Rubén xte:chnohno:tsa ekintsi:n tsotsokapahxiwit, ¿toni n... toni ne:n kualtia wa:n ka:n[i] mochi:wa? Neh niki:xmattok kiliah seki xiwtsitsí:n mono:tsa tsotsokapahxiwit a:mo nikmati kox no: tiki:xmattos n' teh. Yo:n semi onkak ke:meh in tahta:lke:span, mowila:na moskaltia n..., yo:n xiwtsí:n. A:mo semi moskaltia wehkapan, sanoke mahyá: mo..., tikihtowah mosowa sah. N' ixiwyotsi:n, ma:..., ma:tsikitsitsi:n, a:mo semi ma:wehwei. Wa:n iteyotsi:n, n' i..., n' iteyotsi:n ki..., n' ita:..., i..., ixo:chiotsi:n ista:k. Wa:n iteyotsi:n mochi:wa seki mahyá: seki *bolitas** ihko:ntsitsi:n ke:meh, ke:meh kahfe:ntet wa:n *azulitos**. Wa:n *cuando** yo:n, yo:n ka:mpa ts..., ka:mpa se: kipia n' tsotsokat, mah se: ki:x..., mah se: ki:xwahwa:na, *hasta** mah eski:sa wa:n entó:s tikuiti a yehwa yo:n tsotsokapahtet kilwiah wa:n ke:mah xikxakualo ika. Xikma:pa:ta wa:n x'xakualo ika. Ta: yo:n a:mo kipia it..., a:mo kipia iteyo wehwei, sanoke yo:n mahyá: tikihtowah tehwa:n kipia n' iteyotsi:n mahyá: yo:n wa:wkiltet sah, pa:ti. Xma:pa:ta wa:npa:ti, a:mo xkihto, tikihto:ti, *no** pos niki:xti:ti n' ie:wayo wa:n iteyo ne:wí:n n'tamo:tati. Yo:n pa:ti, pa:ti n' i..., n' ie:wayo wa:n ompa n' iihtik kipia n' i..., n' iteyotsitsi:n pero semi pisi:ltsitsí:n, tsikitsitsi:n, a:mo wehwei. Entó:s yehwa yo:n nimitsilia neh para ika se: kipahtia n' tsotsokapah, tsotsoka..., tsotsokameh. 'Ma:pa:ta, *primero** xki:xxole:wa tepitsi:n yo:n kokomeh wa:n ompa ke:mah xikui a yo:n, xikui a yo:n iteyotsi:n yehwa yo:n xiwtsí:n. wa:n xma:xakualo wa:n ika x'xakualo *hasta** mah..., *bueno hasta** tikmachili:s *hasta** mitskoko:s. Ke:mah, yehwa n' tehwa:n tikiliah tsotsokapahxiwit. A:mo nikmati kox tiki:mattok *o** a:mo tiki:xmati n' teh. A:mo, a:mo kanah *más** onkak, *solam...**, nika:wí:n *cerca** no: onkak. Ne:wí:n por Ta:lchi:chi:lkopa, por Atekohkomolkopa, nika:n, nika:wí:n tehwa:n no: nochi yehwa yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. Ne:n tsotsokapahxiwit, neh niki:xmati yo:n tein kitekkah, yehwa eski yo:n pané:, pané: kapolin ne:n ita:kka. Yo:n tihti:le:wi n' *cuando** oksi, yo:n se: taman. Wa:n seki ixta:wat mochi:wa no: iwki kito:ka:ytiah, pero yeh, yeh ne:nke:n pisi:ltik n' ixiwyo, wa:n i..., yo:n pané: a:mo ke:man nikita ox xo:chiowa, ox teyowa, pané: xiwit sah wa:n yo:n ma:xaxakachtik, pané: yo:n ma:tohtomiyoh. Pero n' tikihtowa ne:n tein yo:n, tein yo:n tihti:ltik yeh ne:nken wehwei n' ixiwyo. Wa:n i:n oksé: neh nimitsilia ye:kma:pisi:ltik, yeh mochi:wa ixta:wat. Wa:n neh n'mattok, nikinkakilia n' tokni:wa:n, pero a:mo n'mati *porque** ke:meh neh a:mo ke:man nikpia tsotsokameh wa:n ompa ne: tehwa:n pané: a:mo ke:man