*Bueno** Rubén a:man xte:chnohno:tsa, i:n xiwit kiliah kua:kua:nakatsitsi:n, ¿ox tiki:xmattok? Tein yekin ni..., tein yekin tikitstoyah, pos a:mo wel nimitsili:ti *que** niki:xmati, nikitani, nikitani pero a:mo nikto:ka:yi:xmati. Wa:n nio:n wel nimitsili:ti *que** para toni tikuitih *o** para toni mo..., para toni kitatekiwtiah. *Es...**, neh nimolia xa: tik..., komo tiki:xmattok xne:chnohno:tsa, *que** ke:ni:w n' tiki:xmati, para toni, para toni n' kualtia, para toni n' kitatekiwtiah, Neh a:mo wel nimitsilwi:ti, neh niki..., niki:xmati, niki:itani no: i:n kowtsí:n, ke:ni:w xo:chiowa, ke:ni:w moskaltia, pero a:mo nikto:ka:yi:xmati. I:n moahsi *solamente** ne:wí:n we:ikowtahkopa. No:yan onkak, ne:, ne: mochi:wa i:n Atekohkomolkopa wa:n mochi:wa nochi ne: *este** Ta:lchi:chi:lkopa. Kachi *más** ahkua:kopa, a:mo n'mati n' Ista:ka:t ox no: onkak, pané: tanikua:kopa sah n' kachi mochi:wa. Pané:..., neh a:mo nikye:kmati, pero n' ikowyo, pané: no: kikuih kuilo:t, pero a:mo nikye:kmati ox yehwa n' kikuih. Kihtowah no: wehka:wa, komo yehwa ne:n kikuih. Wa:n ne: ixo:chio mahyá: yo:n mahyá: yo:n *cera**, chihchi:chi:ltik ki:sa wa:n yehwa ne:n pe:wa poso:ni. Pané: itech mayo m' poso:ni, a:mo no: nikye:kmati. A:mo n'ta:lia *cuidado** ke:mania:n ne:n, pe:wa poso:ni pero ne: a:mo a:kin kikui. Pané: kihtowayah seki, wehka:w ka:ketsayah, a:mo se: kimati ox neli, pero a:man a:mo a:kin kikui. Ke:meh a:man nochi para ta:a:ketsah nochi xo:..., xo:chitakowal ne:n kikuitih Kuesala:n. Wa:n pos ne:n i..., ik..., ikowyo pané: yo:n *este** to:chkowit, iwkitisneki. No: ahalaxtik wa:n ihi:xeh, wa:n wehwei kowit mochi:wa xa:, xa: oho:me, e:yi me:troh, pané: kowtako:t mochi:wa. Pero ompaka ne:wí:n mochi:wa. Wa:n no: n' oksé: n' taman tein yo:n ta:lpan mochi:wa, yo:n kikuih pahti. Yo:n no: taman pero. Pos ke:mah, neh yehwa neh nimitsilia neh yo:n tein tikihtowa ta:lpan moskaltia xiwtsí:n, yo:n se:, mahyá: se: xiwtsí:n, yo:n a:mo kowit. Yo:n mahyá: se: xiwtsí:n sah moskaltia. Yehwa n' tehwa:n tiki:xmatih kiliah kua:kua:nakatsitsi:n. Yo:n kualtia para te:na:yop..., te:na:yo:pahxiwit, tehwa:n tikiliah te:na:yopahxiwit. Pilimeh tein yo:n *este** te:na:yo:ki:sah, mah kinin..., mah kin..., mah kinkua:pechti:ka:n *o** mah kimpipi:nalti:ka:n. Mah ika mo..., mah ke:meh eskia mah kitsohkuahkua:ka:n mah tikihto:ka:n tehwa:n. Para yo:n, para a:mo te:na:yo:ki:sah, *porque** ata onkak seki pi:piltsitsi:n ata te:na:yo:ki:sah, se: kihto:s te:mpala:nih. Pero yo:n a:mo *porque** te:mpala:nih, sanoke yo:n mahyá: se: kokolis de yehwa:n, inte:na:yo ki:sa m' pi:piltsitsi:n. Yehwa yo:n neh nikmati, yehwa neh nikmati nikilia no:, *bueno** kito:ka:ytiah kua:kua:nakatsitsi:n. Pero i:n tein tine:chnohno:tstoya de i:n kowtsí:n, neh no: niki:xmattok, niki:xmattok i:n kowtsí:n tein tikihtowa kua:..., kua:kua:nakatsitsi:n. Moskaltia nika:wí:n por, por Is..., *este** por Ista:ka:kopa no: onkak, por Atekohkomol, por Ta:lchi:chi:l, por Tahchikteko. Nochi n' ompa yo:n moahsis. *Por