*Bueno** Rubén ekintsi:n xite:chnohno:tsa *este**, ta:taman sakat tein onkak nika:n. Mah tpe:wte:waka:n ika i:n patachsakat, ka:ni mochi:wa wa:n toni se: kikui. Yo:n patachsakat onkak itech kahfe:ntah, wa:n semi kitelwelita mochi:was yo:n ka:mpa tah..., ka:mpa tahtawakaloh. Yo:n patachsakat kiliah mochi:wa ka:mpa tahtawakaloh wa:n ka:mpa takue..., ka:mpa takuecha:wtok tepitsi:n. Yo:n a:mo xkihto, a:mo tikihto:skeh semi mone:neki, yo:n ka:mpa yeski ka:mpa, ka:mpa es..., ka:mpa se: kinekis se: kiahsis. Ke:mah. ¿Para toni se: kikui i:n patachsakat? *Pues** patachsakat kikuih *solamente** para ke:meh i:n kikuah n' tapialmeh pero kipihpiniskuah sah, a:mo no: nikihto:s semi ika motekipanowah n' tapialmeh. Sayoh para yehwa yo:ni sah, a:mo nikihto:ti neh para para kitatekiwti:skeh okseki n' taman, sentaman chi:walis *o** sentaman kitatekiwti:skeh para kikua:skeh tikua:skeh tehwa:n *o** kikuaskeh tapialmeh, yehwa sah para yo:ni sah. Semi telonkak itech kahfe:ntah *o** ke:meh i:n ka:mpa pahpaniá:n. Komo ka:mpa takueya:wtok wa:n ka:mpa ta:l..., tel..., mah tikihto:ka:n tapala:ntok, semi kitelwelita yo:n sakatsí:n. A:man i:n oksé: sakat, i:n tikilia chichi:ksakat, ¿ke:niwki? Chichi:ksakat, chichi:ksakat moskaltia weh..., wehkapan..., yeh wehkapan. wa:n teltsinta:n..., teltsi:nalwayohtakua:wak. Tsi:nalwayohtakua:wak wa:n kiliah chichi:ksakat *porque** achi chichi:k, a:mo kikuah nio:n tapialmeh. Yo:n sakat a:mo kikua:s nio:n *caballo**, a:mo kikua:s nio:n kua:koweh, *porque** chichi:k, yeh ika kiliah chichi:ksakat. Entó:s yo:n ka:mpa, ka:mpa onkak, ka:mpa onkak yo:n sakat, a:mo kwe..., a:mo kwelitah mah onka. Ke:meh itech i:n ixta:wat, pos a:mo kwelitah mah onka, *porque** yo:n no:, no: kipolowa, kipolowa *mismo** sakat n' tein kikuah n' tapialtsitsí:n, *en vez de** kikua:skeh n' tapialtsitsi:n pos pos yehwa yo:n sakat motaktsonta:lia wa:n kipolowa n' okseki sakat, ke:yeh *porque** telweh..., telwehkapan moskaltia tep..., *más** moskaltia wehkapan wa:n mo..., mah, mah tikihto:ka:n tehwa:n moihitsmolo:tia ni:nipaka. Ke:mah. A:man i:n oksé: sakat, ¿i:n to:chsakat, ke:niwki? To:chsakat semi onkak itech kahfe:ntah *o** ke:meh i:n ka:mpa tehteyoh, ka:mpa onkak..., ka:mpa teyoh semi telonkak n' to:chsakat. To:chsakat kiliah yehwa yo:n tehwa:n tikiliah mahyá: xonakat. A:mo n'mati kox tiki:xmattok. E:mah, yehwa yo:n kiliah to:chsakat. ¿Kualtia teihsá: n' to:chsakat *o** *Pues** ne:chtapowihtoya no..., nosiwa:w *que** yo:n to:chsakat yehwa nimitsilia no: kikuih para pahti. No: kikuih para pahti, kit ki..., kikuih n' inalwayo wa:n kimolo:ntiah. Wa:n, wa:n