a:kin kipia. Pero nika:ka:kilia *que** tein yo:n ixta:wat mochi:wa yehwa m' pahti. A:mo n'mati yehwa yo:n n' tein teh tkihtowa yo:n kapolin. yehwa pahti, neh nik..., *que** no: pahti. Neh nikinka:kakilia seki:n kihtowah yo:n a:mo pahti, tein pahti yehwa n' ixta:wat mochi:wa, wa:n kihtowah ixiwyo n' ika ki..., kixakualowah ne:n ka:mpa kipia n' tsotsokameh. Wa:n a:mo n'mati ox te:kokoh *porque** teh tikihtowa ekintsi:n te:kokoh, pero neh a:mo n'mati nochi yo:n, *porque** onkak pahti, *bueno** soh se: te:te:nkaki, pero a:mo ke:man se: kikui. Neh yo:n a:mo ke:man nikui. Wa:n niki:ita ta: onkak, ixta:wat mochi:wa miak, ompa mopa:pacha:nia kualtsi:n, pero ma:..., ma:xiwyohpisi:ltik wa:n nimitsilia a:mo ke:man nikita ox teyowa. Wa:n okseki ke:mah, yehwa yo:n pané: kapoltsitsí:n *cuando** oksi. Teh xa: tine:chnohno:tstok de yo:n, teh ti..., xa: tine:chnohno:tstok de yo:n *este**, cho:kiloh. *Porque** no:, no:, no: kuali para n' tsotsokameh kihtowah yo:n cho:kiloh. Neh a:ya:mo ke:man, para toni nimitskaya:was, sayoh nite:kakini, ne:chtapowiah, *que** no: semi kuali kit yehwa yo:n xiwtsí:n moskaltia, yo:n cho:kiloh. Yo:n cho:kiloh, ata yo:n poto:ni no: n' i..., poto:ni n' i..., n' i...,n' i..., n' iteyotsi:n. Yo:n kihtowah no: kuali, neh a:mo nimitsili:ti semi, semi *que** ke:mah, *porque** a:mo ke:man tik..., tikuih. Katí:n ke:mah neh n' tein nimitsnohno:tstok neh yo:n ta:lpan mosowa. Yo:n ta:lpan mosowa, neh nimitsilia *que** ke:mah *porque** yo:n tik..., tehwa: t'tatekiwtia:nih, t'tatekiwtia:nih. A:mo sayoh nite:kakilih, sanoke tehwa:n tikchi:wa:..., tikchi:wkah ya *por eso** neh nimitsilia *que** tehwa:n tiki:xmatih tsotsokapahtxiwit. Yo:n ta:lpan mosowa, wa:n ixiwyotsi:n xohxoxoktik wa:n ma:..., a:mo semi ma:wehwei, ma:pisi:ltik. ma:pisi:..., wa:n ma:..., achi *medio** ma:tohtohmiyoh. Wa:n i..., iteyotsi:n mochi:wa, ompa ka:mpa n' imekayo, n' ikuomekayo, mahyá: se: kuomekatsí:n tikihtowah n' tehwa:n mosowa. Wa:n i..., n' ixo:chiotsi:n, *es...**, n' ixo:chiotsi:n ista:k wa:n iteyo, iteyo mahyá: *azulitos**, *azulitos** n' iteyo, yehwa yo:n neh nimitsilia tsotsokapahxiwit tehwa:n tiki:xmatih. A:mo, nikmati de kati:yeh teh tine:chnohno:tstok, yak..., semi kuali a i..., semi kuali a *que** nika:n timo..., timote:n..., timo..., timose:nte:n..., timose:nte:nkuitokeh timonohno:tstokeh ika i:n xiwtsí:n, semi nikneki nikahsika:matis neh katí:n, katí:n taman xiwit tein ika tine:chnohno:tstok n' teh, ke:niwki n' ikowyotsi:n, kox kowit oso sa:[xa:] sayoh, xa: sayoh xiwit sah no:. Yehwa neh n'neki nikahsika:matisneki tein tine:chtapowia *que** ma:tohtohmiyoh wa:n tikihtowa, tikihtowa *este** teyowa, yehwa yo:n neh..., tihti:ltik