A:xka:n nikneki xine:chtapowi, ¿ox tiki:xmattok i:n witsto:tomat, ka:nachi taman onkak, ka:ni mochi:wa, wa:n ox kualtia teihsá:, kuali ika..., *o** i..., kualtia ika se: mopahtia, teihsá: kokolis kipahtia? *Pues** neh niki:xmattok *solamente** witsto:tomat tein nikawí:n onkak tehwa:n, Nika:n ixta:wat onkak yo:n tein xoxoktik, wa:n onkak n' tein kostik. Wa:n onkak n' tein chi:chi:ltik, sanoke yo:n tein chi:chi:ltik semi ka:mpa weli sah, amo ke:man semi se: kita ihkó:n pero no: onkak. Onkak n' tein chi:chi:ltik wa:n onkak n' tein kostik wa:n onkak n' tein xoxoktik. Tehwa:n a:mo n'mati, tehwa:n tiki:xmatih witsto:tomat, moskaltia ixta:wat. Yo:n tehwa:n yehwa n' tikuih tehwa:n para, ke:meh i:n para pahti, para xiwtanechiko:l. Ke:meh nikin..., ne:..., ne:chilia:ya, name:chilia:ya ye:wa nika:n nikintapowia:ya nika:n i:n, tehwa:n tikuih para xiwtanechiko:l. Yo:n no: kualtia no: para n..., ika ma:ltiah yo:n xiwtsí:n, yo:n witsti nimitsilia witsto:tomat. Kikuih n' ixiwyo wa:n kimolo:ntiah, komo onkak nochi n' e:yi taman pos nochi n' e:yi taman wa:n komo a:mo tei n' e:yi taman pos sentaman sah. [On]kak kostik oso chi:l..., tein chi:chi:ltik *o** tein xoxoktik. Pero yehwa yo: e:yi taman nochi pahti. Pero yo:n *solamente** tikahsis nika:n ka:mpa i:n ixta:wat. Ke:meh i:n ka:mpa nemih tapialmeh. Wa:n onkak yo:n, onkak seki, seki, seki, seki *este**, ta:kilo:t, ke:meh newí:n paratani, newí:n ka:m..., nika:n por Si:ltepe:kkopa, no: onkak, no: onkak, n' onkak seki kow..., seki ta:kilo:t, niki:itani pero a:mo nikmati neh kox..., kox no: iwki mono:tsa, kox witsto:tomat, pero neli no: witsyoh. Wa:n onkak seki no: teyowa, pero yeh *más** ma:pa:pa..., *más** ma:pa:pata:wak. Wa:n tein nika:n onkak neh nimitsilwia, ma:tsikitsitsi:n, wa:n ma:kahkana:wak, wa:n tsikitsitsi:n n' it..., n' it..., n' i..., n' iteyotsi:n ke:meh ke:meh itskuimpahwits, sanoke ne: *más** wehwei. wa:n pané: kuihkui:..., achi *medio** kuihkui:kuiltik ne:n i..., n' i..., n' it..., iteyotsi:n. mahyá: *rayaditos** pos mah tikihto:ka:n tehwa:n. Onka e:yi taman, onka tein chi:chi:ltik, onkak n' tein xoxoktik wa:n onkak n' tein kostik. Yehwa n' tein tikuih tehwa:n para pahti. A:mo wel nimitsili:ti *este** pos, *más, ma..., más este** t'tatekiwtiah para *más, más** chi:walisyo. *sino que** neh nikmattok *solamente** yehwa yo:n e:yi taman tikuih para, para pahti. Para ika ne:, para ika ma:ltiah ke:meh i:n xiwtanechiko:l. A:mo nikmati, xa: oksé: talna:miki:lis, xa: oksé: talna:miki:lis tikpias *o**, *o** xa: *de repente** tikmati okseki, okseki, *O** xa: *de r...