Ekintsin n'nekiskia xne:chtapowi i:n olo:kuowit, żTiki..., tikmattok ka:ni n' onkak, ox we:wehkapantia, teyowa, ke:nikwi n' iteyo, ke:niwki n' ixo:chio? żWa:n toni n' kuali ika se:...?, *bueno**, żtoni se: kitatekiwtia? Yo:n olo:kuowit *solamente** onkak newí:n *más**, ka:mpa *más** takawa:ni. *porque** nika:wí:n tehwa:n no: onkak pero semi, kehke:meh weli sah, ka:mpa *más** onkak newí:n tanikua:kopa nika:n, te:..., ka:mpa *más** takawa:ni pos ka:mpa yeski tikahsis yo:n kowtsí:n. Olo:kuowit, kipia n' i..., n' ixo:chiotsi:n ata no: mahyá: ihista:k, Wa:n i..., n' iteyotsi:n *este** seki m..., seki *este** ohololtik n' iteyotsi:n wa:n mahyá:, mahyá: pan..., pan..., mahyá: xaxakachtik. Xaxakachtik, yo:n yehwa n' tehwa:n tikiliah olo:kuowit, a:mo n'mati ox yehwa n' tine:chtahtanihtok n' teh. Yehwa yo:n nimitsilia neh yo:n onkak *solamente** newí:n paratanikua:kopa wa:n pos kualtsi:n *cuando** teyowa no: wa:n, semi se:..., mah tikihto:ka:n tehwa:n semi kuali kuowit yo:n para kowtati:l *o** kualtia para kowtati:l wa:n *hasta** para pahti n' ie:wayo. żTo:ni, katí:n kokolis kipahtia i:n tikihtowa ne:n olo:kowit? A:, yo:n olo:kuowit *este** ke:meh i:n, seki tein yo:n kipiah netati:l, a:mo n'mati kox tikte:kakilia:ni yo:n kiliah netati:l, mah ki..., mah ika kina:lti:ka:n pilimeh, yo:n no: semi kuali. *O** ke:meh i:n tein yo:n pe:wah kokolakih, yo:n tewa:kih sah, se: kinita mahyá: kokolakih, ihkó:n tewa:kih sah, mah ika kina:lti:ka:n. żKe:yeh? *Porque** yo:n neh nimitsilia nikmati *porque** ne: *es...** sepa yo:n no..., se: no..., se:meh de nopi:pilwa:n ompa ne: mokokowa:yah de yo:n kokolis kipiayah. Wa:n a:mo kimatiah toni n' kim..., toni n' kimakaya, *Porque** onkak o:me, onkak o:me taman netati:l, onkak netati:l tein yo:n xohxole:wih sah wa:n onkak netati:l tein yo:n mahyá: tahyalkui sah n' esti. Mahyá: te..., mahyá: kokolakih, tewa:kih sah. Pos wa:n a:mo kimatia ne: no..., n' ompa ne: *noparientes** a:mo kimatiah toni n' ki..., no..., no... a:mo, toni, toni n' kipasa:rowa ne:n pilitsi:n. Wa:lah se: tokni:w wa:n pe:wak kinilia ya. Kilia i:n kipia *este**, kipia ne:, *o sea** kipia, tahyalkuik n' esti. Tein kichi:w pos kikuito yehwa yo:n olo:kuowit wa:n kimolo:ntihkeh wa:n pe:wak ka:a:ltiah. *Mientras** ihwa:k a pe:wak tikitah kina:miki, kina:miktiw, kina:miktiw ika yo:n, yo:n pahti. A:xka:n oksé: no: kualtia para ke:meh i:n, ke:meh i:n *este** i:n, yo:n te:kokoh semi se: itsontekon, mah ika se: mo..., mah no: ika se: ma:lti. para no:, *sea** para ne: ke:mih yo:n tikihtowah tehwa:n *este**, toto:nik tak, toni se: kipia se: itsontekon, mah se: ma:lti, no: k..., no: te:na:miki yo:n, *Sea** neh nikmattok nejó:n *serbi**..., nejó:n kualtia para n..., para o:me taman kokolis. Wa:n oksé: n' ikowyo pues para tik..., tikihto:skeh tehwa:n t'tatekiwti:skeh para kowtati:l, yo:n no: semi chika:wak kuowit. A:mo nikmati *este, a la mej...