*Bueno** Rubén ekintsi:n xte:chpowi ne:n yo:n, xiwit ne: tanikua:kopa mochi:wa, yo:n ta:k se: xiwit tiktekitoh ne: Tecoltepec, yo:n tein Beto kilwia tetsi:lkowit. A:, yo:n ihwa:k yo:n to:nal no: niahka neh, ka:mpa tehwa:n tikitakeh, *Pues** neh *en verdad**, neh i:pa nikaktiwi:ts yo:n kowtsí:n, i:pa nikaktiwi:ts yo:n kowtsí:n, *que** onkak seki kowit mono:tsa tetsi:lkuowit. Ne:chtapowih, no..., nosiwa:w, no..., nosiwa:w ne:chtapowihtoya no:, *que** onkak seki kuowit nika:n paratani ka:mpa ika yeh, ka:mpa ika yeh cha:nchi:waya. *Porque** yeh a:mo nika:n San Miguel, sanoke yeh Xaltipan, Xaltipan ne:n nemi, nemik. Entó:s ka:mpa yeh ne:chilwia:ya, *que** onkak seki kowtsí:n mono:tsa tetsi:lkuowit wa:n neh n'tahtanilia:ya[niktahtania:ya] ke:niwki. Yeh ne:chilia:ya *que** tetsi:ltik n' i..., nitsi:ltik, tetsi:ltik n' i..., n' iteyo wa:n a:mo semi wehkapantik mochi:wa yo:n kowtsí:n. Wa:n nikilia, keni:w nikilia wa:n neh a:mo niki:xmati. Nikilia se: to:nal nikilia tne:chilwi:s nikilia, wa:n tia:skeh tne:chi:xmati:lti:s nikilia para toni serbi:rowa yo:n kowtsí:n. Yo:n kualtia kihtowa para pahti, se: *viaje** kokolispe:wka no..., no..., notiska:w wa:n ka:mpa yeh ne:chilih mah nik..., mah nikuiti yo:n tetsi:lkuowit ne:, nika:n Si:ltepe:kkopa. Pero ka:mpa neh pe:wak nikilia pero a:mo niki:xmati nikilia, ke:ni:w nimitskui:li:ti nikilia wa:n a:mo niki:xmati yo:n tetsi:lkuowit. Ta: i:n xtahtani kihtowa, no:..., no:pá:n kihtowa, no:pá:n ki:xmattok kuali kihtowa yo:n kowit *que** ke:niwki kihtowa wa:n Yeh mitsil..., yeh nitsne:xtili:s *o** yeh, *hasta** yeh kkui:ti:w kihtowa n' ka:mpa onkak yo:n kowtsí:n kihtowa. Tein nikchi:w neh neli niah. Niahki, niah ka:mpa no..., nomonta:t wa:n pe:wak nikilwia, Ne:chwa:lti:tan nikilia ne:n, ne:n mosiwa:pil, *que** xa: xa: tkui:l..., xa: tiko:nkui:li:skia seki tetsi:lkuowit nikilia *porque** nechilia *que** sem..., nechilia *que** kualtia para pahti. Kihtowa, ke:mah kihtowa. Nikuiti:w, nikuiti:w kihtowa komohkó:n kihtowa. Pero *primero** ne:chtahtanih toni n..., ke:ni:w n' kimachilia, wa:n neh pe:wak nikilia ya, nehwa nikilia ya no..., nomonta:t ke:ni:w wa:n ke:ni:w n' kimachilia. Pos yehwa i:n mah tai kihtowa, wa:n para mo..., moke..., wa:n para motsakuili:s kihtowa, motsakuili:s yo:n kokolis tein kipia yeh kihtowa. Entó:s ompa yo:n neh nikmatik *que** nejó:n kow..., kuowit semi kuali para n..., para yo:n para yo:n kokolis tein yeh kipiaya, nimitslia notiska:w. Entó:s yo:n kuowit kinekiah ya nik..., yahkeh, ki..., tikuitoh seki inalwayo wa:n seki ixiwyo. Nikehkoltih n' kalihtik wa:n pe:wak tikmanah wa:n tai:k. Entó:s ika yo:n pe:wak tikitah pe:wak koto:ntiw neli yo:n kokolis tein yeh