*Bueno** Rubén, *este** nikneki nimitstapowi:s, ża:mo n'mati ox tiki:xmati i:n kowtsapot? Ne: ka:mpa neh ninemi semi onkak, ne: pe:wa pe:wa ne: neh..., wehka:w a tak pe:wak kita:ki:ltiah. Neh nimoskaltih i:pa onkak. Nikinkakilia n' tokni:wa:n *que** pe:wa chika:waya itech me:tsti enero *hasta** itech i:n junio, julio, ka:sá: ika onkak ok. Sayoh *que** n' iksá: de i:n pe:wa kiowi a, pe:wa ya ihkochyowa. Onkak miak ta:taman tsapot, ne: *es...** Ke:mah. *Este, antes [de] que** nimitsna:nkili:s, n'neki nikmatis no: ke:ni:w n' timono:tsa tehwa:tsi:n tein..., tein..., ihkó:n ke:meh tine:chtahtania, no: nikmatisneki keni:w moto:ka:y. Neh noto:ka:y Amelia Domínguez, nikayo:t ompa ne: Xaltipan. Semi kuali, neh nimonotsa niRubén Macario Martínez. Nika:n timonesenahsi pos mah timo..., timoseni:x..., timoseni:xpantahtanili:tih keni:w, ke:ni:w ta:ki se: kow..., kowtsí:n ihkó:n ke:meh tine:chtahtanilihtok[tine:chtahanihtok] n' teh. Pos yo:n kowtsí:n neh no: nikixmattok, yo:n kowtsí:n, yo:n kiliah kowtsapot, moskaltia se: kuowit we:i. Wa:n mah semi tikmattoka:n yo:n kowtsí:n no: *este** pos no: mota:ki:ltia wa:n yo:n te:chpale:wia para para no: ika timopale:wi:skeh tepitsi:n n' tehwa:n ke:meh i:n *cuando** chika:waya ya, pos tik..., tikitah, tikihitah keni:w n' *cuando** pe:wa chika:waya. Wa:n *cuando** tikitah *que** chika:wak a, *antes que** pano:s *más** de chika:wak, *antes que** pano:s de chika:wak pos mah se: kiteki. para t..., para, para yo:n achi, achi kuali te:ch..., achi kuali tiknamakah ok nikilia neh, *porque** komo yo:n wa:n *cuando** pe:wa chika:waya ya wa:n mah pano de chika:wak a wa:n *cuando** oksiti a, no: te:ta:ni yo:n. A:mo wel nikihto:ti tike:wtotih, mah tike:wtoka:n se: o:me, e:yi to:nal mah eto ne: para tikte:kote:mo:skeh ka:ni n' tika:wati:wih, yo:n moneki mah ihkó:n ke:meh se: kitekis, no: ihkó:n mah se: kinamakatiw a niman *porque** komo a:mo pos *cuando** pe:wa yoksi a, *a ver** toni xchi:wili, a:mo tikihto:tih t'tamikua:tih wa:n nio:n no: tikihto:tih t'tami..., tiknamakatih sepa sah, ta: yo:n pos te:ta:ni neli no: *cuando** yoksi a. Oksé: *este** yo:n no: yetok ito:nal sah *o sea**, no: yetok n' tapowalmeh sah ke:man chik..., ke:man chika:waya, a:mo a:mo nochipa onkak, yo:n no: mah tikihto:ka:n tehwa:n pos, no: *cada x..., cada, cada** xiwit sah no: n' ta:ki. Mah tikihto:ka:n yo:n pe:wa ta:ki *este** ke:meh xa: no: tikmattos ta:ki itech ke:meh i:n por agosto, por *este**, por junio, julio, onkak ok *todavía**. Por agosto pe:wa, pe:wa xo:chiwa ya no, julio pe:wa ya nehne:si a n' ixo:chiotsi:n. Por agosto pos kuali xo:chiohtok a, acha kuali onkak a no: yo:n tsapotsitsi:n selik. *Mientras** seki