*Bueno** Rubén a:man timohno:tsatih e..., i:n ka:ntsili:n. 'Ne:chili ox no: tiki:xmattok n' kantsili:n. żKa:ni mochi:wa, ke:niwki wa:n ke:ni:w se: ki:xmati wa:n ke:ni:x ox, xa: tikua:ni? A: yo:n, tehwa:n tikiliah witskantsili:n, tehwa:n tikiliah witstololoh. Kipia o:me to:ka:it, kiliah witskantsili:n wa:n kiliah witstololoh. A:mo n'mati ke:n tiki:xmati n' teh, neh niki:xmattok wits..., witstololoh. Kiliah witskantsili:n, witstololoh. Neh nocha:n *bueno** tikiliah kantsili:n. Pero neli seki tokni:wa:n se: kkaki, neh nikaki kiliah ne:n no:má:n ne:, kihtowa seki kiliah witstololo. Witstololo, *eso**, witstololo, yo:n, onkak *solamente** ke:meh i:n itech kowyoh, *o** ke:meh i:n ka:mpa xiwka:wal. semi onkak yo:n, semi onkak, yo:n no: mahyá: se komekatsí:n. Wa:n kualtsi:n *cuando** pe:wa moskaltia, onkak moskaltia tein ka:mpa, ka:mpa de pe:wa moskaltia n' i..., n' itsmoltsi:n, moskaltia toma:wak n' ikowyo. Moskaltia, moskaltia, moskaltia wa:n komo a:mo niman tiktek, komo a:mo tiktekito de pe:wa itsmoli:ni wa:n moskaltia ihkón, entó:s pe:wa moskaltia. A:mo moma:xiwyo:tia tani, yo:n moma:xiwyo:tia ahko ya. Pero komohkó:n niman tiktekito ne:n i..., n' iitsmoltsi:n *cuando** pe:wa itsmoli:ni wa:n xiktekiti, kualtsi:n *porque** selik. Yehwa yo:n telkue:n..., telwe:lik para se: kimahse:was. A:xka:n komo a:mo tiktekito, pe:wa moskaltia, moskaltia ah..., yowi *hasta** ahko, *hasta** ahko. Ke:mah itech ne:n maxalmeh de n' kowmeh ya, mochaya:wati a n' ompa ne:, moma:xiwyo:tia ya, momoya:wa nochi n' its..., n' i..., n' ima:..., n' imaxalwa:n yehwa yo:n kiliah witskantsili:n, kiliah witstololoh, momoya:wa, momoya:wa, momoya:wa, ompa ya yo:n ka:mpa *más** ki..., ka:mpa *más** kipiati *más, más, más** xiwtsí:n, *más** iselotsi:n. Wa:n yo:n semi we:lik. Tehwa:n te:chmachtihkeh ne: k..., ne: ke:man *cuando** tehwa:n tikitayah ne: no..., nowe:ita:twa:n pos katka nochi kowyoh ne: ka:mpa tehwa:n ti..., ticha:nchi:wah ihkó:n. *Sí**, motelchi:waya ne: ke:man. Wa:n ke:meh tehwa:n tipilimeh katka, pos tehwa:n tiktekiah wa:n mahyá: tikmah..., mahyá: tika:wilmatiah sah, a:mo tikmatiah kox we:lik. Pero sepa ne:n no..., nowe:ita:t yahki wa:n te:ch..., te:chilia *que** para ton tika:wilchi:wah yo:n, ta: yo:n tapalo:l. ż*A poco** tikiliah we:lik? Kihtowa welik, kihtowa, pos *a poco** a:mo nakmatih nameh... A:mo t'matih, nikilia, ke:meh a:mo ke:man te:chchihchi:wiliah a:mo t'matih kox we:lik. We:lik kihtowa tamanal *o** takueto:l ke:meh se: kinekis kihtowa, *o** chi:lposo:n, kihtowa. Entó:s kitek neli se: taki:tskil, kitek yo:n witskantsili:n wa:n kahxitih kalihtik. Wa:n kilia ne: nowe:ina:n, kilia x'chihchi:wa kilia, i:n tapalo:l, kilia i:n tikua:tih ekintsi:n wa:n mah tikineko:lti:kan kilia n' toxwi:wa:n, kox a:mo..., mah kimatika:n *que** neli we:lik kihtowa, *porque** yehwa:n te:chiliah ka:n ki:xmatih. Pos kichihchi:w neli, kichi:hchi:w chi:lposo:ntsí:n. Kita:lilih, kikue:cholih seki chi:l, kimanak wa:n kikue:cholih seki chi:l, wa:n ke:mah kipanta:lilih se:, o:me, o:me ixiwyotsi:n de pimie:ntah. Wa:n ompa ne: ka:mpa tehwa:n timonemilihkeh *que** neli, neli we:lik *lo que** tehwa:n tika:wilchi:wah, tika:wilchi:wayah, pero pos se: pili a:mo se: kimati neli kox, kox we:lik *o** a:mo we:lik. Entó:s de ompa para nika:mpa tehwa:n tikitstiahkeh ya wa:n timonemilihtiahkeh