N..., a:man *este** pos Rubén xite:chnohno:tsa i:n kuomekat mochi:wa kahfe:nma:pan, i:n kito:ka:ytiah a:ki:tsmekat, ¿ka:nachi taman tiki:xmattok, keniwki ixiwyo wa:n iteyo, ixo:chio? Wa:n, ¿ka:ni mochi:wa? ¿Ke:mania:n xo:chiowa? Nochi n' tein tikmatis de: a:ki:tsmekat. Yo:n ti..., tein tine:chilwihtok teh *este** ne:n..., i:n, tex..., texokomekat tine:chnohno:tstok ika *primero**, yehwa yo:n, tein ika taeka:ntok, tikihtowa. Yo:n te..., texokomekat, tikmattok, ata yo:n a:mo selia *este**, a:mo tsi:ne:wte:wa ta:l..., ta:li:xko. *Si no que** ach..., yo:n pe:wa selia paniá:n de n..., de n' kahfenkuowit *o** teihsá: kuowit, wa:n ompa mowi:wila:na. Wa:n de n' ompa yo:n mowi:wila:na, pe:wa selia ya. Entó:s *después** mopahpampilohtiw, de sa:..., sa:te:pan mopampilowa ya n' imekayo. Mahyá:, i:n yehwa ya mahyá: inal..., inalwayo n' tehwa:n tikihtowah mopahpampilowa. para yehwa ya motsi:nto:ka ya, pero *primero** selia yehwa, achto selia n' takua:pan ne:n, ne:n kahfe:nma:pan no: itech kowtsí:n. Wa:n ompa ya yo:n mopampilowa nimitsilia n' imekayotsi:n, pe:wa mo..., temowa, temowa, temowa *hasta** ahsi n' ta:l..., ta:li:xko. Para n' ompa sepa, sepa n' ompa ya motsi:nalwayo:tia ya ta:li:xko, *pero primero** wa:le:wa n' ahko, ahko ne:n imekayotsi:n. Wa:n ixiwyo, ixiwyo ma:..., ma:pis..., ma:pihpitsa:wak, ma:pihpitsa:wak n' ixiwyo wa:n ixo:chio *medio** chihchi:chi:ltik, chi:chi:ltik. Wa:n yo:n poso:ni itech *solamente** itech nejí:n me:..., me:ts..., *este** n' tapowal de n..., ne:n abril wa:n mayo, pe:wa xo:chiowa ya. Yo:n xo:chiowa, *después** de xo:chiowa ya, yo:n des..., sat..., sate:pan, sate:pan de xo:chiowa ya, mochi:wa ya n' iteyotsi:n. Iteyotsi:n pisi:ltik, wa:n pe:wa oksi. Oksi tihti:ltik n' kapoltsitsí:n, tsikitsitsí:n, pisi:l..., pisi:ltik wa:n tsikitsitsí:n, *bueno**, mahyá: i..., mahyá: tikihtowah tehwa:n ke:meh yo:n, ke:n kiliah, yo:n, ne:n, de yo:n kikuih para, para, para n..., para navidad yo:n kita:ta:liah yo:n kapolin. A:mo nikelna:miki keni:w... ¿Xa: tmattos teh keni:w mono:tsa? Pero yo:n a:mo nikawí:n onkak, yo:n kinamakah ne:, ne: *mercado**. Ne: ¿xa: tikmattos teh keni:w mono:tsa? ¿*Espárragos?** A:mo, okseki yo:n, yo:n kapolin ata. Tein kinamakah, tein kinamakah *mercado**, yo:n wa:le:wa, xmati de ka:ni wa:le:wa yo:n kapolin. Ne:n..., a:mo nikelna:miki keni:w mono:tsa. ¿Xa: tikmattos teh? *¿Tejocote?** A:mo n' okseki, okseki *como**..., kapolin *igual** ke:meh ne:n, ke:meh nikawí:n onkak yo:n texoko..., tex..., *este** ne:, ke:meh nikawí:n onkak yo:n, yo:n kiliah *este** chi:chi:lkapolin, pero ne: wehwei. Yo:n a:mo ne:nke:n nikelna:miki, tein i:pa kikuih, i:pa kikuih para n' ke:meh i:n itech itech *nochebuenas** ata ke:meh i:n *cuando** ki..., ta:ltikpaktik n' kihtowah i:n ni:ñohtsi:n, Entó:s ihwa:k yo:n kikuih yo:n, ihko:ni n' kapoltsitsí:n. Pero yo:n kapolin pisi:ltik, wa:n, *este**, a:mo, yo:n a:mo teh, amo: teh kualtia para tei, yo:n i:pa sayoh, tamela:wa sayoh telte:chma:l..., te:chma:lchi:wa, *porque** komohkó:n kalakiti, wetsik itech ne:n kowit, itech