Rubén ekintsi:n xte:chnohno:tsa de n' a:tsi:tsika:s, nochi ta:taman a:tsi:tsika:s tein tiki:xmattok, ¿ka:nachi taman tiki:xmati? ¿Ox kualtia teihsá: pahti n' ixiwyo,ke:niwki n' ikowyo, ka:ni mochi:wa? Nochi n' tein tikmattos xte:chtapowi. Neh niki:xmattok *solamente** na:wi taman de a:tsi:tsika:s. Niki:xmattok n' a:tsi:tsika:s yo:n tein, tein, ten, tein witsyoh, tein te:tipi:nia, wa:n niki:xmattok n' a:tsi:tsika:s tein yo:n, *este** ma:pihpitsa:wak chi:chi:ltik n' ixo:chiotsi:n. Wa:n onkak tein ista:k. Tein ista:k yehwa n' tein te:tipi:nia n' i..., n' is..., sekia achi *medio** ihista:k n' ixo:chio. Wa:n seki yo:n a:tsi:tsika:s kilwiah yo:n ta:lpana:tsi:tsika:s, yo:n mowila:na mahyá: mahyá: kuomekat. Wa:n oksé: kiliah a:tsi:tsika:s, tein yo:n nikawí:n onkak, tein kikuah no:, kikuah pané: *este** kua:kuehmeh no:, tapialmeh. Yehwa yo:n sah niki:xmati neh. N' oksé: tein a:tsi:tsika:s tein witsyoh, te[i]n wehka:w, wehka:w to:..., to:..., towe:ita:twa:n kikuiah para pahti. Wa:n sepa yo:n tein kah..., kahfe:ntah, kahfe:ntaha:tsi:tsika:s, i:n [nimi]tsilia mahyá: kuomekat mowi:wila:na, yo:n no: kikuih para pahti. Ke:meh i:n tein cha:wistih *o** kipia ihkó:n teihsá: kokolis de yo:n, mahyá: yo:n kokolakih sah, ika kina:ltiah. Kikuih wa:n kimolo:ntiah, kichi:wah *como** se: xiw..., se: xiwtanechiko:l. Neh nikmattok *solamente** sayoh yo:n o:me taman para pahti. O:me taman, yehwa n' tein ta:lpana:tsi:tsika:s yo:n mahyá: kuomekat wa:n yehwa ya n' tein witsyoh. Kikuih kitama:nelo:tiah ika miak taman xiwit, a:mo sayoh yehwa sah, kikuih miak kichi:wah s[e:]... [x]iw..., se: xiwtanechiko:l nochi, nochi n' tein taman xiwtsitsí:n onkak wa:n kimolo:ntiah. N' ompa de yo:n kimolo:ntiah kikuih wa:n ika ma:ltiah. Kina:ltiah, ka:ltiah n' kokoxkeh. *Siquiera** chiko:me, *siquiera** chiko:me *viaje**, chiko:me *viaje** kie:waltiah kia:ltiah ika yo:n, para mah kika:wa yo:n cha:wis. Yo:n tehwa:n tikilwiah cha:wis, mochi:wtiwi:ts ke:meh nemowtil. Pero a:mo sayoh yehwa sah yo:n, sanoke no: kita:liah yo:n ma:lta:ntsi:n tein ista:k, ma:lta:ntsi:n tein chi:chi:ltik, wa:n yo:n okseki, yo:n ke:n kiliah, *este** ne:n, ne: x..., mo:so:t, xo:me:t, awakaxiwit, ne:n, mo:so:t yo:n kuow..., kiliah kuomekamo:so:t. Xa: no: tiki:xmattos n' teh. Wa:n oksé: kilwiah itskuimpahwits. Wa:n pi:na:wits, pi:na:wits wa:n yo:n witsto:tomat. Witsto:tomat wa:n to:rohwits. Wa:n nika:n a:mo tei n' to:rohwits, pero tein *en vez de** kkuiskeh n' to:rohwits, kikuih yo:n kiliah texokowits wa:n xo:kihya:kpesma. Entó:s nochi yo:n kitekih, nochi yo:n xiwit wa:n kisentama:nelo:tia iwa:n yo:n a:tsi:tsika:s, nimitsilia neh o:me taman a:tsi:tsika:s. Ki..., sentamolo:ntiah seko sah wa:n ke:mah kika:wah mah se:wi, para ika ka:ltiah ya yo:n