ya *bueno** pos tehwa:n tik..., tika:wilmatih n' teihsá:, teihsá: ihkó:n xiwtsí:n sah pero a:mo, ta: pos nochi, nochi, nochi tapalo:l. N' ompa para nika:mpa tehwa:n pe:wkeh tikitah, onkak, kampa onkak tehwa:n a:mo tika:wayah, ka:mpa onkak tehwa:n tiktekih. wa:n timowa:lkuiliah wa:n tik..., timochihchi:wiliah, te:chchihchi:wiliah mah..., tte:iliah mah te:chchihchi:wili:ka:n tapalo:ltsí:n. A:xka:n ne:n ke:meh nik..., ke:meh yekintsi:n nopi:pilwa:n pos nochi tikimachtihkeh, ke:meh neh no:, no: no:, notiska:w no: yeh, pos ke:meh yeh no: ika no: ..., no: ki:xmattok ke:meh no: de newí:n paratanikua:kopa no: onkak. Pos ki... pe:wak tik..., tikmahse:wah. para timoi:xpantiliah . Pos *hasta** a:xka:n tikmattokeh *que** nejó:n tapalo:l, *que** nejó:n tapalo:l, *este** acha nejó:n kuomekatsí:n semi tel..., telwe:lik. Pero yehwa nimitsilia neh, kualtsi:n moskaltia *porque cuando** pe:wa moskaltia, komo tiktekito niman *cuando** pewa mos..., pe:wa itsmoli:ni, tel..., tel..., *más** kuahkuali. Moskalti:s *siquiera**, moskaltia ke:meh, semi, semi ke:meh se: na:wi, na:wi, na:wi me:troh moskaltia, *todavía, todavía** moskaltia ahcholtik ok, *pero más, para más** ahko ya, Ka:mpa pe:wa tamiti a ne:n neskalti:lis momoya:wa ya, name:chilwia moma:xiwyo:tia ya. Ompa ke:mah moma:xiwyo:tia pos, sa nipa wa:n nipa kipia n' ikechselo pos ihwa:k *más, más ren..., más** miakiaya, mah tikihto:ka:n motei:nia ya. *O** se: *matita**, komo a:mo..., se: taktson komo a:mo niman tiktek, wa:n sepa tikitati:w, ki:sas *siquiera** se: taolo:ch kuali. Entó:s yehwa yo:n, *más** tikihtowah tehwa:n *más** te:chahsi ka:mpa timiakeh, pos te:chahsi tikmahse:wah n' tapalo:ltsi:n. A:mo n'mati neh ox xa: tik..., xa: no: tiki:xmattos. Yo:n no: yehyetok sah i:pa n' ka:mpa mochi:wa, *porque bueno** neh nikita ompa ne: seki:n kite:mowah, mahmattokeh ya ka:ni ne:n taktsoyetok ompaka ne:wí:n kowtah wa:n yowih, ki:ste:wah kite:mo:tih wa:n pos kwa:lkuih. Ke:meh a:man nochi monamaka, a:man ne:n xo:lalpan seki kinamakah *hasta** kito:kah. *Porque** no: kuali se: kito:ka kaltsi:ntan, ka:mpa i:n *este** pos, Ke:mah. ta:lohtok n' kaltsi:ntan..., *sólo** tein pos ne: xola:lpan se: nemi wa:n, mokuitokeh n' kalimeh ompa a:mo wel se: kito:ka, pero tein i:n *este**, xola:lte:n nemih wa:n kipiah kahkahfe:ntah kuali kito:kah. *Porque** yo:n *pues este** kipia ikamohyo wa:n yo:n ikamohyo kuali se: kkuiti ne: kowtah wa:n tikta:lpachowa ompa sepa itsmoli:ni. Wa:n pos ekintsi:n o..., neli ompa ne: nochi kinamakah ne:n..., kihilpiah. Kihilpiah wa:n pati:yoh kinekih. Pané: kinekih no: seh sempowal pe:soh ne:n talpil, n' ke:meh ki..., kinamakah. Neli ke:meh yo:n tikihtowa ihwa:k onkak ne:n i..., ixiwyo tein sehselik yo:n ahko mo..., momoya:wati a, yo:n no: semi we:lik, wa:n komohkó:n tikahsi tein *pues** ikowyo sehselik ok, yo:n nochi kualtsi:n oksi. Wa:n neli yo:n kichi:lposo:wiah. Wa:n *sólo** komohkó:n a:mo miak n' tikahsi, sake:ra se: oso o:me ikech, entó:s ihwa:k a yo:n teh tikixka. Pero komohkó:n a:mo, a:mo *este**, Ke:mah. a:mo tikneki tikua:s iwki sah pos xne:nemi wa:n iwki timahmati ka:ni n' tahtaktsoyetok wa:n [ti]kahxitia miak wa:n neli tapalo:l a no: yo:n. Ke:mah pero mah semi no: semi se kitel..., mah se: kitelmati, mah se: ki:xmati no: *porque** ata onkak o:me taman. Onkak yo:n tein