chika:waya, seki moskaltihtiw. Pero yo:n neh name:chilia *este, pues**, semi owih no: para se: kitekis. Yo:n no: moneki mah semi se: teli:xchika:wak para tiktekiskeh *porque** yo:n we:ikuowit no: moskaltia. A:mo, tikihto:tih ke:meh xokot. Xokot *todavía** tikihtowah, ma:ski no: wehkapan, pero pos yo:n *más** timonehmach..., timonehmachpiah para tiktekiskeh porin witsyoh. Wa:n yo:n kowtsapot tehwa:n tikihtowah pos titehkoh eliwis ke:meh tehwa:n tikwelitah porin a:mo witsyoh, pero n' ta: no: *igual**, *más** wehkapantik. Wa:n *más** owih para se: kitekis, Oksé: para se: kihitas no:chi, no: mah..., nochi mah se: kie:kahsika:mati ke:ni:w n' se: kitekis *porque** komo n' tamipanxi:i:ni:to nochika selik, pos selik ton n' tikchi:wal..., toni n' chi:wili:ti neh, a:mo no: wel nikihto:ti tikokxiti:tih wa:n nio:n wel tikihto:tih t'namakatih *porque** pos tein xoxowik, tein selik, pos a:mo kie:man oksi, nochipa ya... Komo a:mo pe:wa pa:la:ni *o**... Wa:n tein kualtsi:n chika:wak, pos no: kualtsi:n oksi wa:n, no: kwelitah n' takowanih ke:meh tikihtowah tehwa:n. Para t'te:tekiwi:tih pos, a:mo te:chi:xtope:wiliah *porque** tein no: ki:mati de..., ki:xmati de yo:n kowta:kilo:t, pos pe:wah no: kihitah. Wa:n kitah *que** chika:wak pos te:kowiliah wa:n kitah *que** *que** selik pos para toni no: kinekih yehwa:n, kimattokeh *que** ka:n, ka:n teh kualtias para tei. Neh nikmattok ne:chilia:yah ne:n, iwa:n ne:n, iwa:n ne:n nokni:wa:n wa:n, no:..., *noabuelitos** ne:, wa:n *notiohwa:n** kitekiah, wehka:w nikelna:miktok kipampi:xowa:yah sah. Pero kii:takeh *que** iksá: kisempampi:xowah wa:n wa:le:wa nochi ik..., nochi iniwa:n[iwa:n] ne:n tein selik. Ke:mah. Wa:n ekintsi:n nikita kihtitah ya. Ki..., ika ma:tat kitekih, tehkoh wehkapan ne:n iyo:la:n, wa:n iwki kitate:molihtiwih. Tein yo:n pantehtenextik yehwa n' chika:wak a n' kihtowah. *Entonces** ekintsi:n okachi kihitah, mahyá: okachi ika nehmachka:yo:t ne:n kitekih, a:mo ke:meh ne: wehka:w. *Porque** kihtowah *que** no: mota:... de kipa:xi:i:nia, ne: mok..., mokohkowa wa:n a:mo ye:koksi, chi:chiko takua:waya. *Por eso** neh nimitsilia ika..., *que** yo:n ika tel miak nehmachka:yo:t *porque** yo:n *cuando** kitekih, A:xka:n neh nikita neh, neh, neh semi niktelmowilia para n'tekis *porque** neh a:mo wel..., a:mo, a:mo nii:xchika:wak mah nikihto neh, *como que** neh nikita sayoh ihkó:n ke..., ke:ni:w n' kitekih. Nikinitani wa:n ne:ch..., ne:chilia:nih n' tokni:wa:n tein tein iwa:n nimo..., nowa:mpoywa:n tein iniwa:n nimonohno:tsa ihkó:n. A:man oksé: talna:miki:lis para kitekiskeh, kitekih oksé: kuowit weyakaxtik wa:n kika:wiliah se: ikamachal. Wa:n kipiah se: morra:ltsí:n, se: morra:ltsí:n *o** se:, se: teihsá: ihkó:n, mahyá: se: *bolsi...