kokoxkeh. N' ompa de kitami a:ltiah ya ke:mah ki..., kitsompachowah mah mi:to:ni. ¿Ke:yeh yo:n mah mi:to:ni? Para mah ki:sa nochi ne:n cha:wis. Cha:wis tein kipias itech ne:n i..., itech n' i..., inakayo *pues**. Tikmati a, ke:meh i:n tehwa:n *a veces** timo..., timomowtiah *o** *o** te:chmowtia teihsá: wa:n a:mo ke:man timochi:wah kue:ntah, *Entonces** yehwa yo:n teiliah okseki tokni:wa:n tein kem..., tein, tein *más** tepitsi:n kimattokeh *que** keni:w mopahtia:yah ne: k..., ne: ke:man to..., to..., towe:ita:twa:n, *todavía** te:chka:wilihte:wkeh yo:n, yo:n tanemili:l. Wa:n seki tikchi:wah wa:n seki a:mo tikchi:wah ok *porque** a:mo nochi:n, a:mo nochi tik..., a:mo nochi t'tatekiwtiah ok ke:meh ne: ke:man kitatekiwtia:yah n' towe:ita:twa:n. *O** yehwa yo:n neh nimitsilia tehwa:n tikuih para pahti, yo:n o:me taman a:tsi:tsika:s. Wa:n oksé: a:tsi:tsika:s kilwiah yehwa n' tein nimitsilia neh yo:n, ma:pa:pata:wak, tein ne: ke:man kikuiah ika kipi:kiah nakat. Ke:mih i:n ka:mpa tamiktia:yah ika kua:koweh *o** pitsomeh, ika kipi:kiah nakat. Xa: no: tikmati ok, xa: no: tikmatik ok n' teh. *O** xa: mitstapowia:nih mo..., mote:iskaltihka:wa:n *que** kox para toni, kox kualtia ya yo:n para ika kipi:kiah nakat. Oksé:, oksé: a:tsi:tsika:s, yo:n tein kikuih para, para n..., tatsakuil, para takorra:ltiah *este** itech ne:n, ka:mpa timot..., ka:mpa se: mota:lna:miki. Yo:n no: kualtia yo:n *porque** yo:n selia, xto:ka wa:n pe:wa selia yo:n kowtsí:n. Pero yo:n i:pa para yehwa sah yo:ni, a:mo tikihto:tih para tikuitih para pahti. Ke:mah, a:mo nmati, xa: oksé: tatsi:ntokalis tikneki tikmatis. Neh niki:xmattok na:wi taman a:tsi:tsika:s. Yehwa n' tein nimitsilia kuomeka..., *este** mahyá: kuomekatsí:n, wa:n yehwa n' tein witsyoh, wa:n yehwa n' tein kua:kuehmeh kikuah, wa:n yehwa yo:n seki nimitsilia neh tein yo:n, para kikuih para n' tatsakuil de n' ka:mpa se: mota:lna:miki. Tein kikuih para n' se: mota:lna:miki tikihtowa, ¿yeh te:kua oso a:mo te:kua? A:, yeh a:mo te:kua, yeh a:mo witsyoh. A:mo witsyoh, [l]e:mah. Wa:n ixo:chiotsi:n yeh pos no: niman tikmatis, n' ixo:chiotsi:n pos, ike:span de n..., ike:span de n' ikowyo, ike:span mota:ta:lia xo:chitsí:n. Wa:n ompa mota:lia n' xo:chitsí:n wa:n ompa teyowa ya no:. Ke:mah pero yo:n i:pa sayoh para tatsakuil sah, itech timota:lna:mikih, a:mo, a:mo tikihto:tih pos tikuitih para pahti *o**, Wa:n yo:n tein nimitsilia ma:pa:pata:wak, ne: ke:man kikuiah ke:meh i:n ika te:chpi:kilia:yah to..., nakatsí:n ka:mpa se: o:n takowaya ne: ke:man, ika kipi:kiah. *Porque** ne: ke:man a:mo moi:xmatia ke:meh a:man moi:xmati yo:n, tehwa:n tikiliah *este, nailonbolsas o** a:mat. Ne: ke:man moi:xmatia nochi yehwa yo:n xiwtsí:n kikuiah. Yehwa yo:ni. Yo:n a:mo no:..., *o** a:man, a:man tehwa:n tik..., tik..., tikma:litah yo:n kowtsí:n *porque** pos a:mo teh t'tatekiwtiah ok. Ne: ke:man kikua:yah *hasta** kua:kuehmeh, yehwa n' ika kintekipanowa:yah tapialtsitsí:n, kua:kuehmeh *o ca...