telwitsyoh, no: iwkitik ata, no: iwkitik n' ke:meh yo:n wits..., wits..., witstololoh tehwa:n tikilwiah. Mono:tsa tekuetahwits, yo:n ye:k iwtik, iwtik, a:mo teh kipolowa, a:mo teh kipoloh, sanoke tepitsi:n kipata porin telwitsyoh. *Más** witsyoh *porque** ne: witstololoh tehwa:n tikihtowah witsyoh no: pero a:mo semi witsyoh wa:n kipia n' iwitsyo pero kiwehka..., we:y..., mah ki..., weyka:wihwitsyoh sah wa:n yo:n okseki pos *más, más este, más** witsyoh. Pero mah tikihto:ka:n ixiwyo, iwkitik a:mo teh kipolowa. Wa:n neli ke:meh tikihtowa, yo:n, yo:n a:mo mone:neki neli mah..., sayoh mah se: ki..., se: kito:ka sah, neli ke:meh tikihtowa itesyo, mah se: kich..., mah se: kichkua n' itesyotsi:n wa:n mah se: kitsi:nta:li:ti n' ompa pe:wa itsmoli:ni a. Newí:n tehwa:n, newí:n tehwa:n ka:mpa neh nicha:nchi:wa, yetok se:, yetok se: tepe:yoh ka:mpa tehwa:n tikmattokeh semi tel..., tel..., motelchi:..., motelchi:waya, pero ke:meh kinkalakihkeh tapialmeh ya no:. pos a:xka:n a:mo no: teh onkak no: yo:n. *Porque** yo:n ka:mpa, onkak ka:mpa, ka:mpa kika:wah no: mah onka, *porque** ka:mpa kinkalakiah *este**, kuakuehmeh ya *o** nemih tapialmeh ya, kime:tspa:tah *o** kkokototsah *o** kikuah wa:n... *Porque** yo:n no: kikuah n' ixiwyotsi:n niki:xehekowa n' tapialmeh *por eso** poliwi. N' a:man i:n ke:mania:n sepa tiahkah tikte:mo:toh n' tehwa:n, a:mo teh tikahsikeh ok. żKe:yeh? *Porque** pos tik..., kinkalakihkeh tapialmeh, nochi tapialmeh kitamimetspa:tkeh, seki kikokototskeh wa:n *porque** tak no: *tanto y tanto** pos no: mo..., poliw no: n' kowta:kilo:tsi:n. Ke:mah *porque bueno** yo:n, yo:n *pu...,** pané: *este**, pané: nochipa n' onkak pero *más** okachi ki..., kite:mowah, a:mo n'mati ox no: tiki:ta n' teh yo:n, itech *viernes santo** ata a:kin *este**, kipia ne: yo:n no: tota:tah tein wetstotikah ata ne:n yo:n jueves te:tamaka no: kichihchi:wah. Wa:n yehwa yo:n ika monemi:ltiah, no: kite..., kite:moliah *pues**. *Ajá**, yo:n ke:mah, nochi kitatekiwtiah ke:meh i:n, ma:se:waltanemili:lis ke:meh tehwa:n n' to..., tikihtowah toma:se:waltanemili:lis yo:n yeh semi kitatekiwtiah yo:n, ke:meh i:n itech i:n, *cerca este, semana santa** neli nemih. Nemih ika, ika mota:liah neli n' tein kipia *este** nejó:n chi:walis pos ika mota:liah ya. Kite:mowah *porque** pos yo:n talna:miki:lis neli pos, semi yehwa n..., yehwa n' kitatekiwtiah. Neli ke:meh tikihtowah tehwa:n yo:n, mahyá: tikihtowah se: ma:se:waltanemili:lis. Ke:meh ne:ka tie:mpoh ki..., ne:ka to:nal kika:wte:wkeh n' tote:iskaltihka:wa:n *o** towe:ita:twa:n *pues** yo:n talna:miki:lis a:mo ke:man poliwis wa:n a:mo ke:man koto:nis *mientras que** tehwa:n no: tiknemiliah tikinmachtih..., tikini:xmachtihtiwih n' topilwa:n. Wa:n yo:n semi kualtsi:n neli ke:meh tikihtowah tehwa:n, pos yo:n se: tanemili:lis, se: wehka:wkayo:talna:miki:lis. Mah tikihto:ka:n sake:ra ika sakera nikinelna:mikis ne:n tote:iskaltihka:wa:n, towe:ita:twa:n toni, ton talna:miki:lis te:chka:wilihte:wkeh, ton, ton tanemili:lis, Wa:n nochi yo:n pos se: kihtowa pos, tikchi:wah ta: iwki, a:mo iwki pero *bueno** sake:ra se: kichi:wa no: ke:meh yehwa:n ne:ka tie:mpoh nenkeh. [K]e:mah yehwa yo:n. A:mo n'mati neh xa: okseki, *más** talnamiki:lis tikpia n' teh. Neh nikmattok pané: yehwa sah yo:ni. żIkamohyo ka:n t'mati toni n' kuali