Rubén a:xka:n nikneki xine:chtapowi, ¿ox tiki:xmati i:n ichkapxiwit? ka:ni mochi:wa, ka:nachi taman onkak wa:n ox kualtia teihsá: ika..., *bueno** toni n' kuali ika se: kitatekiwtia? Ichkapxiwit pos mah semi nimitsilwi neh yo:n ichkapxiwit soh niki:xmati *que** ichkapxiwit pero a:mo nikmati, para toni n' kualtia, para toni n' kikuih, Teh tikihtowa ichkapxiwit yo:n mot..., mos..., ta:lke:span mokehketsa. Tehwa:n tikiliah *este**, yehwa n' ichapxiwit yo:n tein kikuih..., *bueno** neh nikitaya ne: kie:man, ne: kie:man, no..., nowe:ina:n, ya:ya ihkó:n tapa:kati, kikuitiki:sa se: taki:tskil wa:n ahsia ne:n a:taw, para a:mo kikuis xapoh. Kikuia xapoh pero semi tepitsi:n sah wa:n kipia yo:n ichkapxi..., ichkapxiwit, wa:n ika kixakualowa:ya ne:n i..., n' i..., n' itilmahtsi:n tein kwi:kaya. *Sea** wa:n neh n'tah..., neh n'tahtania:ya, nikilia, ¿para toni?, nikilia ¿i:n xiwit? Pos i:n no: kualtia kihtowa para ika..., para ika se: ki..., ke:mania kihtowa ne:n tilmah kihtowa ke:meh i:n tein ta:loh kihtowa pos para se: tapa:kas i:n no: kualtia kihtowa. Pero mahyá: nikita pané: a:mo poso:ni. Kihtowa, ihkó:n tikita a:mo poso:ni, kihtowa pero mah..., tikitas mah se: kima:nelo iwa:n xa..., iwa:n xapoh wa:n tayema:naltia kihtowa *porque** ke:yeh kihtowa, tehwa:n i:pa yehwa ika i:n tik..., yehwa ika i:n timotapa:kiah kihtowa. Pero neh nikitaya neli yo:n nik..., neh nikitaya neli wa:n nikitaya neli kichi:waya, kichi:waya pero pos, tehwa:n, ke:meh *cuando** se: pili pos a:mo se: kichi:wa kue:ntah, Neh katka ni..., katka ninohne:l ok *cuando** neh nikitaya kikuitiki:saya wa:n ika mo..., ika motapa:kia:ya. Pero neh a:mo n'neltokilia:ya *porque** ke:meh *cuando** se: pili se: kimatis mahyá: a:wil sah, mahyá: ma:wilti:tih pero a:mo neli, ta: yehwa:n kimattoyah *que** para toni n' kualtiaya yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. ¿Wa:n no:ya:n sah onkak? *Pues** nikawí:n, nika:wí:n no:ya:n onkak, nikawí:n para ne:, nika:n xo:lalpan..., xola:lpankopa para ne:wí:n no:ya:n onkak. *por eso** nikitaya neh kikuitiki:saya no..., nowe:ina:n katka, yeh nikitaya ki..., ohti, ika mohtihtiw. Kikuitiki:sa ika mohtihtiw. Pero pos neh a:mo nikmatia para toni, ke:meh name:chilia. Pero pos semi kualtsi:n eskia mah nochi, mah nochi totech moka:wani yo:n talna:miki:lis, pero n' a:man nikita neh, nikin..., tikintahtaniah m' pi:piltsitsi:n, a:mo sake:ra ki:xmatih. *Lo que** tein tehwa:n tikmatiah ne:ka tie:mpoh, ne:ka to:nal, tehwa:n a:mo..., yehwa:n a:xka:n a:mo kimatih. Wa:n semi kualtsi:n eskia mah kimatiskiah no: ke:meh ne:ka to:nal kimatiah towe:ita:twa:n, towe:ina:wa:n, *cada** *cada** taman, *cada** sentaman