtiah. *Lo mismo** komo mokokoh nika:n iyo:li:ka:n, pos no: *lo, lo mismo** no: tik..., tikechiliah *bendozas**, E:mah wa:n no: *igual** tikpahpachowah, wa:n kahkakisti, tohtopo:ni. Entó:s yo:n kualtia ya. Wa:n i:n *bentosas**, żtoni n' ika tikchi:wa? Ika ne:n rehfi:noh. Ise:lti sah rehfi:noh? żTikte:te:kilia ne:n Ise:lti. *Vasito** se: kite:kilia, se: kite:kilia wa:n se: kitsonkepa wa:n se: kimili:ntia wa:n se: kipepecholia. Wa:n ihkó:n pe:pepechiwtok, komohkó:n kipia ne:..., monekuiloh, nika:n pepechiwtok *bendozas** wa:n nika:n tik..., tikoli:nilia para mah..., mah mota:li ne: *derecho** ya. Wa:n tikihtowa i:n *vasito** tikui, żkati:yeh yeski tein yo:n, ika se: tatai se: kikui, Pos teh..., neh..., tehwa:n tikuih ne: nejo:n, ne: *mayonesa** komo a:mo teh *bendozas**, ne:n tein i:pa ne: es..., i:pa ne: kikuih *bendozas** wehka:w. Yehwa n' tehwa:n tikuih. Nih..., pero kualtia. Yehwa neh nikui wa:n kualtia. Se: ta:totsi:n kie..., kipoxe:lchikiwpostekkah, powetsik n' *carro** wa:n ompa ipanko pa:pano:keh, wa:n yahka wa:n nochi nikyehye:kta:lilih nika:n i:n *hasta** i:n nika:n i:n, nika:n i:n chi:chiwaltampa. Ne: kipos..., kinekuilohka wa:n kualtiak, nikpahpachoh. Wa:n nikta:lilih ne:, *al último** nikta:lilih *parche** ya. para mokuik a, *porque** a:mo ki..., a:mo *welconsegui:roh** ne:n a:mo *welconsegui:roh** n' omisa:l. żWa:n tehwa:tsi:n ke:ni:w timote:i:xmati:ltih nika:n, iniwa:n tiehkok i:n koyo:tapahtia:nih? Nehwa n..., iniwa:n niwa:lah ompa ne:, ne: se: nejo:n ti..., nos..., nookichpil siwa:kuik a ne:pa ka:mpa Martín Becerra, wa:n ke:meh i:pa kimattokeh *que** nitekiti, entó:s ne:chiliah *que** mah niwi:ki wa:n mah niwi:ki. Ne: wa:n a:mo niwa:la:ya, wehka:wak a:cha: ke:meh se: xiwit *más** ne:chtohtokatinemih mah niwi:ki. Entó:s neli niwa:lah, ompa ya n' a:man *nimoregistraroh** pero pos ta: takah a:mo iwki sah se: tekiti. Ta: de ompa se: *moregistrarowa para siempre** mah se: tekiti. Entó:s pe:wa ya te:chno:tsah, tiwi:tseh wa:n tiwi:tseh wa:n tiwi:tseh *hasta** a:xka:n. Pero neh i:pa, n' i:pa niweli. *Nada más que** pos sayoh a:mo *niregistrado** katka. żWa:n tikwelita ompa iniwa:n ttekitis? Pos *este** nikwelita, nikwelita. Nikwe:lita *porque** ke:meh i:n pos, wi:tseh pos se: kimpahpachowa ya, se: kinimela:wa wa:n no: motasohka:matih ya yehwa:n se: kinin..., se: kinimela:wilia n' ka:ni kkokowa, e:mah. A:..., tamati:ya. żWa:n ke:meh ompa ne: nantekitih, ne: xiwtekiwah no: name:ch..., no: kiwelita ompa nan tekitih, no: name:chtaxta:wia oso sayoh nawi:tseh sah? Pos no: te:chtaxta:w... E:mah, no: te:chwa:ntitiw, no: te:chtaxta:wia. E:mah, te:chtaxta:wia wa:n ihkó:n *cada**..., a:man te:chmakatiwih *cada dos meses**. *Cada dos meses**, achto te:chmakayah *hasta** tahko xiwit. Wa:n tehwa:n ti ta: tiki:sayah ya. Neh niki:saya ya, nikilia *mejor** a:mo ntekitis, *mejor** ntekiti ka:mpa nehwa nitekititok, *porque** neh no: kuali ka:mpa ntekititok. Nimotanamakia pos no: nimo..., no: niki:xtilia ya, no: nikwa:lkui a notomi:n. Wa:n a:mo ne:pa nitokotsyetok, *a veces** onkak *paciente, a veces** a:mo. Te:n a:koni tik..., tikpahti:skeh pos iwki a, ka:n teh *más**, iwki tiwa:le:wah ya. Pos yehwa yo:ni ne:..., neh niki:saya ya wa:n kihtowah *que** mah a:mo