*Bueno** Rubén, a:man xte:chnohno:tsa de yo:n witsti, kiliah *mo:rahwits**, ¿ox tiki:xmattok? Niki:xmattok, Pero mahyá: nime..., name:chili:sneki neh, a:mo nikmatik ox xa:, xa: onkak o:me taman *o** e:yi taman. Neh niki:xmattok *est...**, niki:xmattok o:me taman, se: t..., se: taman tein tato:k, wa:n se: taman tein, tein i:pa mochi:wa ke:meh i:n kowtah sah. Nochi yo:n o:me taman we:lik *porque, bueno** tak xa:, xa: tikihto:skeh tehwa:n *este** tein tato:k *más** we:lik eskia, pero a:mo n' ta: tehwa:n tikekowa:nih wa:n pané: i:pa iwki sah no: ke:meh tein a:mo tato:k wa:n tein tato:k, nochi iwki moekowa, sayoh kipata tepitsi:n ixiwyo, n' ixiwyo wa:n ne:n ikowyotsi:n. N' ita:kilotsi:n se: tepitsi:n *porque** i:n seki tein, tein tato:k *más** wehwei. Wa:n *más** ma:pa:pata:wak n' ixiwyotsi:n wa:n *más este**, ke:n nikihto:s neh *más** kowyo..., se: tepitsi:n kowyohtohtoma:wak. Yehwa yo:ni wa:n tein i:pa onkak sah ke:meh i:n kowtah, pos yeh a:mo mone:neki, yeh telta:ki neli. Sayoh tikihtowa no: taman yeh neli *porque** pisi:ltik, pisi:ltik ne:n, n' iteyotsi:n wa:n ikowyo, eliwis mowi:wila:na, motelpa:pacha:nia ka:mpa yo:n, ka:mpa yo:n onkak yo:n witsti, motel..., motelpa:pacha:nia, tel..., telsentakui. Pero neh nik..., neh nikekowa:ni mahyá: yo:n i:pa iwki sah ke:meh tein tato:k wa:n ke:meh tein a:mo tatok, neh nikekowa:ni pané: i:pa iwki sah wa:n nochi, nochi we:lik. Ke:mah. Wa:n, ¿ke:niwki n' ixo:chio? N' ixo:chio ista:k, ista:k n' ixo:chio. Ke:meh ka:mpa yo:n mota:lia n' ikapoltsi:n ompa mota:lia ne:n i..., n' ixo:chiotsi:n, itech se: r..., itech se: maxaltsí:n, itech yo:n imaxaltsi:n mota:lia mahyá: se:, mahyá: se: maxaltsí:n pero tsikitsi:n, n' ompa pe:wa xo:ch..., pe:wa xo:chiowa. Ka:mpa se: itsmoltsí:n, se: imaxaltsí:n e:wa mopilowa sake:ra, sake:ra e:yi, o:me *o** e:yi ka:mpa yo:n xo:chiowa. Wa:n yehwa yo:n ita:kilo, pe:wa xo:chiowa *después** de: wetsi a n' ixo:chiotsi:n, sate:pan de wetsi a n' ixio:chiotsi:n, pe:wa ya mota:lilia ya ne:n ikapoltsi:n, ompa pe:wa ya no: ne:n mota:lia n' kapolin. Ke:mah. ¿Wa:n ita:kka ke:ni:w mochi:wa ihwa:k oksi? *Cuando** ihwa:k selik n' kapolin chihchi:chilti, chihchi:chi:ltik sah. Seki xohxoxoktik, tein *más** selik xohxoktik. Wa:n *cuando** pe:wa chika:wayati a, mop..., mopata ya n' i..., n' i..., n' itapaltsi:n, moka:wa *medio** chi:chi:ltik. Wa:n *cuando** semi kualtsi:n oksi a, tihti:le:wi. Yo:n xtako:wtamati, *cuando** yo:n tihti:le:wi, yo:n tkit..., tkihtos teh *que** kuali para se: kikua:s. ¿I:pa soh tehwa:n tikuah *o** no: kikuah okuilimeh? Pos a:mo ke:man nikita ihkó:n mah nikita mah kikua:ka:n okuilimeh. *Siempre** nikita neh ka:mpa..., a:mo no: kinka:wiliah ta: ke:meh i:n tehwa:n tikmattokeh, ka:mpa tikmattokeh *que** oksitok, onkak wa:n oksitok, pos tikna:miktiwih sah no: n' ita:kilo. A:mo ke:man tikitah tehwa:n semi, xa: no: kikuah eski n' okuilimeh, ke:meh yo:n mohmotmeh. Ke:masá: xkini..., 'kita ka:mpa onkak yo:n, xkinita mohmotmeh no: motokiah. de a:mo teh onkak, *bueno** de a:mo teh onkak toni n' kikua:skeh, pos neh niki:xehekowa no: yehwa no: kikuah yo:n okuiltsitsí:n. No: kikuah n' chiktehmeh. pero yehwa sah. No: yetok