**, *bueno** welis ke:mah, a:chá: kualtias para okseki, okseki taman talna:mik..., okseki taman talna:miki:lis. *Porque** neh nikmattok *solamente** sayoh para o:me taman kokolis kipahtia yo:n pero, pos neh niki:xehekowa xa: onkas okseki *más** talnemili:lis[tanemili:lis] de, de okseki, okseki to..., towe:ita:twa:n, pero a:mo k..., *pues** a:mo..., nejí:n talna:miki:lis neh nimitsilia niki:xmatik, de yo:n kowtsí:n, newí:n tanikua:kopa ka:mpa neh ninemia. Nika:n *pues** welis a:mo kimatih n' towe:ita:twa:n *o**, *o** tote:iskaltihka:wa:n *porque** pos nika:wí:n semi *poco** tikahsih nika:n tehwa:n, ka:mpa ika tehwa:n ticha:nchi:wah. Pero newí:n por tanikua:kopa ka:mpa neh ninemia ne:ka to:nal, *pues** ne:chtapowia:yah seki n' tokni:wa:n, ke:mih iniwa:n nimonohno:tsaya ihkó:n para toni n' kualtiaya yo:n kuowit, para toni n' se: kitatekiwtia:ya wa:n ne:chilia:yah *que** para toni yo:n kualtia. Wa:n neh a:mo no: n' ta..., a:mo no: nik..., a:mo no: nikmatik sah, a:mo no: nikakik sah, sanoke no: niknemilih ihkó:n tikchi:waskeh neli yo:n talna:miki:lis wa:n pe:wak nikintapowia keni:w wa:n keni:w neh ne:chtapowia:yah ne: ke:man tokni:wa:n. wa:n tiknemilihkeh t'chi:waskeh komohkó:n, kox neli *o** neli. Wa:n ka:mpa tehwa:n tikitakeh *que** neli *este**, neli tana:miki. Ke:mah. żI:n kuowit toh..., wehkapantia wa:n toma:wak n' ikowyo oso tsi:tsikitsitsi:n? A:mo, onkak, onkak *más** wehkapania, *Porque** yo:n kowtsí:n tikihto:ka:n tehwa:n pos, tiki:xmatih tehwa:n tsikitsi:n, pero komo se: kka:wa mah moskalti, mah moskalti, mah moskalti n' kowtsí:n, we:i kuowit moskaltia. A:mo semi sanké: telwehkapantik sanoke mahyá:, mahyá: momalakachowa sah, a:mo tel sanké: wehkapania. Moskaltia tepitsi:n wa:n ke:mah pe:wa moma:sowa. Wa:n mo..., toma:waya n' i..., n' i..., n' i..., n' itesyotsi:n, pero tamela:wa soh toma:waya sah. A:mo nikihto:s ke:meh, okseki kuowmeh ke:meh yo:n chalawihkuowmeh *o** tio:kuohmeh *o** a:ya:kachkuohmeh moskaltiah eliwis, a:mo, ne: a:mo. No: moskaltia wehkapan, a:mo nikihtowa a:mo wehkapan, *siquiera** de, de chikuase:n, chikua:se:n me:troh. Chikuas..., ke:mah ke:meh se: chikuase:n me:troh moskaltia sayoh wa:n ompa ke:mah pe:wa momalakachowa, Ompa nipa wa:n nipa mosowa n' i..., n' i..., n' imaxalwa:n. Pero mah nikihto sanké: semi telwehkapania sanké: a:mo wehkapania *más**. Ompa sah yo:n moskaltia ne:... *Bueno** neh ihkó:n niki:xmati yo:n kowtsí:n, a:mo ke:man nikita neh mah kikuika:n para mah kihto:ka:n kitekitih *este** mah, mah kualtia para okseki kowtsi:..., para okseki chi:wa:lismeh *sino que** yo:n tehwa:n tikuih para, para pahti nimitsilia n' i..., n' ikow..., n' ie:wayotsi:n wa:n ixiwyotsi:n wa:n ikowyo para kowtati:l. Ke:mah, yehwa yo:n tehwa:n tik..., yehwa yo:n neh niki:xmattok para tiktatekiwtiah. 'Ne:ch..., 'ne:chilwi moto:ka:y wa:n ka:n tiwa:le:wa. A:, neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez, niwa:le:w de Chi:lkuowtah, nipowi nika:n San Miguel Tzinacapan.