xiwtsí:n, sentaman xiwtsí:n para toni n' tikuih, para toni n..., para toni n' te:chpale:wi:s *o para** toni n' timopale:wi:skeh. Pero *lo que** tein neh nikita yekintsi:n, pi:pil a:mo sake:ra ki:xmatih. Kintahtani a:mo kimatih para toni. Wa:n i:n tehwa:n tein tikmattokeh pos kuali te:chtahtani:skeh para toni, pos tikmattokeh *que** ke:mah. Pero nos..., a:xka:n *hasta** tosiwa:wa:n, a:man tikinili:skeh, xkuika:n i:n xiwit mah ika x..., ika xte:chtapa:ki:ka:n ok, wetskah sah, ¿ke:yeh? *porque** a:mo kimatih. ¿Ke:yeh n' a:mo kimatih? *Porque** a:mo kinimach..., a:mo kinine:xtilihkeh ne:ka to:nal n' taskaltia:nimeh , ke:ni:w n' kichi:waskeh, para toni n' kualtiaya. Wa:n achto a:mo, ne: ke:man towe:ita:twa:n, towe:ina:wa:n pos yehwa miak taman tamachi:lis kipiayah, miak taman talna:miki:lis kipiayah. Pero a:xka:n nochi tikelka:wtiwih ya. *Siempre** tehwa:n totech etok, ¿ke:yeh? *porque** tehwa:n tein tikmattokeh n' tehwa:n, ke:meh name:chilia neh, tein tikmattokeh n' tehwa:n a:mo tikiniliah n' topilwa:n, a:mo tikiniliah n' toxwi:wa:n *o** a:mo tikiniliah n' tokni:wa:n ke:ni:w, para toni n' kualtia i:n *cosa** wa:n para toni kualtia i:n xiwtsí:n *o** yehwa i:n sentaman ta:kilo:t. Wa:n yehwa yo:n a:mo semi, semi tel a:mo kualtsi:n. Wa:n kualtsi:n mah tikmatiskiah nochi, ke:meh kih..., ke:meh tikihtowah tehwa:n, mah a..., mah a:mo tikmattoka:n tehwa:n sah, sanoke mah timomoya:wili:ka:n para tikmattoskeh. Entó:s yo:n talna:miki:lis, *hasta** a:xka:n a:mo moelka:waskia, *hasta** a:xka:n, *hasta** a:xka:n onkaskia *todavía**. pero a:mo wel..., a:mo mo..., a:mo onkak ok. *Lo...**, ke:meh na:me:chilia totech pe:wtok tehwa:n *porque** tehwa:n a:mo tik..., a:mo tikimachtiah n' to..., to..., topi:pilwa:n wa:n toxwi:wa:n. Yehwa yo:n neh name:chilia pero neh nikmattok kikuih *solamente** para ika tapa:kah. Ke:meh i:n ika kema:niah tilmahtsí:n tein ta:loh, nikitaya neh nowe:ina:n wa:n..., kwi:kaya wa:n ika tapa:kaya. ¿A:xka:n a:mo a:kin kikui ok pos? A:xka:n nikita pané: a:mo na:kin kichi:wa kue:ntah, n' a:man kitah mahyá: yo:n se: *cualquier** xiwtsí:n sah, mahyá: ke:meh weli xiw..., ke:meh weli xiwit sah. A:mo kimatih kox, kox *este**, kox kitatekiwtia:yah ne:ka to:nal n' to..., to..., towe:ita:twa:n. A:xka:n pi:pil *pues más, más, más**, san okachi *más** eski, *más**..., mah tikihto:kan nochi poliwiti a, nochi poliwiti a yo:n talna:miki:lis. Wa:n peh..., neh *todavía** nikelna:miktok ok, wa:n *todavía** ni..., ni..., nik..., ni..., nikmattok ok. Pero ke:meh neh nimitsilwia, xkinilwih ekintsi:n topi:pilwa:n kwetskismatih sah. Kwetskismatih sah, ¿*porque** ke:yeh? *porque** yehwa:n a:mo, a:mo ke:man