kikuih? żN' ikamohyo? *Pues** neh n' ikamohyo pané: nikmati *este**, pané: a:mo teh, a:mo teh kikuih. Pero kati:n neli kihtowah *según** a:mo nikmati neli kihtowah no: kualtia n' ikamohyo yehwa yo:n ne:n, para se: kito:kas sah neh nikmattok, para mah se: kitsi:nta:li:ti para mah itsmoli:ni yehwa yo:n, witstololoh. *Pues, este** no:, no: kuali para estsompi:l, a:mo n'mati n' teh xa: ke:man tikui pero yo:n, para estsompi:l seki neh nika:kaki kite:mowah, neh a:mo ke:man nikui pero nika:kaki seki kihtowah kite:mowah, kichkuah ne:n itesyo, wa:n ompa ki..., se: kitsontewia. Ompa se: kitsontewia, ke:mah se: kimana, Yo:n kihtowa semi kuali pahti ke:meh yo:n te:kui estsompi:l, yo:n tein *este**, ata o:me taman estsompi:l onkak, yo:n kiliah ista:k wa:n tein yo:n *este** esti. *Ajá**. Ke:mah. Wa:n tein yo:n kinkui yo:n estsompi:l, yo:n esti, yo:n telte:kokoh se: iihtik, yo:n kihtowah kuali. Mah se: ki..., se: kite:mo, se: kipa:ka, se: kitsontewi wa:n ke:mah kimanah. Pero a:mo, neh a:mo, *bueno** tehwa:n ompa ne: kalihtik pané: a:mo ke:man tikuih, pané nikelna:miki a:mo, a:mo ke:man tikte:mowah, *porque** a:man *este** tikita mopatatok a ne:n, nochi ne:n, talna:miki:lis. Wa:n a:man komohkó:n te:chkokowa toihtik, Talna:miki:lis. titsikui:nih ne: ka:mpa tapahtiah. A:mo tikuih ok semi nikawí:n ne:n xiwpahmeh. *Pues** yehwa yo:n neh, yehwa yo:n neh nikihtowa, se:sepa ma:ski tikmattokeh n' tehwa:n pero a:mo timomati:ltiah, wa:n yehwa yo:ni nochi mochi:wa ya n' a:man tikihtowah n' tehwa:n, tein ne:ka to:nal, ne:ka to:nal kimattoyah toni m' pahti, a:xka:n pi:pil, a:mo ki..., a:mo kimatih ok. Pero, żke:yeh n' a:mo kimatih? *porque** tehwa:n tikpiah tahtakol taskaltia:nimeh tein, tein tikmattokeh tike:wtokeh sah, a:mo tikihtowah. Wa:n yo:n semi kualtsi:n eskia mah tikihto:skiah, *no** pos neh nikmattok *que** yehwa i:n, yehwa i:n kowta:..., kow..., kow..., kow..., kowta:kilotsí:n *o** yehwa i:n, *o este** xiwtsí:n *serb...**, kualtia pos para pahti, mah timomati:lti:kan, mah tik..., mah timohmoya:wili:ka:n[tikimohmoya:wili:ka:n] topi:pilwa:n, to:..., toxwi:wa:n, *porque por eso** ika ni..., ke:meh name:chilwih ye:wa neh, name:chtapowia:ya neh, moelka:wtiw a nochi yo:n talna:miki:lis. Pero de ka:ni m' pe:wa, komo a:mo tehwa:n totechpe:wa *porque** ke:yeh, a:mo timomati:ltiah. Ke:meh yekintsi:n teh tine:chtapowihtok, ke:meh i:n tine:chtapowihtok n' teh, *a la mej...**, a:chá: welis ke:mah kimattoskeh note:iskaltihka:wa:n, no: kimattoskeh nowe:ita:twa:n pero a:mo ke:man te:chmati:ltihte:wkeh n' tehwa:n, seki mikkeh ya wa:n a:mo ke:man te:chmati:ltihke:wkeh, *no**, xkuika:n namehwa:n yehwa i:n pahti para i:n kokolis. 'Kuika:n yehwa i:n kow..., kowta:kilotsí:n para yehwa i:n kokolis. Wa:n yo:n semi kualtsi:n eskia mah timomati:ltihtia:ka:n *parejo**. *Pero** para kualtsi:n *que** tik..., mah..., tikahsika:matiskeh ke:meh tine:chtapowihtok, tine:chilihtok yekintsi:n semi kualtsi:n, mah se: kichi:wa. A:mo *porque** nikakik a ne: kihtohkeh, *bueno** ne:chilwihkah, wa:n a:mo nikchi:w. A:mo, mah no: nikchi:wa neh, mah nikehekowili *que** ox neli oso a:mo neli. *Porque** neh nimitsilia, es..., yeski ke:mah. Ke:meh neh na:mechilia yekintsi:n i:n name:chtapowih ye:wa, name:ch..., name:chilihtoya, ki..., miak taman xiwtsitsí:n tikpiah pahti nika:n tehwa:n, pero