kipiaya, ke:mah. Entó:s *cuando** yo:n tiahkah ne:, se:, se: to:nal timoahsitoh nika:n Tekoltepe:kkopa, wa:n tikui..., ompa timoahsito iwa:n se:, iwa:n se:, se: tokni:w, se: t..., se: to..., towa:mpoy de n' ompa ne:, de Tecoltepec wa:n pe:wak tiktahtaniah *que** ke:ni:w mono:tsa yo:n kowtsí:n tein ompa onkaya, wa:n *después** tiktahtanihkeh wa:n *después** te:chilih i:n mono:tsa tetsi:lkuowit. Ihwa:k ya *cuando** neh nmomakak, n..., *cuando** neh nikmatik, neh no: nimomakak, nimomakak, ika n' te:i:xmati:ltih, ika yo:n, ika yo:n kowtsí:n *que** yehwa yo:n mono:tsa tetsi:lkuowit. Pero neh a:mo niki:xmatia nio:n tepitsi:n. *Porque cuando** ne:chwa:lkuilih ne: nomonta:t, ne:chmakak yo:n kalihtik, ne:chwa:kuilih inalwayo wa:n ixiwyo, pero a:mo nikitak n' ikowyo ke:ni:wki. Ta:..., a:mo, ompa ne: tikitatoh wa:n nochi n' tahtanih keni:w wa:n ke:ni:w n' chihchi:wtok yo:n kowtsí:n, ke:ni:w moskaltia. Wa:n ke:niwki ne:n i..., ixo..., ixo:chio wa:n ke:niwki ne:n i..., n' ita:kilo. Entó:s *nose...**, nosiwa:w pe:wak ne:chilia ya, kihtowa pos ta: n' ixo:chio ihkuí:n tamati kihtowa, wa:n ixo:chio..., wa:n ita:kilo ihkuí:n tamati kihtowa. *Pues**, pos yehwa tikitatoh nililwia ne: Tecoltepec, nikilia tik..., tikahsikeh seki yehwa yo:n, kowtsí:n tein tikihtowa nikilia tetsi:lkowit, nikilia wa:n, te:chilih nikilia se: towa:mpoy de ompa ne: Tecoltepec *que** yehwa n' tetsi:lkuowit. Entó:s ihwa:k a *cuando** neh nikmatik nikilia *que** yehwa yo:n tetsi:lkuowit nikilia, tikto:ka:ytia. Kihtowa, yehwa kihtowa. Entó:s ompa neh niki:xmat wa:n nikmatik *que** *que** kuali para pahti *porque** yehwa *nos**..., yehwa ne: notiska:w neh ne:chilih *que casi** kuali semi para m' pahti. Wa:n nikneltokak porque nomonta:t ne:chkui:li:to wa:n niehkok wa:n pe:wak tikmolo:ntiliah ne: no..., no..., notiska:w yehwa yo:n pahti wa:n pe:wak tai. Wa:n ki..., pos kina:mik. Ke:mah. A:mo n'mati, ¿oksé: tatsi:ntokalis? Tikihtowa ne:n mosiwa:w mitsilihka keni:wki ne:n ixo:chio wa:n ke:ni:wki n' iteyo. Wel tite:chtapowi:s ke:ni:w ne:n mitstapowih ne:n i..., ixo:chio wa:n iteyo yo:n kowit. Pos yeh ne: nosiwa:w n'tahtanihtoya ke:niwki n' ixo:chio. Ka:mpa yeh ne:chilih n' ixo:chio, ihkó:n we:weyak. We:weyak wa:n mahyá: *medio, este**, mahyá: tikihtowah tehwa:n *medio moraditos** n' ixo:chiotsi:n. Wa:n i..., n' iteyotsi:n, n' iteyotsi:n we:weyak wa:n tehtetsi:ltik, ne:chilih nosiwa:w. Ke:mah. Pos ompa ya n' ka:mpa neh nikneltokak *porque** tehwa:n tikitatoh ompa ne: Tecoltepec. Wa:n ompa tikitakeh, ke:meh ne:..., ke:meh ne:chilih yehwa n' ixo:chio ke:niwki. ihkó:n tikitakeh n' ompa ne: wa:n ne:n i..., n' iteyotsi:n pos no: tikitakeh neli n' ompa ne: te:tetsi:ltik kipia ne:n