no: taih yo:n. ¿Ton, toni n' kipahtia? Pos ya nik..., yehwa ya, yehwa ya yo:n tik..., timonohno:tstoyah ika, para toni yo:n. Kikuih para ne:n yehwa n' tein nimitsilia kitatekiwtiah para yo:n tein ika siwa:meh mo..., moketsa n' ihtik. Yo:n tein a:mo, a:mo kinkui n' *inmes**. *Entonces** yehwa yo:n ika kihtowah taih. Wa:n, wa:n no: kualtia, komo semi telse..., a:mo yehwa sah, sanoke kikui, kinkui *casi** komohkó:n kinkuik *hemorragia**, no:, yo:n no: kualtia. *Sea que** yo:n mah tikihto:ka:n tehwa:n, kualtia iwa:n tetsi:lkowit, wa:n to:chsakat, Komo motelohti yo:n *iminmes**, ke:n tikihto:skeh tehwa:n, in..., moketsa, moketsa n' inihtik wa:n komo motelohtih, ata onkak *cuando** moketsa n' inihtik wa:n ihwa:k mohti:ti a. moh..., mohti:ti a. Entó:s yehwa ya yo:n kihtowah, ne:chilihtoya ne: nosiwa:w ye:wa, *que** ki..., kikuih yehwa yo:n tetsi:lkowit, wa:n tochsakat wa:n tehtsonkilnalwat. E:yi taman yo:n, yehwa yo:n kualtia para n' *hemorragia** kilwiah, tein yo:n motelohtia n' imin..., n' imin..., n' iminchika:walis. N' chika:walis tehwa:n tikihtowah *porque** n' toesyoh pos yehwa n' tochika:walis. E:mah, yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah. Wa:n i:n oksé: sakat, i:n kiliah *sakaniño**, ¿ke:niwki? *Sakaniño** yeh moskaltia wehkapan, motaktsonta:lia kualtsi:n ihkó:n malak..., *bueno** mah tikihto:ka:n yo:n a:mo momoya:wa, yo:n mometsketste:wa sah no:. Sakat..., *sakaniño** n' kiliah *[por]que** kikuih, kikuih, kikuih *este**, para ke:meh i:n *cuando** kitachihchi:wah *ni:ñohtsi:n, cuando** yo:n tayo:..., yo:li, *este cuando** yo:n tikihtowah yo:liti, n' tikihtowah *niño**, n' itech ke:meh i:n, ke:n tikihto:skeh tehwa:n, *este**, ke:meh *cuando** yo:n nemih itech, ika, kali por kali. Wa:n ka:mpa, ka:mpa tikihtowah tehwa:n ahsi a ne:n tona:ntsi:n wa:n to..., to..., ne:n..., n' San José, pos yo:n ika tachihchi:watih para n' ompa kihtowah ya n' ompa ya, ompa ya nemiti a ne:n, *niñohtsin** yehwa yo:n ki..., wa:n yeh[wa i]ka kito:ka:ytiah *sakaniño** porin kihto:senkih ika kitachihchi:wiah ne:n *ni:ñohtsi:n**. Yo:n i:pa ika tachihchi:wah sah ¿*o** no: kikuah tapialmeh? A:mo, yo:n, yo:n i:pa, i:p..., *bueno** a:mo kikuah tapialmeh *porque** yo:n sakat no: tikmatis *este**, a:mo, a:mo, mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo mosohsowa. Wa:n a:mo ke:man semi tikitas selistok. Pe:wa selis..., selistok, selistok ihwa:k *cuando** mometsketste:wa, tahko moskaltihtok wa:n ompa ke:mah, de yo:n tahko moskaltia pe:wa ya mahwa..., mahyá: yo:n wahwa:ki. Ompa ke:mah pe:wa ya no:..., mahyá: tikihtowah tehwa:n yo:n wahwa:ki