**, mahyá: se: *bolsa** kichihchi:wah, i:pa para yo:ni eski. Kita:..., kite:nta:liliah se: kuowit malakachtik, wa:n kihil..., ki..., kite:nihkitih kualtsi:n. *Entonces** yo:n kite:nihkitih wa:n ka:mpa yo:n kamachal, nika:n ka:mpa ika:machal nika:n kilpiliah, nika:n kimeka:..., kimekailpiah wa:n nika:n kimekailpiah. Pero tatahko de yo:n kamachal, ka:mpa kipia n' ikamachaltsi:n ompa n' ki..., ompa kita:liliah yo:n tein ika kitsakuilihtiwih. *Cuando** kitekitih, pero kimattokeh kati:ni n' kitekitih. A:mo eliwis, neli ke:meh tikihtowah ne: ke:man neli kipaxi:i:nia:yah ke:meh yehwa:n kwelitayah, seki kitana:miktihtia:yah tein *apenas, ap..., apenas este** xo:chiowaka wa:n *apenas** mos..., moskaltihtok ne:n kow..., kowtetsí:n, *hasta** nochi ika yeh paxi:i:ni. *Entonces** ka:nachi, ka:nachi de tomi:n kipoloh..., kipolowah ompa yo:n pero n' a:man tokni:wa:n, n' a:man towa:mpoywa:n pos tikitah tehwa:n kipiah miak s..., kipiah miak talna:miki:lis a. Entó:s yehwa yo:n neh nimitsilia, kilpiliah nika:n se:, se: morraltsí:n oso se: *bols...**, se: *bolsa** kite:nta:liliah yo:n kowtsí:n, yo:n mahyá: se: kuowit malakachtik wa:n kilpiliah. Entó:s yo:n *horquetita**, ka:mpa yo:n kamachaltsí:n tikihtowah tehwa:n kipia, kitope:wah ihkó:n wa:n kik..., kitapetsko:ltihtiwih ne:n ka:mpa te:mpilkak ne:n kowtsapot. Entó:s *en vez de que, cuando** powetsis ta:lpan, a:mo powetsi ta:lpan *sino que** ke:meh tapets..., tapetskowa ne: ka:mpa te:mpilkak n' kowtsí:n, kowtsetsí:n pawetsi itech ne:n *bolsa**. Entó:s ompa ya kitami, ki..., kitekih sake:ra o:me *o** e:yi wa:n ke:mah kitila:nah sepa n' kowkamachal yo:lik. Ke:mah ki..., kikuih ika inima:y wa:n kipante:mah itech ne:n itech n..., imin..., *imincostal o iminbolsa, a ver** toni ika kita:lihtiwih. Wa:n yehwa yo:n semi kuali *porque** a:mo moa:wilowa, a:mo tika:wilowah n' kowta:kilo:t. Wa:n oksé:, neh ke:meh nimitsilia, mah no:, no: yetok itie:mpoh, no: etok n' to:nal sah kitekih, a:mo nochipa. No: etok me:tsti sah, katí:n me:tsti kitekih wa:n katí:n me:tsti n' chika:waya. Tak yo:n nimolia neh nejo:n, a:mo n'mati ox ta:taman tsapot onkak, seki chika:waya enero, seki itahkoya:mpa, seki itamia:n, seki ke:m..., ke:man itahkoya:n febrero, mahyá: mochi:chikota:lia, pero yo:n a:mo nikmati neh, xa: ta:taman ne:n tsapot n' onkak. *Porque** seki ekintsi:n kinamakatokeh ok n' tsapot wa:n i:pa julio ya, wa:n kuahkuali tsapot. Iksá: kihtowah *que** itech i:n metsti julio n' tsapot nochi ihkochyoh ya, pero a:mo neli, ta: seki kuahkuali ok se: kiita. Entó:s neh nimolwia *que** eski ta:taman *o** ta:ta:man, *porque** seki mahyá: okachi