sah n' chikteh tein kikua, a:mo no..., a:mo nochi chiktehmeh *porque** n' chiktehmeh pos tikita ya *cada** chiktehtsi:n no: kipia n' itakualtsi:n tein ika motekipanowa, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh nimitsilia, a:mo no: ke:man semi tikitah ika n' chiktehmeh mah takua:ka:n *porque** ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa yoksitiw pos se: kina:miktiw sah, miak tokni:wa:n mote:moliah *porque** kimattokeh *que** no:, no: kuali kixta:wah, no: se: kinamaka. Ke:mah. Wa:n tikihtowa tein mochi:wa sah, ¿ka:ni mochi:wa, tetah, xiwtah, ixta:wat? *Pues** tein mochi:wa sah, mochi:wa ke:meh i:n ka:mpa kohkowyoh, a:mo, a:mo semi we:ikowyoh, sanoke ke:meh i:n ka:mpa tikihtowah tehwa:n xiwka:waltsitsí:n, ka:mpa tato:kah, wa:n ka:mpa kixiw..., ka:mpa moxiw..., ka:mpa xiwka:wal, ompa yo:n pe:wa mochi:wa wa:n no: ka:mpa moteltaktsonta:lia ya yo:n, yo:n xiwtsí:n, *bueno** yo:n kow..., kowta:kilotsi:n a:mo wel se: tame:wa ok, *porque** nochi yehwa ya moki:tskia. Nio:n no para x..., nio:n no para xikalaki ok, nio:n para xtawi:teki ok *porque** titawi:tekiti, se: n..., n' ampó:n kaxto:lto:nalika *o** mahtaktito:nalika sepa pe:wa itsmoli:ni. Wa:n de yo:n itsmoli:ni pos a:mo ke:man tikpolo:tih, tikpolo:s ne:n taktson, *solamente** xikihichkua. Xkichkua nalwat, nochi xkichkua ne:n taktson ke:meh yetok para tik..., *solamente** iwki para tikpolo:s. Pero para tikihtos teh ti..., tikpolo:ti, ttawi:tekiti wa:n tikpolo:ti a:mo ke:man tikpolo:s yo:n *porque** ika se: nalwatsí:n moka:wa, ompa pe:wa sepa sel..., sepa selia nono. Wa:n yo:n momoya:wa, se: taktson xikta:li, pe:wa momoya:wa n' inalwayotsi:n wa:n ihkó:n, ihkó:n selistiw. *o** komo a:mo mosowa n' ikowyotsi:n wa:n ikowyotsi:n *mismo** mo..., *mismo** ikowyotsi:n selistiw, mota:lto:ktiw wa:n ompa pe:wa selia. Yehwa yo:n. Ihko:ni, ihko:ni mochi:wa yo:n, yo:n kowta:kilo:tsí:n. Tein kito:kah, ¿ka:ni wa:le:w, kkuitoh kowtah *o** ka:ni n' kwa:lkuite:wkeh? Tein kito:kah, yo:n, yo:n nimi..., a:mo nimitskahkaya:was, tein kito:kah neh nikitani yo:n tikwa..., yo:n, yo:n *solamente** ne:wí:n por nika:n, nika:n *este** Huey..., nika:n por Veracruz, n' ompa, n' ompakawí:n, n' ompa kionkaltihtokeh. A:mo nikmati okseki, okseki, okseki s..., okseki xola:lmeh xa: onkas no:. Pero neh nimitsilia *porque** tehwa:n sep..., sepa tiahkah nika:n, nika:n ne:pakatsí:n de, ne:pakatsí:n de Jalapa, wa:n ompa tehwa:n tikwa:lkuiah seki xina:ch de yehwa de yo:n, o:me, e:yi taktson, wa:n tikto:kkah nika:n tehwa:n ompa ka:mpa neh niki:xmatik, *que** onkak o:me taman. Wa:n a:mo wel te:chkaya:waskeh *que** a:mo yehwa *mismo**, yehwa *mismo**, sayoh ke:meh neh nimitsilia onkak n' tein tato:k, wa:n onkak n' tein a:mo tato:k. Ke:mah. A:man xite:chilwi ke:ni:w se: kikua yo:n ita:kka, sepa oksi ox ka:wa mah xi:i:ni *o** tikihtowa seki kinamakah, ¿ke:yeh yo:n kinamakah? Yo:n ita:kka, kit..., kite:mowah wa:n kitekih, *porque** kimattokeh, kimattokeh *que** a:mo sayoh para se: kikua:s, yo:n no: kualtia para kichi:wah *paleta** *o** para se: kichi:was ato:l. Para a:mo tik..., para a:mo tikowas *es...