Rubén, a:man xte:chnohno:tsa ne:n, żtiki:xmattok i:n kowit mono:tsa tao:lkowit, ke:ni:wki n' ixiwyo, ka:ni mochi:wa? N' tao:lkuowit kilwiah, *este** n' ixiwyo, ma:pisi:ltik, ma:ahalaxtik, wa:n moskaltia n' kowtsí:n, seki moskaltia tamela:wa kualtsi:n mela:wka..., motamela:wka:iskaltia. Wa:n yo:n semi kuali para kalkowit, para kalkowit semi kuali *porque** telchika:wak yo:n kuowit, teltakua:wak mah tikihto:ka:n. Wa:n para kowtati:l no: semi kuali, para kowtati:l, *porque cuando** ta..., *cuando** se: ki..., *cuando** wa:ki a wa:n mah se: kixo:talti ihkó:n, mah ika se: taxo:talti, telkualtsi:n xo:ta wa:n teltekoloh. Yeh ika miak kwelitah yo:n tao:lkowit, pero no: onkak, no: onkak *partes** sah ka:mpa no: semi onkak sah ka:mpa, ka:mpa onkak, a:mo semi ke:meh ihkó:n mah tikihto:ka:n ka:mpa weli sah, ke:meh weli sah. Ta: yo:n onkak, no:, no: etok sah ka:mpa mochi:wa semi yo:n kowit, Wa:n pos seki kikuih para kalkowit, seki kikuih para kowtati:l. Wa:n seki kwelitah ke:meh i:n para kow..., para, para kowtae:kawil, ke:mah. żKe:ni:wki n' ixo:chio? N' ixo:chio *este** ixo:chio ista:k. Ista:k n' ixo:chio wa:n it..., n' iteyotsi:n *igual** no: ista:k. Tiki:xmati ne:n ke:n kiliah yo:n *este** n..., ke:n mono:tsa, ne: ma:saka..., ma:sakatao:l, ihko:ni n' iteyo, ihkó:n de ihista:k, sayoh tepitsi:n *más** wehwei, pero ihkó:n ihista:k. Pero a:mo yo:n ma:sakatao:l yo:n mihmiliktik, yo:n seki yo:n yo:n *este** e:kapan tihti:ltik, ata n' ihista:k, ihkó:n tamati n' tao:lkowit. Ke:mah wa:n yo:n, yo:n ixwa. Ka:mpa xi:i:ni, ka:mpa tikpias se:, se:, se:, se: kowtsí:n de yo:ni wa:n mah..., xika:wa mah teyowa, xo:chiowa, mah teyowa. Ka:mpa olo:che:wati:w n' iteyo, nochi yeh..., nochi yehwa n' kowtsí:n, nochi yehwa ne: wa:le:wati. Neh name:chilia *porque** neh nikpia, nikpia se:, nikpia se:, se: tepitsi:n de no..., ka:mpa ne:chka:wilih nowe:ita:t n' ompa de nika:n, tanikua:kopa, ka:mpa ne:n, nika:n por Siltepe:kkopa, nikpia se: *cachito** de ta:ltsí:n ihkó:n, pero nochi yehwa n' tao:lkowit katka. Wa:n ompa nik..., ompa nikwelitaya neh nika:wa..., nika:waya *porque** ke:meh i:n *a ve...**, niknemilia:ya nikuiti:w para kow..., para nocha:n eskia. Pero pos ke:meh miak kwelitah yo:n kowit wa:n semi tasohti wa:n kwelitah porin mehmela:wak, pos kite:ntekih, kima:yawih wa:n kitekih wa:n kwi:kah, *sin que** ne:chtahtani:skeh, *sin que** ne:chilwi:skeh ke:yeh *porque** pos neh a:mo no: ompakawí:n ninemi neh, pos kitekih sah. Pero yo:n kowit semi tel kuali kowit, ke:mah. żKa:n..., ka:nika mochi:wa, nika:wí:n mochi:wa *o** ne: tanikua:kopa sah? No: mochi:wa nika:wí:n. no: mochi:wa *porque** nikita nika:n i:n Xiloxochico, kipiah no:, no: kipiah se: *semillero**, ka:mpa *viveros** kipiah se: *semillero** de yo:n, de yo:n kow..., de yo:n kowtsí:n. A:mo nikmati ko:x seliak nika:n i:n, ka:mpa n..., ka:mpa n' ita:lpan de n' tosepan, nika:n ka:mpa, ka:mpa kipiah se: *huerto madre**, no: kip..., no: kito:kkah o:m..., o:me, e:yi kowtsitsí:n de yehwa n' tao:lkowit, a:mo nikitstok ox seliak, ke:meh a:mo nochi..., okachi nitachia ok ompaka neh, a:mo n'mati kox selistok pero no: kito:kkah. Wa:n yeh [i]ka neh nimitsilia neh yo:n kowtsí:n pos miak kwelitah *por eso hasta** ki..., *hasta** kie:waltiah, a:mo kinekih mah poliwi. *Porque** yo:n kuowit komo tika:wkeh mah poliwi, sempoliwiti a, a:mo kachi onkas ok. Wa:n *por eso** seki kwelitah *mejor** kie:waltiah, kixwaltiah wa:n kito:kah, żke:yeh? *porque** mah..., a:mo kinekih mah poliwi yo:n kowit *porque** pos semi tel kuali kowit toto:nik, kualtsi:n xo:ta wa:n teltekoloh. Wa:n kualtia para kalkowit, yehwa yo:n name:chilia *por eso** kwelitah miak tokni:wa:n. Iteyo, a:mo we:lik. A:mo, iteyo *solamente** para chiktehmeh. Chiktehmeh ke:mah, semi kwelitah no: *porque** pos ema:nik. Wa:n it..., n' iteyo a:mo kipia ne:n i..., mah tikihto:ka:n n' iihtik..., kipia n' iihtikyo pero, mahyá: yo:n, mahyá: yo:n *este** kapolin sah, pa:ti. A:mo tikihto:tih ke:meh seki kapolin ata kipia n' iihtikyo takua:wak *o** ke:ni:w. A:mo, ne: kualtsi:n xma:pa:ta ihkó:n kualtsi:n pa:ti no: ke:meh kapolin. Ke:meh teswakapolin, sayoh ne: porin ihista:k. Wa:n [y]eh[wa i]ka kwelitah m' *paj...**, kwelitah ne:n chiktehtsitsi:n para kikua:skeh yehwa:n *porque** pos yema:nik. żA:mo tikmati ke:yeh n' kiliah tao:lkowit? *Pues** kiliah tao:l..., tao:lkowit *porque** nimitsilia ne:n ix..., ne:n iteyotsi:n ke:meh tao:ltsí:n. Ihkó:n, ihkó:n ke:mih, ke:meh n' tao:l tikita tao:ltsí:n iteyotsi:n, Ke:mah, ihkó:n tamati ne:n iteyo ke:meh tao:l. *Por eso** kiliah tao:lkowit *porque** n' iteyo, iwkitik n' tao:ltsí:n. Yeh [i]ka kito:ka:ytiah tao:lkowit. A:mo *porque** kito:ka:ytiah i:pa kito:ka:ytiah sanoke n' iteyotsi:n kine:xtia, kine:xtia ke:meh tao:ltsi:n, *por eso** kito:ka:ytiah tao:lkowit. Ke:masá: xikita, kanah ika xikita wa:n xte:mo ka:mpa tikitas n' itey..., ka:mpa tikitas teyohtok, kualtsi:n sa tapochi:ntok ika n' iteyo, yehwa yo:n mahyá: tao:ltsi:n nikilia. Yeh ika kiliah tao:lkowit, ke:mah. żMoto:ka:y? Neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de Chi:lkowtah, nika:n *cerca de** San Miguel.