'Te:chtapowi ekintsi:n Rubén nexkihit, ke:niwki n' ixiwyo, ka:ni mochi:wa, o:x se: kito:ka *o** mochi:wa sah, ke:niwki n' iteyo, ita:kka, ox we:lik, a:mo we:lik? Komo we:lik żkeni:w se: kichihchi:wa? *Bueno, este** neh name:chtapowi:ti de n..., de n' nexkihis..., nexkihiiswat. Tein tehwa:n tiki:xmatih *este**, tikuih para n..., para miak taman, miak taman tiktatekiwtiah. Neh nimono:tsa niRubén Macario. Niwa:le:wa Chi:lkowtah, nika:n s..., powi de San Miguel Tzinacapan. Neh name:chtapowi:ti de n' iswatsí:n, iswat de nexkihiswat. Nejó:n nexkihiswat tehwa:n tikuih, n' iiswayo para tik..., kichi:wah tamaltsí:n. Tehwa:n tikiliah pi:ksatamal, ki..., kipixkah n' et wa:n ika kipihpi:kih. Wa:n ita:kilotsi:n tehwa:n tikuih para tapalo:l ke:meh i:n para tik..., ika ttamahse:wah. Yo:n kitekih *cuando** yoksi a, *porque cuando** xoxowik, pos xoxowik a:mo teh kualtia tikihtowah, *porque** xoxowik. Pero *cuando** pe:wa, pe:wa oksi a, oksi a, mochi:wa n' kap..., ne:n ita:kilotsi:n tihti:ltik. Yo:n xmati kuali a *que** yo:n kualtia ya para se: ki..., para se: kimahse:was. Entó:s mah se: kite:mo yo:n ita:kilotsi:n, mah se: kiteki, wa:n mah se: kipixka. Se: kki:xtilia n' ie:wayo, p..., n' ie:wayotsi:n. Wa:n ompa yo:n de tami..., kitami, kitami ki:xtiliah n' ie:wayo, pe:wa kima:pa:tah. Kima:pa:tah itech a:t. Kima:pa:tah kualtsi:n, kualtsi:n kima:pa:tah, entó:s moka:wa n' iteyo. ki:sa wa:n moka:wa ne:n i..., n' inakayotsi:n ya yehwa yo:n kowtetsi:n, inakayotsi:n, ipachyotsi:n tikihtowah tehwa:n. ki..., moka:wa n' iteyo. Entó:s kikuih wa:n kipata:wah inima:i:xko wa:n pe:wa kihki:xtiliah n' iteyotsi:n *porque** komo se: kimahse:wak n' iteyo, mah se: kitsohkuahkua n' iteyo, m..., mahyá: tsohya:k wa:n a:mo we:lik. Entó:s kualtsi:n kichipa:wah, kki:xtiliah nochi n' iteyotsi:n wa:n ki:xti:liah yo:n i..., yo:n iyo:lotsi:n *porque** onkak ata no: kipia yo:n iyolo:tsi:n mahyá: yo:n, mayhá: seki, mahyá: seki kowtsitsí:n iihtik. Yo:n yehwa n' iyo:lotsi:n de ne:n nexkihi..., nexkihit iteyo. Entó:s yo:n nochi kkihki:xtiliah. Moka:wa sayoh *puro, puro telita**, mahyá: ies..., mayhá: til..., mahyá: tilmahtsí:n *pues**, pachti, pachti. Kikuih wa:n kichipa:wah kualtsi:n wa:n ke:mah ki..., kipan..., kita:liah itech se:, itech se: tapalkatsí:n. Wa:n ia:yotsi:n moka:wa *este** kalampa. Se: seko, seko moka:wa n' ia:yotsi:n wa:n seko kita:liah n' inakayotsi:n yehwa yo:n kowtetsí:n. Entó:s kikuih, kikuih se:, teihsá: tei:n yo:n ika ta..., ki..., kitsetselowah na:k... x... A:mo n'mati, xa: tiki:xmati teh, a:mo n'mati keni:w nakto:ka:ytiah namehwa:n, tehwa:n tikto:ka:ytiah *este** n..., t'to:ka:ytiah tatsetselo:lo:ni. Tein ika kichipa:wah, kitsetselowah a:tsí:n, teihsá: tewti *o** teihsá: ihkó:n, tixtsí:n *o** tein ika kichi:wah ato:ltsí:n, ika kitsetselowah para ato:ltsí:n. Kikuih yo:n, yo:n tepostsí:n wa:n ki..., ki..., ompa kipante:kah ia:yotsi:n yehwa yo:n nexkihit ia:yotsi:n. Entó:s ki:sa chipa:wak n' a:t. Wa:n iteyotsi:n moka:wa paniá:n, itech yo:n, yo:n tepostsí:n nimitsilwia. Entó:s para, para a:mo kwi:ka n' iteyo, n' ompa kitsetselowah, moka:wa chipa:wak n' a:t wa:n ke:mah kikuih ya wa:n kipante:kah itech ne:n ko:ntsí:n. itech ko:ntsí:n para [i]ka mo..., para kimolo:ntiah ya. Entós: kikuih ne:n inakayotsi:n yehwa yo:n kowta:kilotsi:n, ne:n nexkihit, wa:n kipante:mah n' ompa *mismo**, no: seko sah mah molo:ni yo:n. Wa:n ki..., kit ki..., kita:liliah se:, o:me, e:yi xiwtsí:n de, o:me, e:yi ixiwyotsi:n de n' pimie:ntah. Wa:n moka:wa ya, moka:wa ya para se: kimahse:was a yo:n tapalo:ltsí:n ya. [K]e:mah, yo:n tehwa:n, tehwa:n pos, tikmattokeh *porque** tehwa:n semi ika timotekipanowah n' tima:se:waltsitsi:n. *A la v..., a**, pos a:mo wel timits..., tikihto:tih *que, que** a:mo we:lik *porque** pos ika timoskaltihkeh n' tehwa:n. Ke:meh ihkó:n te:chi:xeka:nkeh n' towe:ita:twa:n wa:n to..., tote:iskaltihka:wa:n, *pues** tehwa:n a:mo ke:man tikelka:wah yo:n tapalo:ltsí:n *sino que** pos *hasta** a:xka:n tehwa:n tiki:xmatih ma:ski... A:xka:n ke:meh tehwa:n tiki:xmattiowih, topi:pilwa:n no: *igual** tikine:xtilihtiowih, ke:ni:w n' kimahse:waskeh, ke:ni:w n' kichi:waskeh. ke:ni:w n' ki..., kimolo:nti:skeh. Nejó:n a:mo moelka:wa. A:xka:n ixiwyotsi:n *igual**, n' ixiwyotsi:n kikuih. Kitekih n' ixiwyotsi:n wa:n ki..., ki:xtsaya:nah, ki:xtsaya:nah, kki:xtiah *de cada** se: ixiwyo kiki:xtiah para o:me tamal. żKe:yeh? Kiki:xtiliah n' ikow..., pero yeh kki:xtiliah n' ikowyotsi:n *porque** n' ikowyotsi:n a:mo wel mokelpachohtiw wa:n a:mo wel kipi:kih kuali ika n' tixti iwa:n etsí:n. Kipia *que** ki:xtsaya:nah, kki:xtiah o:me, o:m..., para o:me tamal se: ix..., se: ixiwyotsi:n de yo:n xiwtsí:n. żWa:n ke:yeh n' kitelwelitah yo:n xiwtsí:n? Telahwiya:k n' tamal, taxkaltsí:n ki:sa. Entó:s yehwa n' tehwa:n to:..., tehwa:n to:..., totalna:miki:lis de ne:..., ne:ka to:nal towe:ita:twa:n, tote:iskaltihka:wa:n te:chne:xtilihte:wkeh. *Pues** yo:n talna:miki:lis *hasta** a:xka:n tehwa:n a:mo ke:mah tikelka:wah pos, a:xka:n *igual** n' tehwa:n no: timoskaltih..., timo..., iwki tikinka:wtiwih n' topi:pilwa:n moskaltihtiwih, yo:n talna:miki:lis tikima:k..., tikima:ktilihtiowih. Mah a:mo moelka:wa. mah a:mo tikihto:ka:n titako:wtamatitih ika to:tomo:ch *o** ke:ni:w. *Porque** no: kuali kichi:wah ika to:tomo:ch n' tamaltsí:n, pero a:mo *igual** ahwiya:k ke:meh *cuando** kitatekiwtiah yo:n xiwtsí:n *porque** yo:n xiwtsí:n kipia *este**, ahwiya:kka:yo:t. Ke:mah. A:mo nikmati *este**, keni:w oksé: talna:..., oksé: tatsi:ntokalis tikneki tine:chtahtani:s, *este**, ox tikahsika:matik a *o** okseki taman talna:miki:lis, okseki tane:..., tatsi:ntokalis tikneki t'matis, xne:chtahtani wa:n nimitsna:nkili:s ekintsi:n. Ne:n ita:kka i:pa sayoh tokni:wa:n kikuah *o** no: kikuah ne:n tapialmeh, seki kowtahokuilimeh, ka:n mati. *Pues** yo:n itakka komo a:mo tikachtowihkeh timokui:li:ti:weh ka:mpa onkak, semi xtako:wtamati n' chechelo:meh semi kitelkuah no:. Wa:n yo:n, ke:n kiliah, mohmotmeh. Mohmot wa:n chechelo:t yo:n semi teltakual[itakual] no:. Yo:n kipia *que** tik..., komo tikneki tikmahse:was. xikye:kmatto tikui..., tikitati:w *cada** ehe:yi to:nalika *o** ehe:yi to:nalika, oho:me to:nalika, ehe:yi to:nalika tikitati:w yo:n kowtetsi:n. *Porque** komo sepa tikitato ke:meh a:xka:n wa:n tikelka:wak sepa *hasta para** chikue:yi to:nalika tikitati:w, a:mo tikahsis ok. Tikahsiti:w pero *puro** e:wat a sah. żKe:yeh? *Porque** a:mo sayoh tehwa:n tikmahse:wah, sanoke kimahse:wah *hasta** n' okuiltsitsi:n no:. Yo:n kiliah mohmotmeh, yo:n chiktehmeh kiliah mohmotmeh, yo:n chechelo:meh tein, tein nemih *este** ne: kowtah, yo:n no:, no: semi kwelitah, [k]e:mah. A:mo sayoh para tehwa:n ti..., ti..., ti...., ti..., tikmahse:wah, sanoke no: kimahse:wah *hasta** n' okuiltsitsí:n. Wa:n oksé: pos komo tiknehnekih wa:n *de veras** tikwelitah, kualtsi:n wa:n tiknehnekih yo:n kowta:kilotsí:n, mah se: ktohto:ka, mah a:mo sayoh, mah a:mo sayoh mah, mah mo:..., mah ta:ki sah, acha mah ixwa sah. Sanoke komo tiknehnekih wa:n tikwelitah, mah t'tohto:kaka:n. Ke:meh neh ne:, ne: ke:man neh semi nikwelitaya, neh ka:mpa nikita *que** ixwati, *porque** yo:n kitepe:wah n' i..., n' iteyotsi:n, wa:n ka:mpa kitepe:wah kite:matih, olo:chixwa. Wa:n komo tel..., komo se: tanehneki, mah se: kwiwitati, mah se: kwiwitati seh se:, seh se:, seh se: itsmoltsí:n, ka:mpa ixwati a wa:n mah se: kitohto:ka. Yo:n selia, yo:n a:mo mone:neki. Komo tiknekih wa:n tikwelitah wa:n pos a:..., mah tikihto:ka:n tehwa:n ika timopale:wiah, pos mah se: ki..., mah se: kichi:wa kue:ntah, mah a:mo se: kita:..., mah a:mo se: ka:wilmati sah, mah se: kimah..., mah se: kita:kachi:wa yo:n kowta:kilo:tsí:n para nochipa tikpiaskeh toni ika tmopale:wi:skeh. *Porque** mah tikihto:ka:n ta:ká:n, a:mo teh totapalo:ltsi:n, pos wa:n komo onkak yo:n kowtetsí:n pos tiktekitih, wa:n tikmahse:wah ya, ika ttamahse:wah ya. Ompa tikpale:wiah ya tepitsi:n totaxta:wi:ltsi:n mah tikihto:ka:n *porque** para nochi timoko..., nochi timoma:patili:ti:wih, ne: ka:mpa motanamaka pos nochi, nochi tomi:n. A:mo nikmati, taká:n oksé: tatsi:ntokalis tikneki