**, ihkó:n kinte:milia:yah mah ika mah..., mah motekipano:ka:n no:. Ke:mah, yehwa yo:ni. Yehwa niki:xmattok na:wi taman, xa: onkas *más** pero, neh a:mo wel name:chili:ti *que** niki:xmattok na:wi, ma:kuil *o** chikuase:n, *porque** pos mah name:chkahkaya:wto no: neh *que** niki:xmattok achi i:n, a:mo. Neh name:chilia *lo que** tein neli. *Lo que** tein neh nikmattok yehwa sah neh name:chilia. Ke:mah, a:mo nikmati xa: oksé: tatsi:ntokalis tik..., tikneki tikahsika:matis xne:chtahtani wa:n, komo nikmat..., nikmati *que** nimitsna:nkili:s kuali, nimitsna:nkili:s, nimitsna:na:nkilia wa:n komo a:mo pos para toni name:chkahkaya:wati. Ne:n ikowyo ¿ka:n, ka:n kualtia kowtati:l? *Este** tak kualtias pero a:mo ke:man tiktatekiwtiah tikmatis *porque** mahyá: owapach. Pa:ttiw nimah, pa:ttiw nimah. Ke:mah, no: kuali tata, a:mo nimitsilia *que** a:mo wel tata. Para, para kitati:sken n' cos..., nika:n i:n ke:meh i:n totikote:noh tehwa:n, kuali, kualtia no: yo:n a:tsi:tsika:s tein nimitsilia yo:n ma:pa:pata:wak wa:n tein a:tsi:tsika:s kikuih para ne:n, para n' tatsakuil de n..., de n' ka:mpa se: mota:lna:miki. No: kualtia para kowtati:l. pero a:mo ku..., a:mo, a:mo chika:wak n' tit. Mahyá: tikihtowah n' tehwa:n tit a:mo chika:wak, *sino** mahyá:, mahyá: kownex sah. 'Kita n' owapach *cuando** kixo:taltiah pos no: ihkó:n yo:n kowtsí:n, a:mo kipia chika:walis. Ihkó:n ke:meh xo:no:kowtsí:n. Pos xo:no:kowtsí:n a:mo no: kipia chika:walis ke:meh okseki kowtsitsí:n. Ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsilia. A:man xte:chtapowi ne:n de i:n a:tsi:tsika:s tein tikihtowa ika kipi:kih nakat yehwa no: n' tein, te..., *este** kua:kuehmeh no: kuali ika motekipanowah. ¿Ke:niwki n' ixiwyo, ke:niwki n' ixo:chio, ton tie:mpo ne: xo:chiowa wa:n ke:niwki n' iteyo? *Pues** kita yo:n *este** n' ixo:chio, ixo:chio mopahpampilowa mahyá: *hilitos**. I:n..., itech n' ikowyotsi:n, wa:n ixiwyo ma:pa:pata:wak, ma:wehwei wa:n ma:pa:pata:wak. Yehwa n' tein nimitsilia [i]ka, yeh ika kipi:kiah ne:n totapalo:l ne: ke:man, ka:mpa tehwa:n timokow..., timoma:patilia:yah *este** nakatsí:n, kua:kownakatsí:n *o** pitsonakatsí:n, pos yehwa yo:n semi ika te:chpi:kilia:yah ne: ke:man. Wa:n a:man, a:man pos nikita neh ke:meh a:mo kikuih para kipi:skeh yo:n tapalo:ltsí:n pos kikuiah no: para, kikuih para kikuah ke:meh i:n para tapialtsitsí:n, para kua:kuehmeh. Kua:kuehmeh sah *más** nikita ika motekipanowah. A:mo nimitsili:ti *este, caballos**, sanoke kua:kuehmeh sah n' ika motekipanowah, nikita no: kininte:miliah wa:n kikuah yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. ¿Ke:niwki ne:n ixo:chio wa:n katí:n tie:mpoh m' poso:ni? N' ixo:chio, ixo:chio *este**, ixo:chio *me...