A:man Rubén xte:chnohno:tsa i:n komekat mono:tsa *este**, poposokani, ¿ke:niwki, ka:ni mochi:wa wa:n toni se: kikui? Yo:n poposokani neh niki:xmati wa:n nikitani, ka:mpa *más** moahsi *más, más** mets..., [tikih]to:ka:n tehwa:n ahsi ma:.., ma:.., *más** kuahkualtsi:n [kualtsitsi:n], *más** kuahkuali, nika:n paratanikua:kopa ka:mpa [i]ka *más** wehwei kowyoh, ka:mpa nika:n, nika:n *este** ke:n motano:tsa, *este** nika:n, nika:n *este** Xaltipan ahko, por Si:ltepek ne:paka, talwiah *este**, Xa:llo:mah paratani tawakalkopa. Wa:n no: moahsi nika:wí:n por Tahchik..., Tahchiktekopa, ka:mpa, ka:mpa wehweikowyoh. Ompa yo:n tikahsis yo:n kiliah poposokani. Yo:n poposokani, miak kite:mowah, miak tok..., miak tokni:wa:n *o** miak towa:mpoywa:n ika tekitih. ¿Ke:yeh? *Porque** kwelitah, kwelitah kichi:waskeh ika yo:n tein ika ma:tekitih, ma:morra:lmeh, wahkalmeh, yo:n *este**, nochi tein ma:tachihchi:w, tein, tein kinamakah. Yehwa yo:n kwelitah. ¿Ke:yeh? Kwelitah, *porque** a:mo posteki *cuando** kkelpachowah. Kuali kkelpachowah ke:meh yehwa:n kwelitah, tein *más** toma:wak kuali *hasta** ki:xtapa:nah wa:n ki:xtsaya:nah, ki:xtsaya:nah wa:n kkelpachowah. Yehwa yo:n kikuih para n..., yo:n *este** ma:tachihchi:w tein tok..., towa:mpoywa:n *o** tokni:wa:n tein tanamakah nika:n i:n San Miguel. San Miguel tikita n' ompa, ompakawí:n nochi yehwa yo:n kitatekiwtiah. Ke:mah. A:mo nikmati xa: oksé: talna:miki:lis tikpia, oksé: tatsi:ntokalis. ¿Ka:nachi taman onkak? Yo:n neh niki:xmati onkak o:me taman. Onkak tein chi:chi:ltik wa:n onkak n' tein ista:k. Ke:mah. ¿Ke:niwki n' ista:k? I..., istak tikilwiah tehwa:n *porque** n' istak ime..., ista:k n' ikowyo, sayoh, sayoh *por** yo:ni kipata. Pero n' ixiwyo, nochi iwki sah, ke:meh tein ista:k wa:n ke:meh tein chi:chi:ltik, ihko:ni n' ixiwyo. Sayoh tehwa:n tikihtowah chi:chi:ltik, sayoh n' imekayo, n' ikowyo mah tikihto:ka:n tehwa:n. Pero n' ixiwyo wa:n..., ixiwyo wa:n nochi yo:n ke:meh moskaltia wa:n ke:meh teyowa, nochi iwki sah wa:n a:mo wel tikihto:tih, se: *más** ta:lpan *o** se: *más** wehkapan, sanoke tein moskaltia, tein moskaltia n' tein ista:k no: ihkó:n moskaltia n' tein chi:chi:ltik. Wa:n ihkó:n mowila:na wa:n ihko:ni n' it..., ihko:ni n' iteyo, ihko:ni n' iteyo wa:n ihko:ni n' ixo:chio. Ke:mah, nochi iwki sah. ¿Pahti a:mo kualtia? *Pues** neh a:mo ke:man, a:mo ke:man tikakih *o** mah tikitaka:n *o** mah tikuika:n para pahti. Sayoh yo:n tehwa:n tik..., tikihtowah t'tatekiwtiah ke:meh i:n para ma:tachihchi:w, sepa nimitsye:kka:ilwi:ti para ma:tachihchi:w wa:n para wahkalmeh, yehwa yo:n. Wahkalmeh kikuih tein *más** tohtoma:wak. Wa:n yo:n tein *más** pitsa:wak ne:n i..., n' ikowyotsi:n pos yehwa nimitsilia kikuih para ma:tachihchi:w, ke:meh i:n ma:mo..., ma:m..., ma:morralmeh *o**, *o** yo:n *este** tein ika tama..., ma:teh..., ma:tahkitih. Ke:mah. ¿Iteyo ka:n we:lik *o** okuilimeh kikuah? *Pues** para toni nimitskaya:wati, n' iteyo, a:mo ke:man xkitili n' iteyo, ke:niw..., ke:niwki n' iteyo, n' i..., n' iihtik toni n' kipia, n' iteyo mahyá: yo:n se:..., mahyá: mowil..., mopan..., mopahpampilowa sah, Wa:n mahyá yo:n wa:k..., wa:kkatik mah tikihto:ka:n tehwa:n, a:mo se: kitas ox a:yoh *o**, *o** mah kipia *este** n' ia:yo n' iteyo *o** mah tikihto:ka:n tehwa:n ke:meh, ke:meh onkak seki kapolin, motahta:lilia ikehke:span *o** imahmaxaltsi:n ne:n kapolin. A:mo, ne: sayoh mopa:pan..., mopa:pampilowa ne:n ix..., n' ixo:chio, n' i..., n' i..., n' ixo:chio wa:n ne:n iteyo, pero a:mo ke:man nimitskaya:wati, tikihto:tih *no** pos, neh niki:xmattok iwki i:n chihchi:wtok, a:mo, sayoh *o** iwki i:n kipia n' iihtik. A:mo, tehwa:n sayoh tikitanih n' iteyo mopahpampilowa kualtsi:n wa:n mahyá: yo:n, mahyá: tikihtowah tehwa:n xiwwa:k. Mahyá: xiwwa:k sah, ke:mah. *Pues** ke:mah, *este** neh yehwa sah yo:n name:chtamiilwih, *lo que** tein name:chilwih, tein nikmattok, wa:n tein nikita, nikitilia:ni, nikitilia:ni, nikitilia:ni yo:n kow..., yo:n kuomekatsí:n. A:mo wel name:chkahkaya:wati *más, este**, mah tikihto:ka:n tehwa:n yehwa wa:n yehwa i:n ika tikuih. Yehwa sah yo:n tein name:chilwih, *de lo que** tein neh nikmattok wa:n nikitani. Tasohka:matik miak, neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de Chi:lkowtah, powi de nika:n San Miguel.