**, xa: d..., xa: tikmatis teh okseki wits..., seki witsto:tomat, tiki:xmati okseki n' teh no: sentaman *porque** neh niki:xmattok wits..., witsto:tomat yehwa yo:ni mono:tsa witsto:tomat. Xa: tiki:xmati okseki witsto:tomat n' teh. Tikihtowa *que** i:pa sayoh se: kikui mahyá: *como** xiwtanechiko:l, *a los** a:mo, ise:lti sah a:mo teh kipahtia. Xiwtanechiko:l. A:mo, a:mo ta yo:n ki..., kikuih para kima:..., kisema:nelowah. ¿Ke:mah n' eski n' onkak *o** iksá: sah n' onkak *o** no:ya:n sah mochi:wa? *Pues** nika:wí:n tehwa:n no:ya:n mochi:wa, mah xiak..., mah se: yowi nika:n ixta:wat, mah se: yowi ixta:wat se: kiahsi. Mah se: nemiti ihkó:n ixta:wat, se: kiahsi yehwa yo:n xiwtsí:n *o** yo:n witsti. Ka:mpa, ka:mpa yeski se: kiahsis pos *solamente** itech, itech ixta:wat. *o hasta** kahfe:ntah kanahika pero pos, pero *más, más seguro** se: kahsis ixta:wat. Ke:mah, yehwa n'itsilia neh pero tehwa:n t'tatekiwtiah ke:meh i:n para xiwtanechiko:l, porin iwki sah *pues**, a:mo kikuih *más** oksé:. A:mo nikmati xa: *de r...**, xa: kualtia eski para okseki, okseki kokolismeh ke:meh tehwa:n tikmatih a:mo kachi tiktatekiwtiah neli. Neh nikmattok *solamente** yehwa sah para yo:n, i:pa ika kina:ltiah ke:meh i:n tein mokokowah xiwtanechiko:l. I:x xiwit we:wehkapantia oso tsikitsitsi:n. A:mo, tsikitsitsi:n. *Más** wehkapantik n' itskuimpahwits, *porque** ne: *más** tsikitsitsi:n moskaltia, ompa sah moskaltia semi tepitsi:n ke:meh se:, ke:meh se: o:me powal de wehkapan sayoh moskaltia. O:me powal sah wa:n ompa moskaltia *o hasta** e:yi powal moskaltia, semi telwehkapan e:yi powal sah. Wa:n ompa moma:sowa ya, ompa ke:mah pe:wa mo..., pe:wa ya n' teyowa. *Después** de yo:n teyowa, we:wehti n' tei..., pos sepa momoya:wa, ixwa. Ixwati, yo:n a:mo moneki naki:n kito:kas, yo:n *mismo** yehwa mo..., momoya:wtis sah n' iteyo wa:n ixwati, ixwa. Wa:n semi kitelwelita ka:mpa tsi:ka:ta:l, yo:n xtako:wtamati. Komo ixta:wat wa:n tsi:kata:l, yo:n semi xtako:wtamati tel..., telkuahkali, telkuahkuali mochi:wa nikilia neh pan..., mahyá: *este**, neli mahyá: tomat, pero ne:li ne: mahyá: tomat pero panahalaxtik. Panahalaxtik wa:n *medio, medio** pan..., pana:..., *bueno** mahyá: *rayadito** tehwa:n tikihtowah, ke:mah. E:..., o:me, e:yi taman onkak. Onkak n' tein kostik wa:n onkak n' tein xoxoktik wa:n onkak n' tein chi:chi:ltik. Pero a:mo semi kachi kahsih ne:n chi:chi:ltik, pané: semi tasohti, *más** onkak yehwa ne:n kostik. ¿Wa:n ke:yeh tak kilwiah witsto:tomat? *Pues** neh ne:chilwihtoya note..., ne: nowe:ita:twa:n kilwiah witsto:tomat *porque**, moskaltia ke:meh tomatsí:n, ke:meh yo:n