ke:meh nik..., ke:meh teh tik..., a:man tehwa:n titako:wtamatih iniwa:n koyo:pah..., koyo:..., koyo:tapahtia:nih ya. A:mo tik..., a:mo, mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo tikuih ok ne: ma:se:walpahti. A:mo tikuih ok n' toma:se:w..., toma:se:wal..., toma:se:waltanemili:lis. Wa:n yehwa yo:n a:mo kualtsi:n. A:mo, kuali a *que** tine:chtapowihtok, *que, que** tikihtowa *que** kualtia para yo:n estsompi:l, pos mah sayoh, a:mo sayoh se: kkaki, mah..., *cuando** te:chahsis yo:n kokolis, mah tikchi:waka:n no:, mah no: tiknemili:ka:n, kox neli *o** a:mo neli para n' ompa tikitaskeh *que** neli, wa:n neli eski. *Porque** ne: ke:man tote:iskaltihka:wa:n, towe:ita:twa:n a:mo ke:man mo..., a:mo ke:man tsikui:nkeh iwa:n koyo:meh para mopahti:skeh. *Porque** yehwa:n mopahtia:yah kalampa sah ke:meh i:n ika xiwtsitsí:n wa:n ompa yetok a m' pahti. Wa:n tehwa:n nika:n i:n pos tikuitokeh, talna:miki:lis de n..., de koyo:meh ya, a:mo tikuih talna:miki:lis de ma:se:walmeh ok. Ke:mah. Kuali a *que** tine:chilwih pos mah nik..., mah nikta:li itech noyo:lo wa:n mah nik..., nikie:wa itech notsontekon, mah a:mo nikelka:wa. Wa:n tikchi:waskeh wa:n mah se: kinemili, mah se: kinemili, mah se: kehekowili, para tikmatiskeh *que** neli, neli, neli mochi:wa. *Porque** neli eski mochi:wa, ta: a:mo tikmatih sah n' tehwa:n. Neli ke:meh nimitsilia neh pos kuali a *que** tine:chtapowia, neh nikmattok *solamente** para tikua:yah sah, pero, komo kualtia, komo kualtia para m' pahti, pos mah a:mo sayoh se: kkaki sah, sanoke mah neli se: ki..., mah se: keheko *a ver** xa: kualtiaskia neli. Pero pos nika:n tehwa:n nochi tomi:n pos a:mo, a:mo te:chahsi. Ke:mah. Ke:mah. A:man ne: neh a:mo n'mati ox tiki:itani yehwa i:n ka:ntsili:n ox iksá: xo:chiwa, ox teyowa, *porque** neh i:pa no: nnentinemi kowtah iksá: wa:n nimahmattok ka:ni ne:n tahtaktsoyetok, a:mo ke:man nikita ox xo:chiowa, ox teyowa, pané: nochipa nikita ikomekayo sah. *Pues** xkita n..., *este** sepa tiahkah nika:n *este**, tinemitoh nika:n Xocoyolo, nika:n por La Galera, wa:n niktelnekia mah ttehkoka:n itech se: kowyoh, para tikitaskiah ox ixo:chio, ox yehwa yo:n xo:chiohtoya. Neh nikahkoitak, onkaya seki xo:chit, yehwa de yo:n witstololoh. Pero a:mo wel ti..., a:mo wel tik... a:mo wel titehkokeh wa:n a:mo wel tik..., tikitatoh n' i..., n' imekayo, porque i:pa semi tio:tak a, titelihsiwiah. Wa:n tikihtohkah sepa tia:skiah ok wa:n a:mo ke:man tiahkeh ok para tikitaskiah yo:n, *que** neli ke:meh tikihtowa n' teh, neh miakpa nikita yo:n kow...,, yo:n kuomekat pero a:mo ke:man nikita n' ixo:chio wa:n a:mo ke:man nikita n' ita:kilo ox te:..., kox, kox no: mochi:wa n' ita:kilo, kox no: mochi:wa n' ixo:chiotsi:n, *sino que** neli i:pa neh nikitani sayoh kuomekat sah. Para toni nimitskahkaya:wati *no** pos neh nik..., neh niki:xmattok n' ixo:chio, niki:xmattok n' iteyo, neh a:mo ke:man nikita neli yo:n. Pero y[ehw]a neh nimitsilia sepatsi:n niahka nika:n Xocoyolo wan nikitak itech se: kuowit, wila:ntoya yehwa yo:n kuomekat wa:n nikitaya, nikitaka n' ixo:chiotsi:n. Wa:n niknemilia:ya nitehkoti nikitati, pero ke:meh i:pa tio:tak a, pos a:mo s..., a:mo s..., a:mo wel te:ch... a:mo wel timomakakeh *este**, a:mo te:chmakak, mah, ma:, *más este, más este**, para tik..., mah, tikitaskeh, tiknekih