tikmatis pos xne:chtahtani wa:n *a ver** nikakis ne:, keni:w nimitsna:nkili:s. Onkak seki xiwit no: kowtah mochi:wa, iwkitik a nexkihit soh achi, tsikitsitsi:n, amo: moskaltia semi. Ka:n mati xa: tikmati keni:w mono:tsa wa:n ox teihsá: se: kikui. *Bueno** yo:n neh para toni name:chkaya:was, neh a:mo nikahsika:mati keni:w mono:tsa. Pero tehwa:n tiki:xmatih *que** mo..., itahta:y, itahta:y yehwa nexkihit. A:mo nikye:kmati keni: *mero** mono:tsa yo:n kow..., yo:n xiwtsí:n nankihtowah, ne:, ne:h no..., nowe:ita:twa:n wa:n note:iskaltihka:wa:n ne:chiliah itahta:y nexkihit, żKe:yeh kiliah itahta:y nexkihit? *Porque** ihkó:n tamatisneki, iwkitik nexkihit. Sanoke sayoh ne: a:mo moskaltia *más** wehkapan, Wa:n a:mo, a:mo moskal..., a:mo wehweia n' it..., n' iteyotsi:n wa:n a:mo tikihto:tih t'mahse:watih n' iteyotsi:n. Soh *que** n' iteyotsi:n pisi:ltik semi, wa:n xiwtsí:n semi no: pisi:ltik, tsikitsitsí:n, wa:n a:mo wehkapan moskaltia ke:meh nexkihit, Wa:n *más** tel..., *más** tel..., mah tikihto:ka:n tehwa:n *que** tel..., ke:n tikihto:s, mah tikihto:ka:n telahwiya:k *más**, *más, más telfuerte** n' i..., más** telchika:wak ne:n i..., n' ia:hwiya:kka:yo *a que** nexkihit. Nexkihit kipia n' iahwiya:kka:yo *pero** mah semi, semi, semi tepitsi:n sah. Wa:n yo:n ne:xkihit tein tine:chilihtok n' teh, nimitsilia itahta:y, xikteki n' i..., n' ixiwyo, *hasta** pané: yo:n te:yo:lmiktih, tel..., tel..., telchika:wak ne:n iahwiya:kka:yo. Wa:n *igual** n' iteyo, n' iteyo xikteki n' iteyo wa:n xikma:xakualo ihkó:n, wa:n xkihnekui, a:mo tikitati *igual** ke:meh nexkihit n' tein mokua, tein se: kimahse:wa. Sanoke tel *más**, tel..., tel..., telchika:wak ne:n i..., n' iahwiya:kka:yo. Yehwa yo:n tehwa:n tikihtowah pos a:mo wel se: kimahse:wa *porque**, pos toni no: tikua:li:ti ta: pisi:ltik n' iteyotsi:n mahyá: yo:n, mahyá:, mahyá: yo:n *este**, ke:n nikihto:s neh, mahyá:, mahyá:, mahyá: yo:n a:mo teihsá: eskia. Pos 'ma:pa:ta ihkó:n tamipa:ti nochi ika ie:wayo, a:mo tikihto:tih tikmahse:watih. żToni xkuali, toni xmahse:wa n' ke:meh yo:n? Wa:n nexkihit name:chilia neh yo:n i:pa, i:pa, i:pa para, para se: kimahse:was *porque** pos se: kimattok *que** momiakilia. Wa:n yo:n iteyo ne:n tein tiki..., teh tikilia itoh..., itahta:y ne:n nexkihit, żno: kikuah okuilimeh oso a:mo kikuah? No: kikuah, yehwa yo:n no: kikuah *porque** tikmatis ke:yeh *porque** yo:n *más** kimahse:wah *porque** a:mo kin..., a:mo kit..., kimattokeh *que** a:mo na:kin kitekiti ne:n, ta: *mismo** yehwa. *Mismo** yehwa nexkihit, sanoke nimitsilia neh, a:mo wel se: kimahse:wa se: yeh *porque** pos telpisi:ltik ne:n i..., n' iteyotsi:n, pos toni xkuali wa:n, *puro** e:wat sah, ie:wayo sah. A:xka:n