a:tomat. Pero yo:n a:tomat e:wayoh wa:n ne: a:mo e:wayoh. Ihko:ni moskaltia ke:meh a:tomat, wa:n sayoh kiliah witsto:tomat porin witsyoh, witsyoh n' ixiwyo wa:n witsyoh n' ikowyo. Ika yo:n kiliah witsto:tomat. Pero ne:n i..., n' ita:kilotsi:n pos *igual** ke:meh a:tomat, sanoke ne: sayoh ne: porin kihto:sneki mopata tepitsi:n *porque** a:mo e:wayoh wa:n a:tomat yeh tikihtowah yeh e:wayoh. Ika yo:n kiliah witsto:mat. Nikneki xine:chtapowi, ¿i:n witsto:tomat, n' ixo:chio nochi iwki sah oso ta:taman? De yo:n e:yi taman witsto:mat, n' ixo:chio, ki..., iwki sah, n' ixiwyo iwki sah. N' ita:kilo, kipata n' ita:kilo, *[por]que** n' ita:kilo tikma..., sayoh kipata de n' i..., de n' i..., de n' itapalyo. Onkak n' tein xoxoktik, wa:n tein kostik, wa:n tein chi:chi:ltik. Yehwa sah yo:ni kipata. Pero nochi no: ye..., e:yi taman, e:yi taman witsto:tomat nochi kualtia para pahti. Katí:n tiknekis kuali se: tiktatekiw..., pero yo:n se: kitatekiwtia nimitsilia neh para xiwtanechiko:l. Ke:meh yo:n tein, netati:l *o** ke:meh yo:n se: kokolaki, yo:n pe:wa se: kokolaki oso ke:meh yo:n nemowtil. *O** ke:meh yo:n seki *a veces** kihtowah ata se kihtowa se: ehekayoh *o** se: moehekawia. yehwa nochi kualtia yo:n. Pero a:mo yehwa sah, a:mo yehwa sah witsto:tomat, sanoke se: kikui miak taman xiwit. A:mo nikmati kox, nakahsika:matisneki toni wa:n toni, wa:n toni *más** kitatekiwtiah Nochi, nochi taman, nochi tein taman xiwtsitsí:n onkak. *Primero** taeka:nte:wa yehwa m' pi:na:wits, itskuimpahwits, witsto:tomat, ne:n yo:n kuomo:so:t, mi:lahmo:so:t, mi:lahmo:so:t wa:n yo:n a:tsi:tsika:s wa:n texokowits, xo:kihya:kpesma. Xo:kihya:kpesma wa:n yo:n *este** ne:n, yo:n a:tsi:tsika:s, yo:n a:lpana:tsi:tsika:s, ta:lpana:tsi:tsika:s, yehwa yo:n no: kikuih. Pos kipia que yo:n nochi seko sah se: kimolo:ntia. Seko sah nochi se: kimolo:ntia wa:n mah ika ma:lti ne:n kokoxkeh, Entó:s ika ma:ltiah para i..., para ki..., para kika:wa yo:n cha:wis. Yehwa neh n'mattok yehwa yo:n para pahti. pero a:mo yehwa sah, a:mo yehwa sah witsto:tomat, sanoke name:chilia neh, *por eso** kihtowah xiwtanechiko:l. Xiwtanechiko:l kihto:sneki nochi, nochi taman xiwit, nochi taman yo:n xiwtsitsí:n, tein ehekapahxiwit, mah seko sah se: kisenechiko. *Por eso** kiliah xiwtanechiko:l, se: kisenechikowa seko sah, wa:n kimolo:ntiah wa:n para ika kin..., para ika kimpa:kah ya m' pi:pil, pilimeh oso *hasta** se: yeh, se: yehwa no: kualtia. Ke:mah. Ne:chili, ne:chili keni:w moto:ka:y. A:, neh nimonotsa *este** niRubén Macario Martínez, neh niwa:le:wa de Chi:lkowtah, nipowi nika:n San Miguel Tzinacapan.