tikimachtihkeh *o** a:mo ke:man kinine:xtilihkeh para toni kualtia yo:n xiwtsí:n. Ke:mah yehwa yo:ni neh nimitsilia. Pos... i:n ichkapxiwit, ¿ke:niwki n' ixo:chio wa:n iteyo? N' i..., n' ix..., n' ixiwyo, mahyá:, mahyá: se: saktatsí:n sah. Ma:xaxakachtik, wa:n moskaltia a:mo wehkapan, moskaltia tepitsi:n, semi, semi ta:lpantsi:n sah. A:mo ke:man nikita mah teyowa wa:n nio:n ke:man nikita mah xo:chiowa. Sanoke i:pa nochipa iwki nikita sah. Ihkó:n itech ohti xpanawi, i:pa iwki sah. Wa:n *cuando** pe:wa, pe:wa no:..., moskaltilistami a[motami iskaltia ya] n' ompa ne: xiwtsí:n, ompa wa:ki. Wa:ki wa:n ompa sepa pe:wa itsmoli:ni ne:n itsi:ntayo. Yehwa yo:n a:mo se:..., a:mo welname:chilwi:ti, ox iteyo n' ixwa *o** ke:ni:w n' ixwa, *porque** sepa tikitas teh poliw wa:n sepa tikitas teh sepa, sepa onkak nono. Entonces yehwa yo:n ke:man, neh a:mo ke:man nikita ke:ni:w xo:chiowa, kox teyowa *o** xo:chiowa oso ke:ni:w. Xa: neh nimolia, xa: yeh *mismo** ixiwyo, ke:meh yo:n pesma. ke:meh yo:n pesma tikihtowah kipia nen i..., n' i..., ne:n i..., tatampa no: n' i..., n' i..., xina:ch. Neh nimolwia sah. *Porque** a:mo ke:man se: kita..., ke:meh m' pesma ka:n ke:man tikitah xo:chiowa, pesma ka:n ke:man tikitah teyowa. Wa:n ke:ni:w n..., e:wa, e:wa n' itampa ne:n, itampa m' pesma..., m' pesmakuowit Entó:s neh nimolwia yo:n xiwtsí:n no: iwki eski, a:mo ke:man teyowa. Itech *mismo** n' i..., tatampa de n' ixiwyotsi:n neh niki:xeh..., *bueno** neh nimonemilia sah, a:mo nikahsika:mati kuali. *Porque** a:mo ke:man se: kita n' ixo:chio, a:mo ke:man se: kita n' i..., n' i..., n' i..., n' i..., n' iteyotsi:n. Entó:s neh nimolwia xa: itech *mismo** n' ixiwyotsi:n. Kipias ne:n i..., n' ixina:ch tatampa de n' ixiwyotsi:n, ke:meh name:chilia ke:meh yo:n ke:meh yo:n pesma. *Porque** m' pesma a:mo no ke:man tikitah xo:chiowa, a:mo ke:man tikitah teyowa wa:n ke:ni:w no: mochi:wa yo:n. Entó:s no: iwkia no: yo:n xiwtsí:n neh nimitsilia *porque** ka:mpa tikitas ohti, xpano n' ohti ihkó:n tikitas teh onkak. Onkak tein *más** wehwe:..., tein *más** we:wehtik a no:, tein chika:waya ya no: xiwtsí:n, moskaltia wa:n ompa mahyá: yo:n ma:teh..., mahyá: yo:n ma:tehtewa:ki a. Entó:s ompa yo:n se: kihtowa *que** yo:n a:mo selistok ok, yowi de wa:kiti a. Pero pos ompa sepa, sepa tatsi:ntan, sepa wa:le:wtok n' tein tein nohne:lmeh, *sea** sepa tein selistiw. Ihko:ni a yo:n mochi:wtiw. Ke:mah. ¿Telsenkaya we:wehkapantik niji:n? A:mo wehkapan moskaltia. A:mo wehkapan moskaltia, yo:n moskaltia ke:meh se:, semi wehkapantik ke:meh se: *este**, ke:meh se: sakatsí:n sah. A:mo wehkapan moskaltia, moskaltia ke:meh i..., n' ochpa:wa:s *todavía más** wehkapan, pero ne: *más** ta:lpan. *Más** ta:lpantsi:n moskaltia, tikita ke:meh yo:n, *este** n..., ke:n kiliah yo:n, ne:n..., yo:n kiliah to:chsakat, ihko:ni sah moskaltia. A:mo *más** wehkapania, sanoke mahyá mos..., mahyá: moskaltia, moskaltia wa:n ke:mah ompa mosowa ya. Iwki sah, yo:n a:mo mos..., a:mo tikihto:s moskalti:ti wa:n..., *o** mah taximikti, mah wehkapan moskalti, mah tikihto:ka:n ke:meh okseki taman xiwit, yo:n a:mo, yo:n moskaltis sah tepitsi:n wa:n ompa moi:xakato:..., moi:xakato:ka ya wa:n ompa wa:ki a yo:n xiwtsí:n, Tikihtowa *que** mahyá: sakatsí:n wa:n tikihtowa *que** mahyá: [ke]meh, ke:meh to:chxiwit sah moskaltia. ¿Ox ne: n' ixiwyo ke:meh sakat? A:mo, ihko:ni sah de wehkapania neh nikih..., neh ni..., neh name:chilwihtok, n' ixiwyo yeh taman. *Por eso** tikilwiah ichkapxiwit *porque** mahyá: ichkatik, ichkatik, xaxakachtik mah tikihto:ka:n, xaxakachtik. *Porque** sakat yeh no: taman, pero sayoh neh name:..., neh name:chilia mah timonemili:kan sayoh iwki sah moskaltia, a:mo *más** wehkapania. *Todavía** n' ochpa:wa:s tikitah, n' ochpa:wa:s, yeh moskaltia *más** wehkapan wa:n ne: ichkapxiwit, moskaltia semi, semi wehkapan ke:meh, ke:meh e:yi ke:meh e:yi powal sah de wehkapan, semi, semi telwehkapan, semi telwehkapan, ka:mpa telwehkapan moskaltia. e:yi op..., e:yi powal, e:yi powal wa:n e:yi opowal[powal] sah de wehkapan moskaltia *o** o:me powal sah E:yi powal. tikihto:ka:n de wehkapantik sah. A:mo *más** moskaltia, *más** wehkapan. Ke:meh o:me kua:rtah, e:yi kua:rtah. *Ajá** ihkó:n *mero**, ihkó:n *mero**. ¿Ma:pa:pata:wak oso ma:tsikitsitsi:n? A:mo, ma:pisi:ltik, ma:pisi:ltik. Yo:n ixiw..., n' ixiwyotsi:n pisi:ltsitsí:n, a:mo nikihto:ti ma:pa:pata:wak ke:meh seki xiwit. Yo:n ma:pisi:ltik, sanoke tikihtowah tehwa:n kue:chtik kipia n' ixiwyotsi:n. Ma:kue:chtik, a:mo, a:mo ma:wehwehka sanoke ma:kue:kue:chtik. Mah tikihto:ka:n se: i:x..., se: imaxaltsi:n, se: imaxaltsi:n kipia x..., nochi xiwit, nochi x..., nochi ixiwyo. Wa:n ikowyotsi:n, se: kita n' ikowyotsi:n semi pitsaktsí:n, mahyá: yo:n no:, nio:n no, nio:n no: moita n' ikowyotsi:n ka:nikawí:n..., kati:yeh n' ikowyo, wa:n kati:yeh n' ixiwyo. *Porque** nochi nepaniwtok ika, ika *puro** ixiwyo sah ne:n ikowyotsi:n. Ke:mah yehwa yo:n nimitsilia, pero a:mo ke:man nikita teyowa nio:n ke:man nikita neh mah xo:chiowa. Sanoke neh i:pa iwki sah nikita neh yo:n, yo:n xiwtsí:n, ke:mah. Miak tasohka:matik ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tinemi. *Este**, pos a:mo teihsá:. Neh *este** neh ni..., nimono:tsa niRubén Macario. Niwa:le:wa de Chi:lkuowtah, nika:n *cerca de, cerca de** San Miguel.