ixiwyo, ne:chilihtoya ne: no..., note:iskaltihka:w, n' ixiwyo no: kuali kikuih para tamal. Pero kitel..., kitelahwiya:k..., kitelahwiya:k..., kitelahwiya:kchi:wa ne:n tixti. A:mo *igual** ke:meh n' okseki tamaliswat *porque** n' okseki tamaliswatsí:n, pos ahwiya:k pero semi, semi a:mo tapa wa:n ne:n oksentaman, teltapa. *Porque** te..., mahyá: tikihtowah tehwa:n telchika:wak ne:n iahwiya:kka:yo. Ika yo:n a:mo kikuih para n..., para kipi:skeh ne:n taxkaltsí:n. Ke:mah. A:man tikihtowa ne:n, mi..., mitstapowiah *que** kualtia no: ika kipihpi:kih tamal. żKe:ni:w n' kikuih, no: kitsahtsaya:nah *o**, ke:ni:w n' kichi:wah? Yo:n a:mo, yo:n kikuih, senki:s yehwa sah, se:, se: ixiwyotsi:n *cada, cada, cada** se: taxkaltsí:n. *Porque**, żtikmatis ke:yeh? *Porque** yeh a:mo kowyoh..., a:mo kowyohtohtoma:wak, *porque** semi telpisi:ltik. Wa:n *hasta** a:mo no: okachi kikuih, tikma:tis ke:meh a:man telonkak, tel..., ka:mpa, ka:mpa tiktelpiah yehwa yo:n iswa..., n' iswatsí:n nexkoko:kiswat, acha nexkihiswat, pos para ton tiknekih tikuiskeh yo:n, yo:n xiwtsí:n pos, kachi *más** kuali t'tatekiwtiah n' okseki tein tikmattokeh i:pa tikuih, *porque** pos yo:n i:pa tiki:xmattokeh tehwa:n. *Hasta** note:iskaltihka:wa:n wa:n nowe:ita:twa:n ne:chilia:nih *que**, pos i:n onkak i:n sayoh *porque, porque** i:pa onkak sah. A:mo mone:neki, sanoke yo:n sayoh xiktamo:ta ihko:ni sah ne:n i..., n' itesyotsi:n, xtamo:ta ihkó:n itesyo, ompa pe:wa selia. Wa:n nexkihit a:mo, nexkihit i:pa *importa** kipia *que** tiktahtachkuili:s wa:n tikto:kat..., tiktsi:nta:li:ti:w, para, para pe:was moselyo:ti:s. Wa:n okseki a:mo, okseki sayoh xwiwita wa:n xtamo:ta newí:n wa:n ompa pe:wa selia ya. żKe:yeh? *Porque** tikmattokeh *que** a:mo teh te:chpale:wi:ti para tei. Wa:n tein te:chpale:wia tikmattokeh se: ta:kilo:tsí:n tein te:chpale:wia pos, no: mone:nektiki:sa mah tikihto:ka:n tehwa:n *porque** kimattokeh *que** te:ch..., tik..., bueno** tikmattokeh *que** te:chpale:witi yo:n iswa..., yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. A:xka:n oksé: no: a:mo nikmati, nexkihit tein nimitsilwia, ta: onkak o:me taman iswatsí:n, nex..., seki onkak nexkoko:kiswat, pero a:mo nikmati yo:n kox tikma:nelowah ya iwa:n i:n timi..., name:chtapowia *o aparte** name:ch..., *o** sentaman name:chilwi:s nejó:n. Mah tikihto:ka:n xe:xeliwtos name:chnohno:tsas ika yo:n. Kachi kuali xe:xeliwtos. Xe:xeliwtos. *Bueno**, entó:s kuali ihkó:n timoka:wah komohkó:n. *Este** yehwa yo:n name:ch..., name:chilwih wa:n pos ne: nejó:n talna:miki:lis mah a:mo tikelka:waka:n, ke:meh tikihtowah, name:chilia neh ika yo:n, kowta:kilo:tsí:n *porque** pos se: nepale:wi:lis para tehwa:n. Neli ke:meh neh