pisi:ltik. Seki telsenkaya wehwei, kipias ke:meh se: se: ki:loh ka:sá: ika kipiah. Wa:n seki a:mo ke:man mahyá: chika:waya, chi:chiko chika:waya no:. Ke:meh chika:wtiw n' ahko, paxi:ntiw, tikuiti:w, tikte..., taká:n timolia tiktekiti a, titehkoti tikitas n' teh sehselik ok. żToni tak yo:n? Chi:chiko..., chi:chiko chika:waya n' kihtowah wa:n iksá: *hasta** kihtowah, ne: tsapot a:mo kualtia, t'te:ntekitih. *Pues** yehwa yo:n a:mo se:..., a:mo, a:mo wel nimitsye:k..., nimitsye:kahsika:ilwi:ti ke:ni:w etok yo:n, pero n' kowtsí:n se: kita pané: iwki sah. Pero *siempre** ta:taman kow..., ta:taman kowtsapot no, *porque** tikmatis neli n' ke:meh tikihtowa n' teh, chi:chikochika:waya. Seki chika:waya itech enero, seki febrero, seki marzo, tein *mero, mero, mero** kuali etok marzo wa:n abril wa:n mayo. Wa:n i:n por ju:niohkopa tikihtowah sepa, se:sepa tikihtowah neli n' ke:meh tikihtowa n' teh. No: chi..., no: onkak, onkak ok, ta: onkak ok kanah ika neli, chika:wak a n' tiki..., chika:wtok ok n' tikihtowah, pero seki ki:sa neli telokuiloh. Pero yo:n neh niki:xehekowa, a:mo *porque** n' kowtsapot, n' kowta:kilo:t itech etok, tak yo:n no: ke:meh eskia no:, mah tikihto:ka:n tehwa:n, xiwtapowal no: itech yetok. A:mo *tanto porque** semi, mahyá: tikihtowah tehwa:n, *cuando** wi:tsa se: xiwtapowal kokolisyoh, *entonces** ihwa:k *cuando** yo:n no: n' kowta:kilo:t a:mo no:, a:mo no: ye:k..., a:mo no: ye:kchika:waya, sanoke, *en v..., en v...**, a:mo, a:mo chika:waya. *Cuando** chika:wayaskia *mejor** okuilowa. Pero neh niki:xehekowa neh a:mo *por tanto, por** kowtsapot itech yetok, sanoke yo:n ke:meh nimitsilia neh xiwtapowal. Xiwtapowal kihto:sneki pos, ke:meh i:n *a veces**, se: sepa tehwa:n tikihtowah, me:tskualo, me:tskualo n' me:ts, *este** me:tskualo ne:n me:tstane:x. Yo:n kwa:lkui, ata yo:n tikihtowah tehwa:n yo:n kwa:lkui miak cha:wis, *tanto** ke:meh para tehwa:n tik..., ti..., ti..., ti..., ke:meh i:n tehwa:n ti..., tikihtowah para tehwa:n kokolis wan para..., n' kokolis para n' kowta:kilo:t. Entó:s neh wa:n neh nimonemilia neli eski *porque** neh nikinkakilia:ni, wehka:wkayo:..., towehka:wkayo:ta:t..., ta:tahwa:n ya, towe:ita:twa:n ya, towe:ina:wa:n ya. Nikinkakilia:ni, *que cuando** wetsi yo:n, *cuando** wetsi yo:n me:ts..., me:..., me:..., me:ts..., me:tsti kokolisyoh, ihwa:k *cuando** te:chwehwelowilia nochi n' to..., *hasta tanto** ke:meh tehwa:n, *tanto** ke:meh n' tokowta:kilo:w. Wa:n neh nimonemilia *que** ke:mah, *porque** xmonemili n' teh, n' kowta:kilo:t, n' kuowtsapot sa se: taman sah n' kuowtsapot, sayoh tepitsi:n kipata n..., n' ita:kilo pero no:, pero *mismo** ixiwyo, *mismo** ikowyo ke:meh yo:n kilwiah