eso** neh nimitsilia ka:mpa we:ikowyo *siempre, porque** n' ompaka ne:wí:n we:ikowyoh ya. Yo:n kowtsí:n tein teh tine:chnohno:tstok neh niki:x..., neh nik..., niki:xmattok, nikitani, a:mo n'to:ka:yi:xmati. Yo:n kualtia neli para n..., tein *más** we:weyak kikuih para kowkuilo:t, para ki..., para n' kali, *porque** no: semi takua:wak. Ihwa:k, ihwa:k xoxowik ema:nik, pero ihwa:k *cuando** pe:wa wa:ki a, pipi:nik. Yehwa yo:n neh nimitsilwia. Wa:n no: kualtia para kowtati:l, neh nikmati *porque** tehwa:n no: tiktatia:nih wa:n tikitanih. wa:n tikwa:lkuinih ke:meh i:n ke:masá: t..., ne:wí:n ttekitiah ne:wí:n kowyoh tiktehtekiah para kowtati:l *porque** no: semi kualtsi:n tata. A:mo nikmati neh xa: no: ihkó:n, xa: no: ihkó:n teh tikto:ka:yi:xmattok *pues** neh niki:xehekowa *más** tikmattos para t..., para toni n' kikuih, para toni n' kitatekiwtiah. De n' yo:n, yo:n kowit a:mo, a:mo nikye:kmati, pané: yehwa n' kihtowah no: kualtia yehwa ne:n tein teh tkihtowa, komo teh tkihtowa *que** kikuih ne:n kuilo:t, yehwa ya eski, *porque, este** kite:mowah n' tokni:wa:n ne:n kowtako:t wa:n *este** ki..., kita:liah. Pero nimitsilia a:mo nikye:kmati ox *este**, ox yehwa ne:n kuakua:nakatsitsi:n kikuih n' kuilo:t *porque** tein, tein ke:mah n'mattok kikuih yehwa ne:n to:chkowtako:t. To:chkowtako:t, yo:n kite:mowah n' tokni:wa:n wa:n yo:n neli pip..., pipi:nia ne: sepa wa:kiti. Wa:n de yo:n xiwit teh tkihtowa:ya, toni ne:n..., a:mo n'mati n' teh ke:ni:w ne:n kipipi:nah, ¿ox ixiwyo oso toni n' kipipi:nah? Yo:n kikuih ixiwyo. Wa:n yo:n a:mo tikahsis *este** sayoh, sayoh ne: we:ikowyo, no: onkak *hasta** nika:wí:n tehwa:n ka:mpa kahfe:ntah. Ka:mpa yo:n tehteyoh, tehtetsala:n moskaltia yo:n xiwtsí:n. Yo:n noya:n onkak, ka:mpa ne:wí:n kowyoh pos *más** onkak, *más** onkak tepitsi:n *más** ompakawí:n *porque** tikmatis ompakawí:n mah tikihto:ka:n tehwa:n pos *más** tapala:yohtok. Pero yo:n ka:mpa yeski tikahsis, ka:mpa yeski onkas. Itech kahfe:ntah, ke:meh i:n ka:mpa se: tame:wa. A:mo nikelna:miki, ox nankena:mik..., ox tikena:miktok ata sepa, sepa tiahkah nika:n Reyeshogpan, wa:n tikte:mohtiwa:la:yah ata wa:n tikahsikah. iwa:n yo:n kowa:pah..., kowa:..., kow..., kowa:pahxiwit, ¿tikelna:miktok? *Entonces** n' ompa yo:n ata tikahsikah ata yo:n nimitsilia yo:n se:, yo:n se: xiwtsí:n. wa:n ka:mpa ti..., ka:mpa neh nimits..., name:chilia:ya, name:chilia i:n mono:tsa kuakua:nakatsitsi:n, te:na:yopahxiwit. Wa:n neh n'mattok yehwa yo:n xiwit, tein teh tikihtowa ta:lpan mochi:wa, mochi:wa kahfe:ntah, kihtowah mah kipipi:naka:n yo:n pané: xo:chit ki:sa ata se: i..., itsi:ntan *este**, mokohkopi:na mahyá: xo:chit, ox iteyo, x'mati toni yo:n. pané: achi tsohtsotsoltik. Yehwa yo:n kihtowah kitekih wa:n mah kipipi:naka:n, a:mo n'mati ke:ni:w yo:n, ox te:na..., pané: yehwa n' te:na:yo:tih pero a:mo n'mati komo te:mpala:nih oso [o]x i:pa te:na:yo:tih sah yo:n kihtowah mah kipipi:naka:n pilimeh. Pos ke:mah, para tikitas *que** a:mo n..., a:mo n..., a:mo