xo:chiowa ya no:. Wa:n de yo:n xo:chiowa ompa wa:ki sepa. De wa:ki sepa pe:wa se..., tami, tami pa:ti, pati n' ikowyo tein xo:chiowa, entó:s sepa pe:wa, sepa mometskets..., sepa, sepa ompa mosel..., moselo..., mosele..., moselyo:tihte:wa itech n..., *mismo** itaktsoyo moselyotihte:wa sepa. Ke:mah, pero yo:n a:mo kual..., a:mo kualtia para tapialmeh *o** mah tikihto:ka:n para motekipano:skeh tapialmeh. Yo:n *solamente** kikuih yehwa n' ke:meh nimitsilia neh i:n wehka:wkayota..., wehka:wkayo:tal..., tal..., tanemili:lis wehka:wkayo:talna:miki:lis ika kitachihchi:wiah yehwa yo:n neh nimitsilia itech i:n *cuando** tikihtowah tehwa:n *este, niño** yo:l..., yo:liti, yo:liti *ni..., niño** n' kihtowah. Wa:n i:n oksé sakat, ¿*sakaterosario** ke:niwki wa:n toni n' te:pale:wia? *Sakaterosario** *pues** a:mo n'mati yeh ke:n kito:ka:ytiah *sakaterosario, sakaterosario** sayoh kiliah, *sakarosario** kiliah porin yo:n kipia n' i..., kipia n' iteyotsi:n. Wa:n ki..., ata yo:n kitatekiwtiah *para rosario** ki..., kisa:sa:lowah. Yeh ka kito:ka:ytiah saka..., *sakarosario**. Pero yo:n a:mo no:, a:mo no: teh kualtia tikihtowah tehwa:n para tapialmeh, *sino que** yo:n sayoh kitatekiwtiah kemih i:n, seki kikuih para yehwa yo:n ki..., para k..., a:man, a:man, a:man kikuih para miak taman talna:miki:lis, ne: ke:man tehwa:n tikitayah, yo:n *rosariotet** tihtowah tehwa:n tikitayah a:wil, tika:wilitayah. Ka:mpa mochi:wa kitekih pi:pil, ka:wiltiah, *o** yo:n kisa:sa:lowah, tatahtamachi:wah kisa:sa:lowah, *como que** kichi:chihchi:wah *rosario**. Wa:n a:man a:mo, n' a:man no: taman n' a:man yo:n, yo:n *rosariotet**. A:man miak tam..., miak taman kitomi:nchi:wah, *porque** n' a:man tein yo:n ma:tachihchi:wanih, kichihchi:wah para miak, miak taman, miak taman, miak taman tanamak. Kichihchi:wah ke:meh yo:n tein mokech..., moke:chko:skatiah ika. Kichihchi:wah n' tein yo:n moma:kahkalakiliah nika:n, yo:n koyo:kopa kito:ka:ytiah *este, pulsera o** ke:n mono:tsa yo:n. Tehwa:n tikihtowah moma:kahkalakiliah mahyá: yo:n, mahyá: yo:n, *este**, mahyá: yo:n *hilo** kihkitih, para a:mo kihkitiskeh yo:n *hilo** yehwa yo:n kisa:salowah wa:n moma:kalakiliah nika:n inima:ko. Wa:n komo a:mo yehwa nimitsilia kikuih para n' inim..., inkech, inkech. mahyá *cua...