kostiktsapot. kostikuowtsapot. Sah a:mo n'mati, xa: no: tiki:xmattok n' teh. Yo:n neli nikihto:ti neli taman no:, *porque** yeh n' i..., *hasta** n' ita:kilo no: taman kine:xtia. Pero n' ita:kilo, pero n' ikowyo, ixiwyo, nochi iwki sah. Ke:mah, yo:n nikelna:mik, ni..., niki:xmattok no: yo:n kiliah kostiko..., kowtsapot, a:mo ke:man chi:chi:le:wi, mahyá: a:chi:petik sah. Kostik. *Ajá**, kostikuowtsapot. A:mo ke:man chi:chi:le:wi. *Ajá**, yehwa yo:n. Ke:mah. Wa:n no:, a:mo n'mati ox yehwa yo:n mahyá: kilwiah kahkamohtik, mahyá: a:mo no: ye:koksi. Yehwa yo:ni. Ke:mah. Pero neh nimitsilia sayoh kipata n' ita:kilo, pero n' ikowyo wa:n ixiwyo *mismo** yehwa. *Ajá**. Yehwa yo:n a:mo s..., a:mo, yehwa yo:n a:mo neh ni..., a:mo ke:man nik..., a:mo ke:man nikinye:kte:nkakik n' to..., n' to..., n' towe:ita:twa:n ke:yeh yo:n iwki. Pero pos neli n' ke:meh tikihtowah sayoh kipata de n' ixiwyo, acha de n' ita:kilo, pero de n' ixiwyo pos, nochi iwki sah. Oksé: yo:n onkak kiliah yo:n *este** kowtsapot, tein tikihtowa n' teh onkak kowtsapot telkahkamohtik. Pero yo:n a:mo no: miak ta:ki. Yo:n, yo:n tikmatis yo:n ta:ki semi we:wehka sah. żKe:yeh? *Porque** yo:n tsapot neh ni..., no: taman, no: taman ita:kilo. *Mismo** ixiwyo, *mismo** ikowyo, pero n' ita:kilo no: taman yo:n, Mah tikihto:ka:n e:yi taman. Neh niki:xmati *solamente** e:yi taman kuowtsapot. Onkak tei:n yo:n kahkamohtik, yo:n we:weyak kuowtsapot, kahkamohtik wa:n onkak n' tein de yehwa yo:n is..., kostiktsapot wa:n onkak n' tein, onkak yehwa n' tein chi:chi:l..., chi:chi:lkowtsapot. Neh nikmati yehwa sah yo:n e:yi taman nikmati neh. Pero pos nochi iwki sah n' ikowyo, sayoh kipata nimitsilia neh n' ita:kilo pero n' ikowyo, *Porque** tein yo:n telchi:chi:le:wi, no: onkak kualtsi:n seki kahkamohtik. iwkisah. Wa:n telta:ki, ma:ski pisi:ltik pero no: wehwe:lik wa:n kualtsi:n chihchi:chi:ltik. Yehwa yo:n. *Andale**. Yehwa yo:n. wa:n tsohtsope:k. [K]e:mah, tsohtsope:k. Yo:n no:. *Ajá**, yehwa yo:n no: taman no:. Ke:mah. *Porque** a:mo n'mati kati:yeh, pané: yehwa n' tein kostik, kostikkowtsapot a:mo semi tsope:k. A:mo tsope:k wa:n mahyá: yo:n nikilia neh, mahyá: achi *medio** aha:tik. Yehwa yo:n neli, yehwa yo:n semi teltaman neli yo:n tsapot. Wa:n a:mo wehwe:lik. Telwehweli:k yehwa n' tein tikihtowa, tein yo:n telchih..., yo:n pisi:ltik, telchihchi:chi:ltik wa:n achi medio** kahkamohtik, yehwa yo:n telwe:lik. Wa:n seki yehwa n' tein nimitsilia yo:n kuowtsapot, we:i motami s..., n' kuowtsapot. Ata yon semi, semi ke:meh weli sah, a:mo semi, a:mo semi *como quiera** mah tikihto:ka:n motelta:ki:ltia n' kuowit. Telta:ki yehwa n' pisi:ltik tikihtowa n' teh. Wa:n yehwa yo:n