**, ixo:chiotsi:n *medio** chi:chi:l..., *este, medio** chi:chi:ltik pero mahyá: tikihtowah tehwa:n *medio** a:chi:petik. A:mo, a:mo semi senki:s chi:chi:ltik n' ixo:chiotsi:n. Wa:n yo:n poso:ni mahyá: nikelna:miki *este**, mahyá: itech, itech mayo. Mahyá: ke:meh i:n itech i:n tiwa:lpano:keh ya i:n mayo, ma:yohkopa. Ke:mah wa:n yehwa nimitsilia neh este n' ikowyotsi:n pos a:mo teh tikihtowah t'tatekiwti:tih, sanoke n' ikowyo pos kuali t..., kuali tata, kuali tata, no: kuali xo:..., kuali taxo:ltiah ika n' tikote:noh pero mahyá: kownex sah. mahyá: a:mo, a:mo chika:wak n' tit. Ke:mah yehwa yo:n neh nimitsilia. A:man ne:n tein tikihtowa seki no: pahti kikuih, ma:pa:pata:wak, *este**, ¿no: kowyoh? ¿Yo:n ke:niwki ne:n ixiwyo, ke:niwki ne:n ixo:chio, ox no: xo:chiowa? N' ixiwyo, n' ixiwyo *este** ma:yehyewaltik. Ma:yehyewaltik wa:n ikowyo, ikowyo no: *este** mimiltik, wa:n ixo:chiotsi:n ista:k. Pero yeh a:mo mopahpampilowa n' ixo:chiotsi:n, ixo:chiotsi:n itech *mismo** n' ikowyo, ompa mo..., ompa mos..., moskaltia, pané: yo:n tikihtowah tehwa:n *este**, mahyá:, mahyá: kowta:kilotsi:n sah eskia. Ompa pe:wa n' mo..., mote:tekpa:nilia, itech n' ikowyo motekpa:nilia ne:n ixo:chiotsi:n, wa:n ompa yo:n poso:ni. Pero yehwa nimitsilia para pahti, tehwa:n, tehwa:n tikihtowah para tikuih para pahti. N' tima:se:waltsits..., n' tima:se:walmeh t'tatekiwtiah para pahti. Pero yo:n no: ipa yeh..., para yehwa sah. A:mo nimitsilwi:ti neh *que** para s..., te:chpale:wi:s para oksentaman, sentaman chi:walis tiktatekiwti:skeh, sanoke i:pa para yehwa sah yo:ni. Ke:mah. A:mo n'mati n' oksé:. *Este** n..., ista:k, ista:k n' ixo:chiotsi:n, [k]e:mah. *Este**, ¿ne:n ixo:chio ke:niwki n' tapal? ¿Wa:n ixiwyo te:kua oso a:mo te:kua? Yehwa nimitsilia n' ixiwyo tel..., tel..., tel..., te:lte:wihwitswia wa:n telte:ahwayo:tih n' ka:mpa te:tipi:nia, ye:kte:kokoh. Telte:kokoh fie:roh wa:n yehwa ya nimitsilwia neh yo:n a:mo no: *como quiera** semi se: ki..., se: kwelmati mah se: kito:ka *porque**, yo:n nikita pané: kito:kah *solamente** itech *corral** ke:meh i:n ka:mpa ta..., tahtatsakuah no: ika n' tokni:wan pero, sayoh porque** kinekih sah porque yo:n neh a:mo nikihto:ti semi se: kinehneki *porque** telwitsyoh wa:n sayoh tikuih para pahti. Pero para pahti pos, yo:n para pahti pos tikuih n' ixiwyotsi:n, i:pa a:mo ikowyo, ixiwyotsi:n. Pero a:mo no: tik..., tikihto:tih timo:..., semi timotel..., timo:..., tiki:tski:tih ihkó:n mah tiki:tski:tih ke:meh i:pa se: kikui seki xiwit sanoke ika miak, miak nehmachka:yo:t. ¿Ke:yeh ika miak