**, mahyá:, en vez de** ko:skat, para a:mo ko:skat kichihchi:waskeh kikuih yehwa yo:n kikuih yehwa ya ne: mah tikihto:ka:n *este** ne:n *artesanos**, tein ka:mpa tachihchi:wah. ¿Ke:niwki n' iteyo? Iteyo, onkak o:me taman. Onkak n' tein yo:n ma..., mahyá: nehnextik, nehnextik n' iteyo, wa:n onkak n' tein yo:n tihti:ltik n' iteyo. Ke:mah. A:chá: onkak, pané n'mati, a:mo nikye:kma..., a:mo nikye:kelna:miki pané nikmati onkak *hasta** e:yi taman iteyo. Seki mahyá: yo:n koh..., xohxokoyo:ltik n' iteyo. Pero pané: semi, semi, semi, semi neh niktelmattok kuali *que** onkak o:me taman. Onkak n' tein nextik wa:n onkak yo:n tihti:ltik n' iteyo. ¿Ixiwyo no: kikuah n' tapialmeh? A:mo kikuah n' tapialmeh. Yo:n a:mo kikuah n' tapialmeh *porque** yo:n a:mo nikihto:s semi onkak mah, semi onkak ixta:wat, yo:n onkak, onkak, onkak ke:meh i:n ka:mpa aha:tawyoh. *o** no: onkak ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa paniá:n, pero semi kitel..., kitelnehmachpiah, no: kito:kah *o sea** kitepe:wah tak n' iteyo wa:n ke:ni:w yo:n ompa ixwa. Pero semi, semi *más** tikahsis ka:mpa aha:tawyoh. Ka:mpa aha:tawyoh semi, semi telionkaya:n. I:n oksé: sakat, i:n kiliah sakasipotsitsi:n. A:, yo:n sakasipotsitsi:n, yo:n sakasipotsitsi:n kito:kaytiah sakasipotsitsi:n, *porque** ne:n iteyo, iteyo mahyá: si:sipo, Tikita yo:n teihi..., yo:n sipo, sip..., sipomeh ata yo:n teihix..., ata yo:n te:ihixkanih kiniliah, pero yo:n, ke:niw n' kiliah *este**, a:mo nikelna:miki yo:n seki sipomeh ata onkakeh, tei:n mahyá: te:ihixkah, te:ihixkah no: yo:n, a:mo kachi se: kinita. Yeh ika kiliah si:sipo, si:sipo, si..., sakasi:sipotsi:n porin mahyá: sipotsi:n ne:n, si:sipotsi:n ne:n iteyo, yeh ka kiliah si:sipotsi:n. Pero yo:n a:mo no: kikuah kua:kuehmeh, yo:n i:pa no: sayoh onkak sayoh ke:meh i:n ka:mpa a:mo no:, a:mo no: semi tikihto:skeh mah sanipa onka yo:n, onkak no: no: ka:mpa weli sah. No: onkak sah ka:mpa mochi:wa, a:mo, a:mo tikihto:tih no:ya:n mah tikihto:ka:n nochi yehwa ika tasakayohtok. Ke:mah. Yo:n yeh ika kito:kaytiah wa:n yo:n a:mo teh kualtia. Nio:n para tikihto:tih sake:ra tapialmeh ika motekipano:tih, *o** mah tikihto:ka.n tehwa:n ttatekiwti:tih para te..., teihsá: ihkó:n ika timo..., timopale:wiskeh sanoke yo:n tamela:wa i:pa sakat sah. ¿Ka:ni mochi:wa, kahfe:ntah oso ohti? *Pues** yo:n semi *más** tikahsis, itech ohti *o** ke:meh i:n ka:mpa, ka:mpa *taahalambretsaktok** tahtate:noh, ka:mpa yo:n telta:l mah tikihto:ka:n tehwa:n telta:ltetexka:n, yo:n semi yehwa yo:n ompa e:wa. Nika:wí:n tehwa:n *cerca** no: onkaya, pero a:man nikita neh pané: a:mo teh nikitstok nika:n i:n ka:mpa tik..., ka:mpa tehwa:n titekitih no: telonkaya yehwa yo:n kiliah si:sipotsitsi:n. Ke:mah, yo:n a:mo, a:mo okachi mone:neki mah tikihto:kan porin tak porin a:mo teh a:mo teh para timopale:wi:skeh pos a:mo, a:mo okachi mone:neki yo:n sakat. Ke:mah. *Bueno** pané: nochi a i:n ta:taman sakat