kahfe:nkuowit *o** teihsá: ihkó:n kowtsí:n pe:wa ki:..., kikokolakia n' kowtsí:n wa:n *hasta sin que** a:mo kiwa:tsa. *Igual** ke:meh yo:n te:palkat kilwiah. Sanoke ne:, yeh ne: ke:meh es..., mah tikihto:ka:n kuomekat wa:n te:palkat yeh no: taman, *porque** yeh te:palkat *este** mo..., mahyá: kuowit, mahyá: kuo:..., kuopihpitsak wa:n ne: a:mo, n' ta: ne: kuomekat. Ke:mah wa:n yehwa yo:n neh nimitsilia yo:n a:mo, a:mo teh, a:mo teh kualtia nio:n para tei, yo:n i:pa sayoh para para te:chma:l..., te:ch..., te:chwehwelowilia sah n' totato:k, ke:meh i:n kowtsí:n, teihsá: kahfe:ntsi:n *o, o** pimie:ntahkowit. Ompa ya n' itech mowi:wila:na, yo:n semi kwelita itech mopa:pacha:ni:s ne:n, itech kuowit sah. Yehwa yo:n neh niki:xmati, a:mo nmati, a:mo nikmati ¿xa: tik..., xa: no: tiki:xmattos n' teh? ¿Wa:n a:ki:tsmekat no: taman? A:ki:tsmekat no: taman, a:ki:tsmekat yeh ata yo:n tein kitekih, wa:n ki:sa ne:n ia:yotsi:n, wa:n yeh, yeh mimiltik sah, a:mo, a:mo ka..., a:mo kipia *este**, mah tikihto:ka:n tehwa:n yo:n, mah, ken nikihto:s neh, *este** sahsa:liwtok ata yo:n... *Porque** onkak kuowit, onkak kuomekat, sahsa:liwtok mahyá: tikihtowah tehwa:n wa:n i:n a:ki:tsmekat a:mo sahsa:l[iwtok]. A:ki:tsmekat yeh, senki:s alaxtik sah. Wa:n yeh a:yoh, yeh ika kiliah a:ki:tsmekat *porque** n' a:yoh, porin a:yoh, kitekih wa:n ki:sa n' a:t. Yeh [i]ka kito:ka:ytiah a:ki:tsmekat. [K]e:mah wa:n i:n kiliah texokomekat yeh, kiliah texokomekat, *porque** mahyá: te..., mahyá: tex..., mahyá: *este**, ke:n kiliah yo:n, tekow..., mahyá: tekowit n' i..., n' i..., n' iteyotsi:n. Mahyá: yo:n ma:pisi:ltekowit n' iteyo. Ye:kiwkitik, iwkitik ma:pisi:l..., *este** n' iteyotsi:n, tikita ne:n tekow..., ma:pisi:ltekuowit n' iteyo ihko:ni, yeh [i]ka kiliah, texoko..., texokomekat. Sayoh ne: porin kuomekat, a:mo kuowit, ne: kuomekat. [K]e:mah. Yehwa yo:n nimitsilia. ¿Kuali tte:chtapowi:s keniwki n' ixiwyo wa:n ixo:chio ne:n a:ki:tsmekat? N' a:ki:tsmekat, *pues** para toni nimitskaya:was, n' a:ki:tsmekat a:mo ke:man nikita n' ixo:chiotsi:n, neh nikitani kuomekat. Ixo:chiotsi:n aya:mo ke:man nikita neh ihkó:n, niki:xmattok, niki:xmattok n' a:ki:tsmekat pero a:mo ke:man nikita n' ixo:chio. ke:niwki, ke:niwkitik tamati. Wa:n pos tak xa: no: xo:chiowa eski, xa: no teyowa, neh nikita, neh nikitani n' kuomekat. Yehwa yo:n neh nimitsilia *porque** pos a:mo wel nimitsili:ti *no** pos niki:xmattok ihkuí:n wa:n ihkuitik i:n wa:n *des..., ma...,** sate:pan xkitatih ya namehwa:n *o** mah tikitaka:n newí:n *que** keni:w yetok *entonce** ompa nane:ch..., nane:chxolopihahsiskeh, a:mo, neh name:chilia *que** a:mo niki:xmati n' im..., n' ixo:chio, nio:n iteyotsi:n a:mo niki:xmati. Ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsilia. [K]e:mah, pero xa: okseki tokni:wan tein ke:meh i:n, *bueno** pos, xa: ki:xmattoskeh n' ixo:chio *o** n' iteyotsi:n, ke:ni:wki. *Porque** yo:n a:ki:..., te[i]n tikihtowa n' teh texokomekat onkak o:me taman. Onkak n' tein *más** wehwei kapolin wa:n onkak n' tein *más** pisi:ltik n' kapolin. Pero onkak n' texokomekat tein mowila:na, mowila:na wa:n kipia n' iteyo, n' iteyotsi:n. Ke[meh] tikita yo:n iwkitik yo:n, *este** chi:chi:lkapolin. Sayoh ne: tih..., *medio** tihti:ltik n' iteyotsi:n ne:n, n' oksentaman texokomekat. *Porque** onkak o:me taman texokomekat. Onkak tein yo:n, xoxoktik wa:n onkak n' tein chi:chi:ltik. n' ix..., n' ixiwyo. Ke:mah, a:mo nikmati ox tiki:xmattok n' teh. ¿Ke:niwki tein, tein tikihtowa xoxoktik n' ixiwyo? Tein xoxoktik n' ixiwyo, semi onkak nikawí:n, nikawí:n *por este** Si:ltepe:kkopa, Ka:mpa ne:, ka:mpa neh nota:lpan nik..., nikitani wa:n a:mo para xwa:tsa yo:n, *porque** yo:n komo tik..., tikti:la:n wa:n tikoto:nak sah, sepa ompa pe:wa selia. A:xka:n xikololo, xikololo yo:n xiwit wa:n xtamo:ta, kampa wetsiti:w wa:n komohkó:n tepitsi:n kiahsik ne:n nalwat, sepa pe:wa n' ompa selia nono. Sepa selia wa:n sepa mowila:na ne:n imekayotsi:n. Yo:n a:mo nimitsilia xto:ka, nio:n no: nimitsilia *este** se: kuowit sano ke yo:n soh xtamo:ta wa:n ompa ompa seliati:w, *igual** ke:meh sakapal, ke:meh sakapal xtila:na wa:n xtamo:ta wa:n ompa seliati niman yo:n kuomekat. Iwki yo:ni. ¿Wa:n yeh ke:niwki n' ixo:chio, tiki:xmattok? N..., ¿toné:? Tein tikihtowa a:ki:tsmekat xoxoktik n' ixiwyo. Ne:n..., a:mo, n' texokomekat. texokomekat nimitsilwih. A:ki:tsmekat a:mo niki:xmati n' i..., n' ixo:chio, nio:n no: n' iteyo. Tein niki:xmattok yehwa nimitsilia n' texokomekat. Yehwa nimitsilia niki:xmattok n' iteyo wa:n niki:xmattok n' ixo:chio. Ke:mah, yehwa yo:ni nimitsilia. Tikihtowa o:me taman, no:, ¿por ixo:chio O:me taman. no: se: kita n..., ta:taman ixo:chio? N..., de n..., de n..., yo:n a:..., *este** n' texokomekat, *este**, n' a:..., n' a:..., texokomekat tikihtowa o:me taman nimitsilwia. Onkak n' tein chi:chi:ltik wa:n onkak n' tein ista:k. Wa:n tein chi:chi:ltik iwkitik, *casi igual** ke:meh n' oksé:. *Igual**, ka:n..., [a:]mo teh nikihto:ti kipatati sentaman, sanoke n' iteyo, tepitsi:n *más** wehwei, wa:n okseki *más** pisi:ltik n' iteyotsi:n. Sayoh *por** yo:n, tepitsi:n kipata, pero pos iwki, *casi** n' komekat iwkitik. Iwkitik sano[ke] yeh chi:chi:ltik wa:n onkak tein ista:k. Yehwa yo:n nimitsilia neh. O:me taman neh, neh o:me taman sah niki:xmattok, tein ista:k wa:n tein chi:chi:ltik. Wa:n teihsá: te:serbi:rowa *o** a:mo teh kualtia. Yo:n a:mo teh kualtia. Yo:n a:mo teh kualtia *porque** pos tikmatis n' imekayo, a:mo nikihto:..., takua:wak, takua:wak. Pero a:mo nikihto:ti pos tikuitih para tahtalpi:tih *o** ke:niw. A:mo, yo:n a:mo teh kualtia. Katí:n neli kualtia ne:n a:ki:tsmekat, a:ki:tsmekat yo:n ke:mah kualtia para ika tahtalpiah. ¿*Porque** ke:yeh? Takua:wak. Onkak n' tein pi..., tein pitsa:wak achi wa:n tein toma:wak pos nochi kualtia yo:n para se: tahtalpi:s, ke:meh i:n ne: ika..., ne: ke:man ne:n to..., towe:ita:twa:n pos semi ika tahtalpia:yah, yehwa n' kiliah a:ki:tsmekat. A:ki:tsmekat kitekitih para tama:wi:panayah, kihilpia:yah n' kalkowit *o** teihsá: ihkó:n. Ne: ke:man a:mo kikuiah, kikuiah ke:meh a:xka:n moi:xmati yo:n tepostalpi:lo:ni, yo:n kiliah *alambre**. A:xka:n ne: ke:man, ne: ke:man tekitiah ika nochi komekat, yehwa n' a:ki:tsmekat, *o** yehwa yo:n kuitaxkolmekat, Nochi yo:n, nochi yo:n *serbi...