nehmachka:yo:t? *Porque** tikmattokeh komo timoahxi:ltihkeh te:chtipi:ni:ti wa:n te:kokoh. *Hasta** se: pohposo:ni n' ka:mpa te:..., te:ma:ihixka yo:n xiwtsí:n. N' oksé: a:tsi:tsika:s tein tikihtowa ika sayoh tatsakuah, ¿yo:n te:kua oso a:mo te:kua? A:, yo:n a:mo witsyoh. *O sea** mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo te:kua, sanoke yo:n, kuali tik..., tiki:tski:s n' ixiwyo, xteki n' ixiwyo wa:n kuali ika timoma:..., timoma:xakualo:s ihkó:n wa:n a:mo teh mitschi:wili:s nio:n tei. Sayoh yo:n nimitsilia neh *este** pos *igual, igual** ke:meh, ihkó:n ke:meh tikita n' okseki n..., okseki n' a:tsi:tsika:s n' tein witsyoh, ihkó:n tamatisneki. Sayoh *que** ne: *más, más** ma:tihtila:wak tepitsi:n wa:n *más** ma:p..., ma:pihpitsa:wak. Yehwa n' tein kikuih para tatsakuil ihkó:n ka:mpa n..., ka:mpa mota:lna:mikih. Yo:n i:pa para yehwa sah, a:mo nimitsili:ti..., wa:n ixo:chiotsi:n, ixo:chio:tsi:n *igual** ixo:chio:tsi:n. Sanoke yeh n' ixo:chiotsi:n taman porin kihto:snekih chi:chi:ltik ne:n seki *medio** a:chi:petik n' i..., n' ixo:chiotsi:n yehwa yo:n kowtsí:n. Pero a:mo nim..., a:mo no: teh kualtia mah tikihto:ka:n, i:pa sayoh para tatsakuil sah yo:n. Ke:mah. ¿Tikmattok ton tie:mpoh yo:n xo:chiowa? Pané:, pa..., pané: nika:n *por, este**, por agosto, pané: por septiembre. A:man para ika tima:tamiskeh xte:chtapowi ke:niwki i:n, tein tikihtowa, teh tikilia a:tsi:tsika:s kuomekat, tein yo:n ta:lpan mochi:wa. A:, yo:n *este** mo..., yo:n mahyá: m..., yo:n mahyá: tikihtowah tehwa:n mahyá: kuomekat, a:tsi:tsika:s, yo:n *más** ma:pisi:ltik wa:n ma:tohtomiyoh. Wa:n yo:n no: onkak o:me taman. [Y]ekin nikelna:mik nimitsilwi:sneki, onkak o:me taman. Onkak n' tein no:, no: mahyá: te:tepi:nia, mahyá: te:tip..., *bueno** te:tipi:nia pero mahyá: yo:n ihista:k semi n' ixiwyotsi:n wa:n *más** ma:pisi:ltik. Wa:n no: te:ichtakawia yo:n, komo tmometskui:ltih yo:n no: mitstipi:ni:s. Wa:n onkak n' tein, tein *más este, más, más** ma:we:weyak tepitsi:n wa:n *más, más** weh..., *más** wehkapan moskaltia. Onkak o:me taman neli n' tein..., a:mo nikelna:mikia onkak o:me taman ne:n ta:lpan..., ta:lpana:tsi:tsika:s. Onkak n' tein *más** pisi:ltik wa:n onkak n' tein *más, más** wehwei. Ke:mah. Se: bia:jeh** tiahkah nika:n, sep..., sepa tiahkah nika:n i:n, nika:n, nika:n *por La Galera**, Wa:n ompakawí:n nikmattok tiktekkeh seki ne:n a:tsi:tsika:s yo:n nimitsilia kuomekaa:tsi:tsika:s. Ke:mah. Pero no: yetok sah yo:n para pahti, tein para pahti yehwa nimitsilia tein yo:n te:tipi:nia no:, n' tein pisi:ltik, semi pisi:ltik, yehwa para, para pahti kikuih. Pero yo:n a:mo okachi xkita yo:n, *porque** yo:n poliwi, Ixwa sayoh yetok, yetok to:nal sah ke:man, ke:man ixwa yo:n. Pero yo:n a:mo ke:man nochipa