tikahsika:matiskeh keni:w yetok yo:n, yo:n kuomekatsí:n, pero, Tikihtokah sepa tia:skia:h, tiki:xta:lihkah tia:skiah oksepa se: to:nal eskia pero ka:n ke:man tiahkeh ok iwki pano:k, *hasta** a:man a:mo ke:man tiowih. Pero neh neli a:mo wel nimitskaya:wati neli kox teyowa oso xo:chiowa, ke:ni:w, yo:n a:mo, a:mo no ke:man nikita neh, ke:mah. Ke:mah *porque** ne:n oksé: no: komekat i:n tikihtowa telwitsyoh, yo:n ye:wa tikto:ka:ytih tekuetahwits, Yo:n tak mochi:wa ma:ski kahfe:ntah sah, pero yo:n ye:k neli ne:n witschachantik ke:meh a:it toni wa:n tihti:ltik achi ata n' iwitsyo. Wa:n ye:k..., ka:mpa ne:n tsi:ne:wtok ye:k neli ne:n chachane:wtok ne:n, witsti tihti:ltik. Wa:n iwki ke:meh mowila:ntiw iwki kwi:ka yo:n witsti, wa:n ata kipia no: ne:n..., iwki neli n' ke:meh tikihtowa, ke:meh kantsili:n. Soh *que** ne:n kantsi:li:n pos yeh tehkotiw, moihilpia ika ite:ntso:n itech ne:n kowit wa:n yehwa i:n tekuetahwits yeh ata ta:lpan sah mahyá: ne: mowi:wila:na pero no: moihilpihtiw ika yehwa yo:n ite:ntson wa:n ye:k te:tech kalaki no:. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, entó:s no: tiki:xmattok yehwa yo:n komekat n' tein nimitsilihtoya. Pero yo:n tikmatis, yo:n neli ke:meh tikihtowa n' teh, yo:n a:mo kanah mone:neki. Yo:n kahfe:ntah, ka:mpa yeski tikahsitih wa:n onkak *porque** tikmattokeh *que** a:mo teh te:ch..., a:mo teh te:chpale:wi:ti, a:mo tikmahse:watih. A:mo teh tikuitih para..., a:mo teh t'tatekiwti:tih. Kachi tein nimitsilia neh, tein, tein kitatekiwtiah wa:n tein tikmattokeh *que** tikmahse:wah, kachi mone:neki wa:n a:man nikita neh pané: a:mo mochi:wa ok. Pero neli yehwa yo:n, yehwa yo:n xiwit tein tine:chilia, n' tekuetahwits, yeh ika neh nimitsilia, mah semi, semi, semi motel..., se: kitelnehmach..., se: kitelnehmachi:xmati *porque** komo a:mo sepa sah timopolo:skeh. Tikihto:tih no: pos ne: yehwa ne: onkak *o** ke:meh i:n pi:piltsitsi:n, mah tikin..., tikini:xmachti:ka:n no:, tikili:tih, pos i:n kantsili:n i:n, mokua *o** se: kikua, *o** se: kimahse:wa. *Al ratito** n' topi:pilwa:n, yehwa:n ke:meh a:mo kie:ki:xmatih, kwa:ltekiti:wih yehwa yo:n tekuetahwits tikihtowa *porque** nochi iwkitik a. Mah kwa:ltekitih wa:n mah ki..., mah kimahse:waka:n wa:n mah teihsá: kiniwa:ltekipacho no: ika yo:n, pos, yehwa yo:n moneki mah semi se: kitelnehmach..., mah se: ki[ni]nehmachpia se: ipi:pilwa:n, mah se: kinimachtihtiw, Ke:mah, ke:meh nimitsilia neh, mah se: kinilwihtiw wa:n mah se: kinine:xtilihtiw pero tein neli, neli, tein neli *este**, tein neli se: kimahse:wa *porque** neli, wa:n tein tein se: kimati *que** se: kimahse:wa. *Porque** neli iwtik[iwkitik] a, tekuetahwits wa:n yo:n witstololoh, a:mo teh kipoloh, ye:k yehwa, yehwa, yehwa n' ixiwyo. Sayoh tel..., tikihtowa n' teh tepitsi:n kip..., mopata porin tel..., tel witsyoh. Tel witsyoh wa:n ikowyo achi *más** pihpitsa:wak, yo:n no: se: ki:xmati. Pipi:nik. Tel weitsyoh. Wa:n tel pipiktik. Pipi:nik. Yehwa yo:n, pipi:nik. Ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n. Pos ke:mah semi, semi kualtsi:n ke:meh i:n tikihtowa tiki:xmattok no:n teh, pos neli *este** a:mo wel nikihto:ti nimitskahkaya:wati neh *porque** ke:meh no: tiki:xmattok n' teh wa:n neli ke:meh neh nimitse:kilia neli *que** a:mo nik..., a:mo nikmati para toni yo:n. para toni n' kualtia yo:n komekat. *Porque** neh nikmattok tein i:pa teki..., tein i:pa tikmahse:wah, yehwa yo:n witstololoh. Wa:n tekuetahwits tiki:xmattok n' ixo:chio, ox no: teyowa. Yo:n ke:mah, a:mo ke:man nikita. *Pues** para toni nimitskaya:was, a:mo ke:man, a:mo ke:man xo:chiowa yo:n, a:mo ke:man se: kitas mah xo:chiowa. Wa:n nio:n no: eliwis moskaltia, mah tikihto:ka:n mah semi telwehkapan. Sanoke moskaltia, mo..., tamela:wa moskaltia sayoh se:, se: ikowyotsi:n sah, wa:n a:mo xkihto momahma:..., momahma:tia[momahma:ytia] ke:meh ne: witskantsili:n, yo:n moskaltia sayoh ompa sah, wa:n a:mo no:, a:mo, a:mo tikihto:tih mah mo..., mah mochaya:wa *o** mah momoya:wa. Yehwa yo:ni, yehwa yo:n, yehwa yo:n neh nimitsilia, no: niman se: ki:xmati yehwa yo:n wits..., witsti *porque**... Wa:n a:mo para xte:nteki, teltakua:wak ke:meh yo:n, ke:meh tepos, ke:meh tepos ta: teltakua:wak, moihilpia sah, nikilia neh. Mache:teh xikmaga ihkó:n, mahyá:, mahyá: mo..., mahyá: kahkotsikui:naltia sah. Ke:mah *porque** yehwa i:n witsti tikihtowa i:n *este** no: miakia, no: miak n' e:wa, pero ta:lpan ne:n ihtsmoli:ni wa:n neli ahko a:mo, a:mo momahmaxalowa ok. Ajá:, ta:lpan. A:mo momaxalo:ti. Kanah. Kanah. Tein teliwkitik no: n' kantsili:n wa:n yo:n neli n' tikihto:s teh kuali ika se: mokaya:was a:mo n'mati n' teh ox tiki:xmattok, seki xiwit kiliah a:xiwke:nkech, yo:n neli telyehwa ne:n kantsili:n. *Pues** nik..., niki:xmat..., niki:xmati yehwa n' witskantsili:n pero ne:n a:xiw..., a:xiwke:nkech, ke:n tikihtowa mono:tsa a:mo, a:mo, a:mo nik..., a:chá: ke:mah, xa: nikitani pero a:mo niki..., a:mo n'to:ka:yi:xmati. *Tal ve..., a lo mejor** xa: nikitani newí:n ka:mpa i..., ka:mpa onkak, tikmatis ke:meh i:n tehwa:n timokaya:wah ke:meh, tikihtowah tehwa:n *pues este** yehwa ya n' kantsili:n *o** yehwa ya witstololoh, ke:meh a:mo, seki [...], seki a:mo se: kito:ka:yi:xmati kuali, pos neh a:mo wel nimitsilwi:ti *que** keni:w mono:tsa yo:n kow..., kowtsí:n, yo:n komekatsí:n wa:n nio:n no: a:mo nikye:ki:xmati, para ton nimitskaya:wati. żWa:n yo:n para toni serbi:rowa, teh tikita yo:n, para toni kualtia? I:n, i:n *este** no: we:lik n' kihtowah, ta, tehwa:n te:chi:ilia:yah semi iwa:n tia:yah kowtah wehka:w, yo:n ta:tahtsi:n Carlos katka. Yehwa n' kihtowa:ya. Yeh nochipa *cuando** tia:yah ompa ne: Ista:ka:kopa, yeh kitekia. *Porque** ye:kyehwa neli ne:n kantsili:n, sayoh i:n se: ki:xmati *porque** ne:n a:xiwke:nkech, n' ikowyo wa:n ixiwyo, mahyá: yo:n achi tehtenexyoh. Wa:n yehwa yo:n kihtowa:ya *que** we:lik no:, soh kit..., yeh kihtowaya *que** komo se: kikua mah ka:pataka:n. Ke:meh yo:n ahmo:lkilit kihtowa ata no: ka:patah para se: kikua, a:mo n'mati, nimolwia xa: *este**, *Ajá**, ke:mah. xa: *este** teihsá: kipias, teihsá: pahti ne:n yo:n xiwit, yeh ika yo:n yeh nochipa te:ilia:ya, komo kimanatih mah ka:pataka:n. Ka:patah wa:n ke:mah ika ne:n tein iohpaka:a:yo yehwa ne:n, kikuah. Tehwa:n a:mo ke:man tikuah. A:mo no: nimitskaya:was, yehwa i:n a:xiwke:nkech no:pá:n a:mo ke:man kiteki. I:pa tiowih kowtah wa:n tikitanih. *Ajá**. Ke:mah. Pero neli nochipa komekat sah no: wa:n no: tehko ahko, ye:k yehwa n' kantsili:n, sayoh i:n nimitsilia se: ki:xmati *porque** pos *este** kowyo..., kowyohtenexyoh wa:n ima:y pané: yo:n tehtenexyoh. Komo *que este** achi, achi nextik tikitas ne:n, ne: *este** ne:, ix..., ixiwyo ompa ne:, mahyá: yo:n wa:lpochi:ntok ne:n koma:pan. Wa:n yo:n se: kitemowia no:, wa:n neli kihtowah ne:n ikechtayo wa:n ixiwyo tein tehselik we:lik. Wa:n no: iwki, no: kipia no:, no: te:ntsoneh. A:, no: iwkitik. Ke:mah pero neh a:mo wel nimitsilia, neh soh nimitstahtania, nimitstahtanilia *este**, a:mo ke:mah tikua *pues**, *como que** no: mitsilihkeh sah. Yehwa yo:n tepitsi:n nikillia a:mo kualtsi:n, *porque** mah te:chili:kan sah wa:n mah a:mo ke:man se: kimahse:wa wa:n ta:ká:n i:pa, ta:ká:n i:pa sayoh te:kahkaya:wa sah n' tokni:w n' a:ki:n mitsilwih teh no: ximotahne:wi , wa:n xikteki wa:n xikua ya, entó:s mah wa:l..., *después** mah mits..., tikita ya *a veces** a:mo poliwi mah teihsá: mah mitswa:lkokoliskui:lti *o** teihsá: mah mitschi:wili *mal** mah mitschi:wili wa:n ke:meh a:mo se: ki:xmati a:mo eliwis mah se: mo..., mah se: kimahse:wa, *porque** neli yo:n ke:man, a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nik..., a:mo niki:xmati, ma:..., *tal vez** tak, xa: ke:mah nikitstinemi pero a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nik..., nik..., nikita ihkó:n mah tikihto:ka:n mah tiktekika:n, mah tikua:..., mah tikua:ka:n. Katí:n ke:mah i:pa tikmahse:wah nimitsilia yehwa ne: witstololoh, yo:n a:mo wel nimitsili:ti *que** a:mo *porque** yo:n tehwa:n totapalo:l a ne: ka:mpa ne:..., ka:mpa tinemih. A:mo i:n a:xiwke:nkech neli we:lik *porque** yo:n ta:tahtsi:n katka nochipa n' tia:yah kowtah yeh kwa:lma:ma:ya nochipa ya, komo kiahsik, kiteki a wa:n ki..., kwa:lma:ma, pero tak *este**, kimattoya *que** we:lik kikua:ya. *Porque** miak taman nika:n *este**, tokni:wa:n wehka:w kikua:yah teihsá: kilit pero a:man a:mo tikuah ok, yehwa n' ke:meh yo:n *este**, pos a:man seki kihtowah ka:n we:lik *o** ke:meh yo:n *este** seki:n pos a:mo tekitih ok kowtah *o** a:mo yowih kowtah, entó:s ika yo:n nochi poliwtok i:n pero neli we:lik *porque**, *pues** yeh kwa:lkuia nochipa ka:mpa tia:yah wa:n tikahsia yeh kwa:lkuitok. Wa:n sayoh yehwa yo:n kihtowa:ya neli ika mah ka:pataka:n. A:mo mah se: kimana wa:n mah iwki se: kikua. Wa:n a:mo n'mati, yo:n ke:mah a:mo n..., ke:man n'tahtani keni:w n' kikua ox ta:a:man *o** no: kichi:lposo:wia ke:meh kantsili:n *porque** pos n' kantsili:n *este**, se: kikua seki chi:lposo:yoh. Ke:mah. Ke:mah neli yo:n iwki se: kikua, se: kimahse:wa chi:lposo:n, komo a:mo, komo a:mo miak pos neli se: kikoma:lixka oso se: kitikoixka wa:n, se: kimahse:wa. Yo:n no: kualtsi:n we:lik neli nimitsilia neh a:mo impo:rtah semi *este**, pos yo:n tikmat..., tikahsika:mattokeh ya neli *que** kuali se: kimahse:wa ke:meh yeski. Pero neli n' ke:meh nimitsilia neh yo:n a:xiwke:nkech tikihtowa a:mo, a:mo niki:xmati. a:mo niki:xmati pero a:mo nimitskaya:wati, a:mo niki:xmati neh. Ke:mah. Ke:mah i:n tatsi:ntokalis neh nimitstahtanilia, *este** nikneki nikahsika:matis *porque** tikmatis *este** para ihkó:n no: ti..., tik..., tikmatiskeh n' tehwa:n *que** toni kati:yeh n' komekatsí:n we:lik, kati:yeh n' a:mo we:lik. Neh nimitsilia niki:xmattok *solamente** yehwa sah witskantsili:n. Wa:n ne:chtapohpolwi i:pa yehwa sah neh nimits..., nimits..., nimitsilwia. Neh nimono:tsa niRubén Macario, ni..., nikayo:t nika:n Chi:lkowtah, nika:n nipowi, nika:n San Miguel Tzinacapan. Eleuterio Gorostiza Salazar Tzinacapan.