ti..., mah a:mo niki:sa, Pos ekintsi:n te:chtaxta:wihtiwih ihkó:n, *cada dos meses** te:chwa:titiwih, a:mo nikihtowa mi:miak, pero *bueno** pos *algo**, ske[sake:ra] se:, *mil pesos o mil quinientos** pos tomi:ntsi:n ya. E:mah. Ika yo:n no: nikwelita n' iniwa:n ntekiti. Ekintsi:n a:mo tehsá:, ekintsi:n no: nimomatik a. E:mah. Wa:n tiow ompa ne: ka:mpa ne: kaltapahti:lo:ya:n tiow, a:mo kanah tiki:sa ok, i:pa sayoh mocha:n tiwa:le:wa, tiahsi ompa wa:n ompa tietok a. Ompa niki:ste:wa. A:mo kanah wel niki:sa ok. E:mah, *porque** ompa ya ne: tehwa:n *toguardia**, ompa tikitaskeh a:koni yowi, a:koni yowi mopahti:ti. *Por eso** tehwa:n tikwelitah ihkó:n titekitih, no: nikwelita neli nitekitis ompa, *[por]que cuando** se: *iguardia**, miak, miak yowih ya. Wa:n tein a:mo *iguardia** a:mo weli no: kipahtia. I:pa tehwa:n *tetocarowa** n' tein, tein ompa titahpiatih. Wa:n i:n tapahtia:nih, kualtsi:n iniwa:n namowi:kah, namono:hno:tsah *o** i:ksá: name:chahwah oso name:ch..., namokuala:ntiah, Ke:..., a:mo, a:mo. E:mah, a:mo, ke:meh yetok no: n' a:kin *te:chmandarowa**, a:mo wel semi te:chahwaskeh ta: tehwa:n no: yetok n' to..., to..., to..., toma:se:walikni:w. A:kin name:chi:xeka:na. Ke:mah. Yehwa, yehwa n' te:cheka:na. Pos a:mo tehsá: komo tehsá: te:chilwiah pos no: tikinilwiah, yehwa:n ya monohno:tsah, tehwa:n a:mo wel te:chahwaskeh. N' ompa ne: kaltapahti:lo:ya:n tiow, i:ksá: teihsá: mitsmachtiah ne:n tapahtia:nih tein ompa yetokeh, tein koyo:tapahtia:nih? oso i:ksá: teihsá: namehwa:n no: nankimachtiah, name:chtahtaniah xikimachti:ka:n? Se: sepa te:chtahtaniah wa:n se: sepa a:mo te:chtahtaniah. No: etokeh sah n' tein, tein te:chtahtaniah ke:ni:w titekitih. wa:n ke:ni:w yehwa:n tekitih. Pos no: tikinilwiah, ihkuí:n titekitih, wa:n yehwa:n no: te:chiliah ke:ni:w titekitiskeh no:. No: techilwihtiwih, te:chyo:lmahxitihtiwih. żKe:ni:w tikita n' tehwa:tsi:n ompa ne: ka:mpa nantekitih, yowi miak tok..., yowih miak tokni:wa:n? Ke:mah, miak. E:mah, i:ksá:, i:ksá: sake:ra ne: ten wehkakayo:meh wi:tseh, sake:ra se: *veinte**. Wa:n komo mose:lti pos kipia de tehwa tikinitas, tehwa tikimpahti:s. Sen to:nal wi:tseh sempowal tokni:wa:n. Sen to:nal. Wa:n kipia de tikimpahti:s tehwa. Yo:n a:mo mo:sta, ke:masá: sah. A:mo, a:mo. Ke:masatsí:n sah, ke:masa:tsi:n sah wetsikih. I:ksá: sake:ra e:..., sake:ra se: chikuase:n. wa:n iwki a. Pero i:ksatsi:n wi:tseh sake:ra se: *veinte, treinta**. Yehwa yo:n te:chinka:wiliah mah tikimpahti:ka:n. *Porque** wi:tseh kitohtokatiwi:tseh ma:se:walpahti. Entó:s de kitohtokatiwi:tseh pos yehwa ya te:chahsikih, tikimpahtiah ya. Yehwa yo:ni ika n' te:chte:mowah wa:n ompa tikinchi:xtokeh. Tehwa:n tikchi:wah n' tein te:ch..., te:ch..., te:chilwiah. żToni name:chilwiah, yehwa n' kokoxkeh toni name:chilwia? Te:chilwia *que** ihkuí:n kimachilia, *que** fie:roh kikokowa itsontekon, kikokowa iyo:li:ka:n, kikokowa[h] imetswa:n. Entó:s tehwa:n ya n' tikimpahtiah, tikinchipa:wah. Wa:n kuali moka:wah, wa:n ihkó:n pos no: *kireportarowah** ya n' ompa ne:, te:chihkuilowiliah ya. E:mah. Ne:chilwi moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. *Este** ne:, neh niwa:le:wa Wi:tsikitepe:k[Huitziltepec], wa:n niMaría Modesta Millán Diego, Tasohka:matik.