a:mo nikmati neh, ke:yeh yo:n sayoh ke:meh..., *bueno** pos, a:mo wel nimitsilwi:ti neh *que** ke:ni:w mono:tsa yo:n kuowtsapot. Neh niki:xmati kuowtsapot, nochi kuowtsapot. Sayoh nimitsilia, ke:meh name:chilia neh, kipa:ta sayoh n' ita:kilotsi:n. żKe:yeh? *Porque** seki tel *más** wehwei, seki tel *más** pisi:ltik, wa:n seki a:mo we:i ta:ki. Wa:n seki, seki yehwa n' tein nimitsilia kostiktsapot, kostik... kostikkuowtsapot. Yehwa sah yo:ni. Yo:n e:yi taman, e:yi taman mah tikihto:ka:n neh niki:xmattok no:. Wa:n a:mo se: kimati *mero** ke:yeh ihkochyowa, i:n a:man tiwa:lpano:keh kihtowah ka:n ihkochyoh katka ne:n tsapot porin teltasese:yak. Nochi n' kowmeh tein ihkochyowaya kihtowah ka:n ihkochyowak. Entó:s kihtowah *que** xa: n..., porin teltasese:yak no: *como que** mahyá: kinimiktih n' ihkochimeh, Wa:n kihtowah *por eso** yehwa ika a:mo ihkochyoh katka i:n a:man tsapot tein onkaya. Ekintsi:n tantiw a. Wa:n tak xa: eski ke:m..., xa: eski neli *porque** neh nikita n' a:man neli n' kuowtsapot ka:n pané: ka:n semi ta..., ka:n semi okuilowak. Wa:n yeh i:n..., ke:meh a:man i:n xiwit a:mo teh kuowtsapot. Onkak n' tsapot pero ye:kpachyoh de okuilimeh. Xikahokui newí:n wetstos se: tsapot wa:n xki:xtapa:na, kipia n' okuilimeh pero tel miak. Wa:n i:n ke:mania:n ne:, te:chwa:lkuilia:ya ne: nomonta:t se: tsapotsí:n, wa:n niki:xtapa:n, neh nikihtoh xa: okuiloh eskia. A:mo, ka:n okuililoh pos wa:n nikmattok pos tipano:keh, tipano:keh ju:nioh ya, wa:n i:n itech *mero mes** me:tsti de i:n, me:tsti de junio ihwa:k *cuando** yo:n tel..., telokuiloh ya. Ke:mah ye:wa nimitsilia:ya *que** ke:meh a:man, n' tein ekintsi:n tsapot kitektokeh ihkochyoh ya. Ke:mah. Ihkochyoh ya. Pero neh nikita *que** kanah, ta: nohma kuahkuali n' tsapot, mahyá: kuahkuali. Entó:s neh nimolia xa: eski neli n' ke:meh kihtowah. Pero..., kuahkuali. *que** ne:n yo:n tak diciembre teltas..., tasese:yak wa:n i:n ahkua:kopa tasekwetsik. *Entonces** xa: yehwa yo:n kinimiktih n' ihkochimeh wa:n yehwa ika a:mo ihkochyowak n' tsapot. *Pues** se:sepa, sepa, *o sea** sepa iwki yo:n wa:n sepa n' ke:meh nimitsilia neh ke:meh ne:chtapowia:ya no..., nowe:..., nowe:ita:twa:n ke:meh kihtowa:yah yehwa:n no:, no:, no: ke:meh, ke:meh mets..., ke:meh wi:tsa, ke:meh wi:tsa xiwit. Tikmatis onkak, onkak xiwit, wi:..., wi:tsa xiwit telkokolisyoh n..., n' tapowalmeh wa:n wi:tsa xiwit a:mo ko..., a:mo kokolisyoh n' tapowalmeh. *Porque** no: ye:tok itech me:tsti. Itech me:tstane:xtsi:n, *cuando** onkak me:tstane:xtsi:n ata *cuando** yo:n mocha:ntia, yo:n mota:lia itech me:tstane:x ata mota:lia mahyá: se:, mahyá: se: ewaltik ihkó:n, yo:n no: kiwi:ka, kwi:ka n' kokolis. *Tan..., tanto** ke:meh