**, n' tikowas *este** ne:n kapolin *mejor** xki:sa, xte:mo:ti ne: ka:mpa onkak, wa:n tikteki wa:n ke:mah tikehkoltia n' kalihtik wa:n kima:pa:tah. Kima:pa:tah wa:n ke..., ke:mah kimolo:ntiah ya i..., kimolo:ntiah ya iwa:n tepitsi:n, tepitsi:n tixa:tsí:n kipa:tah no: wa:n ke:mah kipante:kah ya iwa:n ya ne:n tixa:tsí:n, ompa kipante:kiliah ya ne:n kapo..., n' kapolin. Tama:pa:tal pero n' kapolin, a:mo nikihto:s tikuiti ne: wa:n iwki ahahsitok tikpante:ma. Kipia *que** ne: kikuiti:wih wa:n kima:pa:taskeh. A:mo nikmati, xa: no: tikmatini ke:meh yo:n chi:chi:lkapolato:l kichi:wah, no: iwki i:n kichi:wah ne:n mo..., mo:rah, mo:rahtet, mo:rah, mo:rahwits iteyotsi:n. Wa:n kikuih no: para kichi:wah *paleta, por eso** yo:n, yo:n a:mo ke:man kanah kika:wah. I:n a:man i:n xiwit tiwa:lpano:keh telonkaya, no:ya:n motate:molihkeh n' tokni:wa:n. wa:n kinamak..., te:..., kinamakayah ihkó:n kalpan por kalpan. Neh name:chilia *porque** ne: ka:mpa neh ninemi, te:chwi:wi:kilia:yah, para tikuiah tehwa:n para *paletas** tikchi:wayah. Para m' *paletas** semi we:lik. Yeh ke:mah neli no: pati:yoh para tikowaskeh, no: pati:yoh *vale**..., pa:ti:yoh ne:n ipati:w no:. No: ki..., kipati:yo:tiah. Se: tamachi:w, se: tamachi:w, tahko *o** tahko tamachi:w, tikmatis ka:nachi, ka:nachi no: ika te:chka:wilia:yah, sem..., kaxto:l, kax..., kaxto:l *peso** tahko tamachi:w. Se: tamachi:w, yehwa n' tehwa:n tikih..., tehwa:n tikihtowah n' koyo:..., koyo:kopa, se: *kilo**, tehwa:n tikihtowah se: tama..., se: tamachi:w. Se: tamachi:w *vale...**, tikmatis ka:nachi ika te:chmakayah, sempowal wa:n mahtak. Wa:n a:mo miak *porque** eti:k, eti:k porin a:yoh. Yeh ke:mah yo:n, ika yo:n, ika yo:n se: tamachi:w n' tehwa:n tik..., tikixta:wayah, te:chahsia ya para *siquiera** se:, se: o:me, e:yi powal, e:yi powal, o:me, o:me powal wa:n mahtak takman..., *este, paletas**. Entó:s tehwa:n tikitayah *que** no: te:chki:saya, tiki:xta:wayah ne:n, tikixta:wayah sempowal wa:n mahtak, pero n' tikmattokeh *que** no: tiki:xtili:tih ika m' *paletas**. Entó:s tehwa:n nio:n no:, a:mo timoyo:lkokowa:yah tikixta:wayah tepitsi:n, tepitsi:n ipati:w *porque** tikitayah itech..., ompa *mismo, mismo** ompa tiki:xtia:yah de n' itech *mismo** n' kowta:kilo:tsi:n. Ihkó:n ke:meh tikixta:wayah ihkó:n sepa tiki:xtilia:yah ne:n i..., n' ipati:wtsi:n, ke:mah. Wa:n neh namechilwia yo:n o:me taman kualtia. Kualtia para n' ato:l wa:n kualtia para ne:n *paletas**. Yo:n a:mo sayoh tehwa:n tikowayah, mah se: tokni:wa:n tein, tein kua:tamattokeh wa:n tein, tein no: ika mota:liah ya, kiwi:kah ne: xola:l ka:mpa kichi:wah *paletas**, wa:n mah kite:tekiwi:tih kinixta:wiliah no: kuali. Yo:n a:mo sayoh tehwa:n tikowayah, yo:n kko.., yo:n kikowah, t..., ka:mpa kichi:wah *paletas**, ka:mpa kipiah tanamak de yo:ni. Ke:mah. Pos ke:mah, yehwa sah yo:n tein nimitsilwih. A:mo nikmati, a:mo wel *más** teh nimitsilwia, *porque** yehwa sah *lo que** tein neh nimitstapowih, tein neh nikmattok, para toni n' kualtia wa:n ke:ni:w se: kichi:wa wa:n ke:ni:w se: kitatekiwtia. Yehwa sah yo:n, tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa niRubén Macario, Neh nip..., ni..., niwa:le:wa de nika:n Chi:lkowtah, nipowi nika:n San Miguel.