i... Yeh ika kito:ka:ytiah tetsi:lkuowit ne:chilih nosiwa:w. Wa:n tikihtowa ne: ika mopahtiah, ¿ton kokolisyo wa:n ox miak n' kikuih? *Pues** a:mo semi miak kikuih ita[ika o ata] se: taki:tskiltsí:n de n' ixiwyotsi:n wa:n inalwayo, inalwayo yehwa yo:n kuowit. Kiehkoltiah wa:n kitsontewiah wa:n kimolo:ntiah para taih, para kinina:mikis a yo:n kokolis tein nimitsilia kipia. ¿Ke:ni:w ne:n kokolis, ne:, ke:ni:w mono:tsa n' kokolis tein kikuih ika? *Pues** yo:n kokolis, tein i:pa yehwa:n iminkokolis mono:tsa *este**, *cuando** yo:n moohtia, moohtia n' esti semi *fuerte**, *o** semi chika:wak mohtia n' esti, tel miak, tel miak ki:sa n' esti. Ke:meh yo:n mah tikihto:ka:n tehwa:n *cuando** kinkui se: ne:n, ke:n nikihto:s neh, *este** ne:n in..., ke:ni:w nimitsilwi:s neh *este** n..., tein siwa:meh i:pa ika mo..., tein, tein i:pa inkokolis, kinkui *cada** metsti. Nak... n..., *Bueno** pos tikmattokeh tehwa:n, pero pos, tehwa:n tiki..., tehwa:n tikmatih *que** kikui *cada** me:tsti yo:n kokolis, tehwa:n tikihtowah inin..., ke:n nikihto:s *este**, inin..., ke:ni:w nimitsili:s neh, yehwa:n kihtowah *este** n..., pos a:mo nikmati ke:ni:w nimitsili:ti pero mono:tsa *hemorragia**, *hemorragia. Hemorragia** kihto:sneki *cuando** yo:n kinkui..., kinkui *fuerte** ne:n *este n..., en vez** de [...] kinkuis ne:n imin..., inime:tsti, me:tsti sah n..., *este**, ihkó:n, mah tikihto:ka:n tehwa:n tepitsi:n sah. Sanoke mohtia esti nel miak nimah, yehwa yo:n tein te:mohmowtih. *Porque** yo:n mowi:ka, mowi:ka de miki:lis a, a:mo mowi:ka ok *casi** ke:meh i:n mah tikihto:ka:n tamela:wa mochipa:watih sah, sanoke yo:n panowa ya de mochipa:waskiah. Yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah *hemorragia** ya. Entó:s yehwa yo:n taih. Mah kimolo:nti:ka:n n' inalwayo yehwa yo:n tetsi:lkowit wa:n ixiwyotsi:n, wa:n mah tai:ka:n. Yehwa yo:n para pahti yehwa:n, para siwa:meh. Yo:n i:pa para siwa:meh, a:mo tikihto:tih *este** oksentaman kokolis. *Bueno** tak xa: onkas para okseki kokolis, pero neh nikmattok, para yehwa sah yo:n kokolis ika ne: kinin..., ki..., ki..., kipahti..., *bueno** kitsakuilia ne:n siwa:meh. Oksé: a:mo no:, a:mo nak..., nane:chtahtanihkeh kox ki..., ox ise:lti sah yo:n xiwtsí:n, Neh name:chilwi:ti *que** yo:n neh nikmattok *que** i:pa yehwa sayoh kimolo:ntiah yehwa sah yo:n inalwayotsi:n wa:n ixiwyotsi:n, wa:n tepitsi:n ike:se:wayotsi:n yehwa yo:n kuowit. Wa:n yehwa sah, a:mo nikihto:s kitama:nelo:tiah sentaman iwa:n. I:pa yehwa sah yo:n kikuih. Yehwa sah yo:n na:me:chtapow..., name:chtapowia *porque** i:pa yehwa sah yo:n neh nikmattok. Wa:n noto:ka:y neh Rubén Macario, neh nwa:le:wa de Chi:lkuowtah, *cerca de** San Miguel.