onkak, mah tikihto:ka:n mah nochipa xik..., mah nochipa se: kisenitsto newí:n kahfe:ntah. Sanoke yo:n, sanoke yo:n moskaltia wa:n poliwi. Yo:n kiliah poliw..., e..., ne:si kiliah poliwini..., poliwinia:tsi:tsika:s. Yehwa n' tein para pahti no: kikuih. Ke:mah. ¿No: xo:chiowa, ke:niwki n' ixo:chio? Yeh no: xo:chiowa, tikita n' ixo:chio, yeh ke:meh yo:n ne:n, mahyá:, mahyá: *medio azulito** n' ixo:chio, wa:n tikita ne:n nikilia ma:talxo:chit, ma:talinixo:chio. Ihkó:n tamatisneki sanoke ne, sanoke, sanoke ne: *más** we:weyak n' ixo:chiotsi:n wa:n mote:tekpa:nilia n' ixo:chiotsi:n ne:n, ne:n i..., i..., yehwa ne:n kuomekat. Tein a:..., tein a:tsi:tsika:s, ne: a:tsi:tsika:s, de ta:lpana:tsi:tsika:s nimitsilia neh. Yo:n no: xo:chiowa, pero a:mo wel nimitsiliti n' iteyo ke:niwki *porque** a:mo ke:man nikita mah teyowa, sanoke nikita sayoh xo:chiowa sah, pero a:mo ke:man nikita keni:w n' teyowa. Ke:mah. Wa:n taká:n naknekih[nankinekih] *cual..., este** se: to:nal tikte:mo:skeh wa:n tikitaskeh a..., tikitaskeh keniw..., ke:niwki ne:n ixo:chio, name:chne:xtili:s ke:niwki n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah. Wa:n tein tikihtowa kachi ma:pisi:ltik wa:n *este** nikawí:n mochi:wa ta:lpan, ¿ke:niwki ne:n ixo:chio? *Este**, yo:n, yo:n a:mo ke:man nikita. Para nimitskaya:was yo:n a:mo ke:man nikita n' ixo:chio ke:niwki. *Porque** a:mo okachi onkak yo:n nimitsilia neh, *porque** poliwi sah, tikitas onkak wa:n sepa tikitas a:mo tei ok. Onkak..., yo:n a:mo okachi onkak yo:n nikilia neh, semi tel..., mahyá: tikihtowah tehwa:n mahyá: motelne:neki yo:n xiwtsí:n. Achi onkak nimitsilia no:, no: *mismo** yehwa tamatisneki pero, yehwa n' tein nimitsilia *más este, más** wehkapan moskaltia. Kiliah kuomeka:..., kuo..., *pues** mahyá: kuomekat. A:tsi:tsika:s, a:tsi:tsi..., mahyá: kuomekaa:tsi:tsika:s. *Bueno** mahyá: kuomekat n' a:tsi:tsika:s. Yehwa yo:n nimitsilih yo:n achi onkak. Yo:n tikmatis ka:ni n' onkak, nika:n ka:mpa ne:n *bachillerato** de San Miguel, yo:n tawakalkopa, parahkotsi:n, ompakawí:n yo:n ompa n'mat..., n'mattok neh semi mochi:wa yehwa yo:n xo:chit. yo:n xi:wit. A:tsi:tsika:s tein yo:n kuomekata:lpana:tsi:tsika:s. Ompawí:n, ke:masá: tikitati:wih wan ompaka tikitaskeh pan..., ompakawí:n n'mattok onkak no:. Pero yo:n okseki tein te:tepi:nia, yo:n semi, semi nehmach para tikahsis yo:n. A:mo kachi onkak, *porque** yo:n nimitsilia neh poliwi, yo:n onkak ke:meh mahyá: se:..., mahyá: sepa se:, o:me, e:yi to:nal wa:n poliwi yo:n xiwtsí:n. Ke:mah. Nochi a i:n a:tsi:tsika:s Rubén, a:man xte:chili ne:n ka:n tiwa:le:wa, wa:n ka:nachi xiwit tikpia wa:n moto:ka:y. Neh nimono:tsa Rubén Macario Martínez. Neh niwa:le:w de Chi:lkowtah, Tzinacapan, Nikpia *cincuenta y seis años**.