name:chilia tein tik..., tik..., timoma:..., timoma:patili:skiah ne: xola:l, towe:ixola:l, mah tikito:tih timoma:patili:tih tapalo:ltsí:n tein, tein mo..., tein moix..., tein se: kixta:wa. Yo:n kowtetsí:n tiktekitih sah wa:n tikchihchi:wah wa:n ompa tikpal..., ompa timopale:wiah tepitsi:n ika ya, yehwa yo:n neh name:chilwia. Pos yehwa yo:n talna:miki:lis mah a:mo tikelka:wa:ka:n, mah tikine:xtili:ka:n topi:pilwa:n, toxwi:wa:n, mah nochi tikimachtihtia:ka:n keni:w n' tamahse:waskeh. *Porque** n' a:man nikita neh, a:man nikita n' koyo:pi:pil mah tikihto:ka:n tehwa:n, n' topi:pilwa:n nochi mo..., mo:..., mokoyo:nekih ya, a:mo no: kinekih kkua:skeh ok n' tein tehwa:n tikmahse:wayah. Pero *siempre** kachi kuali, tein n' tehwa:n ne:n ke..., ne:ka to:nal ika timotekipanohkeh, *porque** mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo ke:man semi, onkaya semi kokolis. żKe:yeh? *Porque** tikua:yah nochi kowta:kilo:t. Tikua:yah nochi *este**, tein nikawí:n tehwa:n tike:waltiah, tein nikawí:n tehwa:n tik..., tik..., tiktohto:kah. A:xka:n a:mo, a:xka:n tikitah n' topi:pilwa:n, kikua:snekih nochi koyo:tapalo:l, pero ta: te:chi:wilih *mal**. Mah tikihto:ka:n tehwa:n te:ch..., te:chkokowa ya n' a:man. A:mo *ig...,** a:mo iw..., a:mo iwki ok ke:meh ne:ka tie:mpoh timotekipanohkeh. A:xka:n *por eso** nimitsilia neh name:ch..., name:chtapowia nika:n, timonohno:ts..., timose:pannohno:tstokeh, timose:pani:xeheko:ltihtokeh nochi ke:ni:w motepan..., keni:w motekipano:skeh n' topi:pilwa:n, toxwi:wa:n, mah tikini:xeka:naka:n. Ihkó:n ke:meh ne:ka to:nal tehwa:n timotekipanohkeh, a:xka:n no: *igual** mah tehwa:n mah tikitaka:n, mah tikine:xtili:ka:n keni:w takua:skeh, keni: tapalo:skeh, toni kimahse:waskeh, toni we:lik nika:n tehwa:n kow..., tokowta:kilo:w. A:mo nikmati *que** ox iwki a name:chnohno:tstok *o** a:mo iwki n' ke:meh name:chtapowihtok pero, yo:n semi kualtsi:n mah tikihto:ka:n tehwa:n. Mah, mah tikinchipa:wakpiaka:n topi:pilwa:n *porque** a:xka:n i:n tein a:man onkak tapalo:l *este**, koyo:talo:l mah tikihto:ka:n, a:mo *igual** ke:meh ma:se:waltapalo:l, ma:se:waltapalo:l *siempre** tikihtowah tehwa:n *más** chipa:wak. Wa:n sayoh ximonemili no: n' tehwa:tsi:n, a:mo nikmati kox, ox iwki a nimitsnohno:tstok, pero neh nimitstapowihtok *lo que** tein neli. Wa:n mah tik..., mah t'ta:li:ka:n itech toyo:lo, mah a:mo t..., mah a:mo tikelka:waka:n, mah t´ta:li:ka:n itech totalna:miki:lis para ihkó:n pos nochipa kualtsi:n tikimpiaskeh topi:pilwa:n wa:n toxwi:wa:n. Yehwa sah yo:n name:chtapowih. Ne:chtapohpolwi:ka:n miak neh noto:ka:y Rubén Macario Martínez, neh niwa:le:w de Chi:lkuowtah, Wa:n nika:n *este**, nik..., nipowi nika:n San Miguel, ke:mah.