n' iteyo, neh nikneki nikmatis, xa: yehwa, xa: no:, xa: no: niki:xmattos neh, nikneki nikmatis xne:chtapowi ke:niwki wa:n ka:ti:yeh wa:n ke:ni:w moskaltia, para neh no: nimitsmela:wi:li:s, xa: no: niki:xmattok neh. Yehwa yo:n neh nikneki n'matis. A:mo tein nimitsilia tihti:ltik n' iteyo yehwa yo:n tikihtowa teh mochi:wa i:n Ta:lchi:chi:lkopa, yo:n mopahpacha:nia wa:n tihti:le:wi n' iteyo n' *cuando** oksi, yehwa yo:n. A:mo ta: neh nimitsilia tsotsokapahxiwit kiliah seki, ixta:wat mochi:wa. Pero a:mo ke:man nikita ox xo:chiowa, xoxoktik [...], e:kma:pisi:ltik, wa:n no: mopa:pacha:nia ta:lpan. Pero nik..., neh nikinkakilia seki *que** ixiwyo mah se: kiteki, wa:n mah n..., ika kixita:ni:ka:n ne: ka:mpa tsotsokatih. A:mo, n'mati ox neli pahti. Tak xa: neli *por eso** kihtowah n' tokni:wa:n, pero yehwa nmitsilia ixta:wat sah mochi:wa, mopa:pacha:nia, ka:n nikihto:s..., *este** komohkó:n tein yo:n tikihtowa, yo:n ne: Ta:lchi:chi:lkopa mochi:wa tsotsokapahxiwit yo:n tihti:ltik ne:n iteyo n' ihwa:k oksi, pané: kapoltsitsí:n mopihpilowa, ne:nke:n ok ma:pisi:ltik. Yo:n ma:wehwei komohkó:n, a:mo, i:n ne:nke:n ok ma:pisi:ltik wa:n mopa:pacha:nia. Pero a:mo n'mati ox xo:chiowa, ke:ni:w yo:n mochi:wa, *pues** i:n tein neh nimitsilia a:mo wehka tia:skeh nika:n i:n ka:mpa n..., nika:n ka:mpa i:n timohtiah nika:n, ka:mpa etok n' *capillita** ihkó:n, ka:mpa etok n' *capilla** ihkó:n ta:lke:span ompa tikitas yo:n xiwit. Nika:wí:n *cerca** tehwa:n onkak, nika:n, nika:wí:n sah, nika:wí:n sah tikpiah, ka:n kanah *más** wehka. Wa:n yehwa neh nimitsilwia, pero pos tak xa: eski tikmatis mah tikihto:ka:n, *cada, cada** kokolis *o cada** kokomeh onkak miak taman pahti. Sanoke a:mo nochi tikmahmatih mah nikihto neh. Welis ke:mah, ke:meh i:n timonohno:tstokeh tehwa:n i:n tsotsokameh, a:mo sayoh sentaman pahti, sanoke onkak miak taman pahti, *hasta** okuiltsitsí:n, *hasta** seki ok..., *hasta** sek..., *hasta** onkak seki okuiltsitsí:n tein kipahtia[kipahtiah] yo:n tsotsokameh. Ke:meh yo:n tomakil..., tomakili..., tomakilokuilin, yo:n no: kipahtia tsotsokameh, sanoke te:mowtia yo:n tein kipah..., tikihtowah no: kipahtia n' tsotsokameh pero te:mowtih *porque** yeh yo:n moa:p..., moa:pilowa. Xikta:lili n' tsotsokat yehwa yo:n okuiltsí:n, yo:n no: kuali para n' tsotsokameh. Yo:n okuiltsí:n xikui wa:n x'pa:ta, wa:n xikta:lili n' ka:mpa ne:n, ka:mpa n' tikpias ne:n tsotsokat, yeh ke:mah neli ki:xtamia. Pero ton *pasa:rowa** moa:pilowa, entó:s yo:n moa:yo..., moa:yo..., moa:pilowa, wa:n *cuando** pe:wa topo:ni a n' i..., n' ia:yo, *cuando** topo:ni a yo:n a:yo[a:t], n' a:..., ka:mpa moa:yo:tia, mowe:ita:lia, mowe:ita:lia yo:n