** nochi kualtia para, para kal..., para kalkowit kihilpi:skeh, *o** para se: mo..., se: mocha:nti:s ika yo:n se: tahtalpi:s, ke:mah. Wa:n a:man ¿xa: wel tte:chilis keni:wki ne:n i..., ikowyo *o** imekayo yehwa nochi i:n texokomekat wa:n a:ki:tsmekat ox ta:taman? Texokomekat yeh ke:meh neh na:mechil..., name:ch..., name:chilwia *este**, yeh ihi:xyeh, a:mo alaxtik, ihixyeh. Wa:n ne:n a:ki:tsmekat yeh alaxtik. Wa:n yo:n kiliah a:ki:tsmekat *porque cuando** se: kitsonteki, pe:wa ki:sa n' a:t. Yeh [i]ka kiliah a:ki:tsmekat. Pero yeh a:mo ihi:xyeh, yeh *casi** alaxtik. Mowila:na ihkó:n ke:meh tikita ne:n, i:n kiliah *este** ne:n, ne:n, *este** yo:n *lazo pues** [...] Yo:n *lazo** ih..., ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n iwkitik s[ah]. A:mo kanah kipia nio:n ii:x *porque** alaxtik sah. Yehwa n' kiliah a:ki:tsmekat. [K]e:mah. Wa:n yehwa name:ch..., name:ch..., sepa name:chye:kilwi:ti, n' a:ki:tsmekat kilwiah *porque** n' kitsontekih wa:n pe:wa ki:sa a:t. Yeh [i]ka kiliah a:ki:tsmekat wa:n texokomekat kilwiah yehwa name:chilia yeh ihi:xyeh, yeh n' a:m... yeh a:mo teh kualtia nio:n para..., *bueno** neh n'mattok a:mo teh kualtia para se: tahtalpi:s. [K]e:mah. Wa:n ¿iteyo de n' a:ki:tsmekat oso ne:n texokomekat we:li, kuali se: kikua *o** okuilimeh xa: kikuah? Yo:n *solamente** para n' okuiltsitsí:n ke:meh i:n chiktehtsitsí:n ika mote:ntekipanowah no:. Ke:meh i:n ka:mpa onkak, pos yehwa ya n' ika mo..., mopano:ltiah n' okuiltsitsí:n. Yo:n para *solamente** para o..., para okuil... para okuiltsitsí:n, para chiktehtsi:tsi:n sah kikuah. Ke:mah. Ixiwyo a:mo no: we:lik. A:, ixiwyo a:mo no: we:lik, ix..., sayoh kikuah ne:n iteyotsi:n sah. N' iteyotsi:n *casi** ke:mah, *cuando, cuando** pe:wa yoksi a, pos yehwa ya n' ki..., ika motekipanowah n' okuiltsitsí:n. ¿Ke:niwki ne:n, ke:niwki mota:lia ne:n itakka ihkua:k pe:wa oksi? *Cuando** pe:wa yoksi, *este cuando** pe:wa oksi ne:n ita:kka, ka:mpa n' ima:xiwyotsi:n, ka:mpa n' ima:xiwyo, ompa itahtate:mpan ima:xiwyotsi:n motahta:lilia ne:n xo:chit. Inahnakastan de n' ixiwyotsi:n mota:lia n' xo:chit. Kualtsi:n, kualtsi:n mote:tekpa:na nochi xo:chit wa:n ompa ke:mah pe:wa ya n' ompa n' teyowa ya. *Después de** teyowa ya, yo:n pe:wa oks..., oksi a n' iteyo, chi:... *Este** n' iteyo *medio** tihti:ltik, seki wa:n seki *medio** chihchi:chi:ltik. O:me taman ne: nimitsilia onkak. Onkak n' tein *más** wehweitsitsi:n iteyo wa:n onkak n' tein *más** pisi:ltik n' iteyo. Seki tihti:ltik wa:n seki *medio** chihchi:chi:ltik n' iteyo. N' a:ki:ts..., yehwa n' kiliah *este** texokomekat. *Bueno** pos pané: nochi a i:n o:me taman komekat tte:chnohno:ts, *este**, 'te:chili moto:ka:y, ka:n tiwa:le:w wa:n ke:mania:n tinemik. Neh nimono:tsa niRubén Macario Martínez. Neh nimoskaltih nika:n Chi:lkowtah, nika:n, nika:n Chi:lkowtah, *an...**, nika:mpa de San Miguel, Sa:n Miguel Tzinacapan.