n' xi:..., *tanto** ke:meh n' kowta:kilo:t, *tanto** ke:meh tehwa:n ti..., tita:ltikpak..., tita:ltikpakih..., ta:ltikpak, *este cristianos** no: yehwa yo:n tehwa:n mochi:wa. *Entonces** yehwa yo:n neh nimitsilwia. Wa:n eski ke:mah *porque** pos yo:n ne:chta:tapowia:yah pos nowe:ita:twa:n tein ne:ka, ne:ka to:nal a pos kimattoyah nochi ke:ni:w. Pos yehwa:n kuali kiahsika:mattoyah ke:ni:w n' ta:ltikpak mo..., mowi:ka. Ke:mah, yehwa yo:n neh nimitsilwia. A:mo semi nikye:kmati pero pané: ke:meh i:n agosto xo:chiowa. *Porque** nochi xiwit kip..., yetokeh n' tsapokone:meh. Itech n' tsapokowit a:mo ke:man poliwi ne:n tsapokone:meh. Seki ta:tahko moskaltihtokeh, seki tsi:tsikitsitsi:n, seki wehwei, sepa seki tsikitsitsi:n, seki, nochi, nochi xiwit ne:n kipia ne:n, n' tsapot ne:n tsapokowit, ka:n ke:man poliwi. Ta:k nimolia, a:mo n'mati kati:yeh *mero** me:tsti ne: xo:chiowa. Pos ke:mah yehwa yo:n neh nimitsilia *este**, a:mo ke:man tik..., tikahsika:matih ke:mania:n xo:chiowa. Pero neh nikmattok xo:chiowa, pané: ke:meh itech i:n a:man ya, i:n me:ts..., me:tsti julio, julio wa:n agosto. *Porque** yo:n tikmatis ke:meh chika:waxtiw moskaltihtiw seki ne:n ita:kilotsi:n. Seki wehwei a yahtok wa:n sepa seki moskaltihtok. *O sea** neh ihko:ni nikitani ke:masá: n' kuowtsapot. Wa:n ke:masá: xkita sah, sayoh xkita n' kuowtsapot, ke:ni:w yetok, ata seki, seki ta:tahko moskaltihtok wa:n seki *apenas, apenas** pe:wa xo:ch..., xo:chiohtepe:wtiw. *Entonces** yehwa yo:n tikihto:snekih tehwa:n xiwit, neh niki:xehekowa *cada** se: xiwtika xo:chiowa ke..., xo:chiowa ke:meh o:me *viaje**. *O** ke:ni:w yo:n, *porque, porque** neh nimitsilia, ke:ni:w yo:n mochi:wa. Neh n' ika nimitstatsi:ntokia teh Amelia, xa: kachi tikmattos n' teh ke:ni:w *porque** ata yo:n xo:chiohtok wa:n kipia ya seki n' tsapokone:meh. Pos a:mo nikmati, neh nimolwia *que** xa: telwehka:wa n' tsapot, *o sea** wehka:wa, xa: panowa de se: xiwtika n' chika:waya. *Porque** i:pa sayoh sepa sah xo:chiowa, neh n'mattok *porque**, kohkostik n' ixo:chio, tsitsikitsi:tsi:n, pisi:ltik, mahyá: kohkostik. Kue:chtik. Wa:n im..., n' ima:..., itech n' ima:y ne:n, *bueno** ima:..., ima:..., ima:kowyo motekpa:wa, pero mo..., mokue:chowa n' ixo:chio. Wa:n ke:meh xi:i:ntiw iwki tikitstiw, pero soh sepa xi:i:ni, a:mo ohpa. Eyoh sepa. Entó:s neh nimolwia *que** xa: wehka:wa n' tsapot ne:n chika:waya xa: s..., panowa de se: xiwtika, xa: o:me xiwtika. *Porque** teh tikitas seki chika:waxtok a, seki ta:tahko tsapot wa:n seki pisi:ltik ke:meh se: s..., xokokone:t, tsitsikitsi:tsi:n. Wa:n ke:man sepa chika:wayati:w n' tsapot, yo:n tein katka tsitsikitsitsi:n yehwa n' tahko