tite:chnohno:ts, moto:ka:y. *Pues** nochi yehwa sah yo:n tein neh name:chilia tein neh niki:xmattok. Onkak seki sakat, tein tapialmeh semi ika motekipanowah, pero a:mo welname:chkahkaya:wati ma:se:walkopa ke:ni:w mono:tsa, *porque** neh a:mo nik..., a:mo nikto:ka:yi:xmati. Maski tik..., ma:ski tehwa:n totahto:l a n' tehwa:n tikihtowah tein ma:se:wal, toma:se:waltahto:l pero, *cada**, *cada** ta:kilo:t *o cada** kowtsí:n *o cada** xiwtsí:n, nochi kipia ne:n i..., ito:ka:y. Sayoh yehwa sah yo:n nim..., ne:ch..., ne:ch..., ne:chpolo:to neli a:mo nikto:ka:yi:xmati, koyo:kopa kito:ka:ytiah *zacate trencilla**. Yo:n a:mo xkihto *este**, mah tikihto:ka:n tehwa:n pos, tikakili:ti ne:wí:n se: tokni:w ke:ni:w n' kito:ka:yti:ti, a:mo ke:man tikakis teh *porque** a:mo a:kin kito:ka:yi:xmati. *o** xa: welis ke:mah. Pero a:mo, ta: nowe:ita:twa:n, nowe:ita:twa:n a:mo ke:man nikinkakilia:ya neh ke:ni:w, ke:ni:w n' kito:ka:yti:skeh, tamela:wa kihtowa:yah sakat sah wa:n *hasta** ompa sah. Pero tikitah ihkó:n pe:wak tiki..., tikinkakiliah, timonohno:tsah iniwa:n ihkó:n ko:koyo:meh, tikakih tehwa:n kito:ka:ytiah *zacate trencilla**. Yo:n semi kitelnehmachpiah *porque** yo:n semi ika motekipanowah n' tapialmeh. Yo:n ke:mah n' ixta:wat, ka:mpa teh tiknekis ixta:wat, ka:mpa yeski xiow ixta:wat, nochi yehwa yo:ni n' onkak, kwelitah wa:n kika:wah *porque** yo:n, a:mo kika:wa mah moskalti n' okseki taman, okseki taman xiwit *o** okseki taman sakat. Ka:mpa yo:n motaktsonta:li:ti yo:n kiliah, yehwa yo:n sakat nimitsilwia, moso:sowa wa:n nochi yehwa n' e:wa wa:n tapania:ntilia. Yeh ka kitelwelitah yehwa yo:n, yo:n yehwa yo:n, yo:n ke:mah neli, neli miak, miak tapale:wia *porque** ika n' tapialtsitsí:n ika motekipanowah, kua:kuehmeh, *caballos**, tein a:mo sayoh yehwa:n sah, *hasta, hasta** topio:tsitsi:n ke:meh i:n ka:mpa onkak nejó:n no: semi kwelitah yehwa:n. *porque** kwelitah ne:n i..., n' i..., n' iselotsi:n ka:mpa yo:n *mero** moihitsmolo:tia sakatsí:n. pos sa sehseltik sakatsí:n pos *hasta** tap..., *hasta** topiowa:n no: kikuah *o** to:toltsitsi:n nochi ika motekipanowah. A:mo sayoh kua:kuehmeh, a:mo sayoh *caballo, sino que** neh nimitsilia neh, pos nochi n' tapialtsitsí:n ika motekipanowah. Yehwa sah yo:n neh nik... niki:xmati pero a:mo wel nimitsili:ti n' ito:ka:y, ke:ni:w ne:n koy:..., *este** ma:se:walkopa *porque** neli n' ke:meh nimitsilia neh a:mo nik..., a:mo n'to:ka:yi:xmati. *Hasta** ompa sah neh niki:xmattok nochi yo:n sakatsitsí:n, a:mo teh nikmati *más** wa:n tasohka:matik miak. Neh nimono:tsa Rubén. Niwa:le:wa de Chi:lkowtah, nipowi nika:n San Miguel.