kokolis. Neh nimitsilia *porque** tehwa:n tik..., tik..., tikitakeh ya wa:n tikchi:wkah ya. Nikpia se: nosiwa:piltsi:n kipiaya se: tsotsokat itech n' imets, nika:n i:n imets..., imets..., imetsko. Wa:n nik..., porin, porin tikilwihkeh tehwa:n, nikilia i:n kokot, i:n tsotsokat nikilia onkak pahti, nikilia. Kihtowa toni, kikuik yo:n okuilin. Nikilia i:n to..., tomakilokuilin nikilia xikpa:ta nikilia wa:n xki..., x'xakualo ika nikilia. Tein kichi:w yeh, ki:..., kixeh..., ki:xxole:w ne:n tsotsokat wa:n kikuik n' tomakilokuilin wa:n ki:xxakualoh ika. Yo:n tio:tak, yo:n tio:tak tehwa:n no: tikmohka:mattkeh *porque** yo:n tio:tak tehwa:n *cuando** tikitakeh, mopampiloh mahyá: se: a:t, pe:wak a:sohsolo:ni. Yeh ke:mah poliw yo:n kokot, pero nimitsilia neh we:i..., we:itiak a *pues**. we:itiak a *porque** kiko..., mahyá: tikihtowah tehwa:n moa:pilohka. Yeh ka neh nimitsilia, onkak para yo:n tsotsokameh onkak a:mo sayoh sen taman, a:mo sayoh sen taman xiwtsí:n onkak, sanoke miak, miak taman *tanto** ke:meh xiwtsitsí:n, ke:meh, ke:meh okuiltsitsí:n. Yehwa yo:n neh nimitsilia. Pos semi kuali a ke:meh yo:n tine:chilia, no: niknekiskia mah niki:xmati tein teh tine:chtapowihtok yo:n xiwtsí:n tein tikihtowa n' teh tsotsokapahxiwit. Mah no: niki:xmatiskia, *o a la mej..., a la m..., a la m...**, no: *a la m..., a la mejor** no: niki:xmattos, no: nikitani, pero mah semi nikihto neh, a:mo nikto:ka:yi:xmati. Tein neh nikto:ka:yi:xmattok ke:meh yekintsi:n nimitstapowih, kati:yehwa wa:n ke:niwki wa:n ke:ni:w moskaltia. A:mo, a:mo moskaltia wehkapan ke:meh se: kowit, *sino que** mo..., mah tikihto:ka:n tehwa:n moso:wa ke:meh, [mah]yá:, mahyá: se: kuomekatsi:n. Yehwa yo:n neh nimitsilwia. Pané: yehwa sah nochi ne:n i:n xiwit timonohno:tskeh. Pos ke:mah. Pos ke:mah neh, *bueno** neh nim..., neh *hasta** ompa sah neh nimitsilia *lo que** tein neh nikmattok yehwa sah. Yeh ika neh nimitsilwia a:mo wel nimitskahkaya:wati *más** taman *porque**, pos a:mo no: kina:miki mah nimits..., mah nikne:..., mah ni..., ne:..., mah nik..., nikne:..., nikne:nka:ta:lihto *más** tahto:l. *Lo que** tein neh nikmati yehwa neh sah nimitstapowia, niktasohka:mati miak *lo que** tein timonohno:tskeh wa:n neh no: niknekiskia pos mo:sta, wi:pta xine:ch..., ta:ká:n timoahsih nika:wí:n ka:mpa i[ka] onkak yo:n xiwtsí:n, no: komo tiweliskia xikteki se: se: ikowyotsi:n *o** ixiwyotsi:n wa:n xne:chne:xtili para neh no: nimitsili:s kox yehwa n' tein neh nimitsilihtok. Yehwa sah yo:n, tasohka:matik miak, Neh nimono:tsa Rubén Macario, ninemi nika:n Chi:lkuowtah, nio..., nika:n powi, powi s..., nika:n San Miguel. Eleuterio Gorostiza, ninemi Tzinacapan. *Hasta** ompa sah.