sayoh nikne:nta:lihtok sah i:n tahto:l, sanoke tehwa:tsi:n no: tim..., no: tiki:xmati wa:n no: timomakatok kue:ntah. Komo timomakatok kue:ntah, yehwa neh nimitsilia. Yehwa n' tehwa:n tiki:xmatih kuakua:nakatsitsi:n, neli yo:n ike..., yo:n e:wa ike:..., ike:stsi:ntan ne:n n' kow..., xiwtsí:n. *Aparte**, yetok n' i..., se:..., seko, seko yetok n' ixiwyotsi:n, wa:n seko ki:sa yo:n ita:kilotsi:n mah tikihto:ka:n. Yehwa yo:n neh nimitsilia sel..., kualtia para..., no:, no: semi kualtia, yo:n kualtia para n' te:na..., te:n..., te:na:yo:ki:sah. Tena:yo..., yo:n te:na:yo:wila:nih pi:piltsitsi:n. *O hasta** se: yehwa niki:xehekowa, *porque** se: sepa ata no:, se: sepa *hasta** tehwa:n, *hasta** tehwa:n i:n tikihtowah *cuando** se: koyo:..., yo:n se: koyo:..., ata kihtowa te:mpala:ni, pero a:mo *porque** se: te:mpala:ni, se: te:na:yo:ki:sa mahyá: se: chihchime:ya. *Porque** yo:n tehwa:n yo:n no: se: kokolis. Yo:n a:mo *porque** mah tikihto:ka:n ta:ká:n i:pa *porque** tiknekih sah. Tein kualtsi:n tietokeh, a:mo teh te:chkokowa wa:n a:mo teh tikpiah, pos nochipa ya mah tite:..., tehwa:n tikihtowah mah ti..., tite:wa:ktokeh, a:mo ke:man semi tite:n..., tichihchatokeh. Wa:n yo:n seki ata sa chihchatokeh, Yo:n no:, yo:n no:, no: kokolis. Yehwa ya nimitsilia neh, mahyá: yo:n kana:pepexokatokeh. Entó:s yehwa yo:n neh nimitsilia yo:n te:na..., te:na:yo..., te:na:yo:ki:sah. Yehwa yo:n xiwit mah se: kipipi:na, yehwa n' tein tikihtowa n' teh n' ixo:chiotsi:n *o** ixiwyotsi:n. Kualtia nochi n' o:me taman, ixiwyotsi:n wa:n ixo:chiotsi:n. Neh nimitsilia *porque** tehwa:n tikitanih wa:n se: sepa ika no: n' timopahtiah, ke:mah. *Bueno** Rubén pané: nochi a i:n o:me taman xiwit ika timonohno:tskeh i:n kua:kua:nakatsitsi:n, neh i:pa o:me taman sah niki:xmattok. Ke:mah, neh no: nimitsilia neh no: i:pa o:me taman sah, se:n taman sah niki:xmati kuali. Ne: seki ke:meh nimitsilia neh, ke:meh nimitsilih yekin, nikitani pero a:mo nikto:ka:yi:xmatia. Pero semi kuali a, semi kuali a *que** t'to:ka:yi:xmattok n' teh. pos nochi ihkó:n mah timosen..., *ora**, mah tikihto:ka:n tehwa:n mah timosen..., mah timosenmati:lti:ka:n. Wa:n n'tasohka:mati miak *que** tine:chmati:ltih *que** no: ihkó:n tiki:xmati tehwa ke:meh yo:n, Wa:n a:xka:n tein neh niki:xmati, no: ihkó:n teh tiki:xmati. Pos semi kuali a. Neh nimitsilia yo:n xiwtsí:n pos yo:n nimitsilia para te:na:yo:pahxiwit, wa:n kua:kua:nakatsitsi:n *o** mah tikihto:ka:n tehwa:n o:me to:ka:it, se: to:ka:it de ipahti[tein kipahtia] wa:n se: to:ka:it de n..., se: to:ka:it. de n..., de n' xiwtsí:n ke:ni:w n' ito:ka:y. Wa:n yehwa sah eski de n' yo:n. Ta:ká:n oksé: talna:miki:lis tikpia, oksé: tatsi:ntokalis, pos kuali tine:chtahtani:s *porque** pos a:mo no: onkak *más** para nimitsna:nki:lis *porque** pos i:pa yehwa sah yo:n neh nikmattok. [Ta]sohka:matik miak, neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de nika:n Chi:lkowtah. Ompa nika:n nipowi, nika:n San Miguel. Eleuterio Gorostiza. Tzinacapan.