sepa seki tsapot wa:n sepa seki wa:lahtok n' tsikitsitsi:n. Pero nochipa ya, nochipa ya n' ta:ktok, a:mo ke:man iwki moka:wa n' tsapokowit. Nochipa kipia Nochipa ya. tsapot. Pos ke:mah yeski, ke:mah yeski [ke:]mah. Sayoh a:mo ke:mah, tehwa:n a:mo ke:man semi tik..., a:mo semi ke:man tikitah, semi ika timota:liah mah tikitaka:n ke:ni:w n' ta:ki wa:n ke:ni:w xo:chiowa. *Porque** tehwa:n tikahkoitah neli ke:meh tikihtowa n' teh, tehwa:n tiki:xahsih n' kowtsí:n *cuando** chika:wtok. Ihwa:k n' tehwa:n tikahkoitatih *cuando** chika:wtok. Wa:n yo:n semi, semi k..., semi a:mo kualtsi:n. Moneki komo tehwa:n semi tiknehmachpiaskiah yo:n kow..., yo:n kowta:kilotsí:n kipia *que** tikitaskiah wa:n tikahsika:matiskiah ke:ni:w n' *cuando** pe:wa xo:chiowa, ka:nachi me:tsti para pe:wa *o** ka:nachi me:tsti para pe:wa chika:waya ya. Pero tehwa:n a:mo ke:man tikchi:wah kue:ntah, ti..., tehwa:n, ta: tehwa:n tikchi:wah kue:ntah neli ke:meh nimitsilia neh *cuando** yo:n chika:wtok a. *Cuando** tikmatih *que** k..., *que** we:liati a, ihwa:k a n' tehwa:n tikahkoi:xahsitih ya ne:n kowtsí:n. Wa:n yo:n semi yo:n kualtsi:n, semi yo:n, semi taman yo:n talna:miki:lis, ta: kualtsi:n neli mah tiknehmachpiaskiah n' tokowta:kilo:w para tikahsika:matiskiah, ke:ni:w, ke:ni:w xo:chiowa, ke:ni:w n' ta:ki, pero pos, pero komohkó:n tik..., tik..., tik..., timonemilia n' teh *más, más** i:n..., *bueno**, sanokachi teh xkitas, sanokachi teh xta:li, xta:li, xikta:li xikta:li mo..., mo..., mah tikihto:ka:n tehwa:n ximo..., xike:manti se: to:nal ximota:li wa:n ika xikitati ke:ni:w xo:chiowa, ke:meh i:n a:xka:n i:n, a:xka:n i:n me:tsti de julio wa:n agosto, pe:wa xo:chiowa. Wa:n tik..., ompa timomomakaskeh kue:ntah, ompa tmomakas kue:ntah n' teh, komo kipia:ya n' tsapotsitsi:n, entó:s neli n' ke:meh tikihtowa n' teh, *hasta** o:me xiwtika para tekit chika:waya. Wa:n n'neltoka yeski *porque** ke:meh a:xka:n i:n ke:meh tikihtowa n' teh xo:chiohtiw a wa:n sepa seki kpia ya. Wa:n seki tein ki:sak a ne:n *cosecha, entonces**, yehwa yo:n kihto:sneki *que** neli, wehka:wa para chika:waya, wehka:wa para moskaltia se: kowtetsí:n de yo:n, ke:mah. Pos ke:mah, semi i:n, yehwa i:n kowtsapot semi nejo:n, ne: ka:mpa ika neh nicha:nchi:wa, n' tokni:wa:n *como que** ika no: motekipanowah ya. *Ca...**, chihchiko:me:ika to:nal kwi:kah Zacapoaxtla kinamakatih, mo..., kitektiowih wa:n kinamakatiowih, kitektiwih wa:n kinakatiwih. Iksá: achi pati:yoh n' kinamakah wa:n iksá: tsi:nki:sa no: n' ipati:w. Pos... Ke:meh a:man kihtowah kinamakatokeh, i:n tiwa:lpa:nokeh yetoya pané: o:me sie:ntoh ne:n, ne:n se: koxta:l. O:me si:entoh se: koxta:l. Ke:mah. Ke:mah. O:me sie:ntoh, iksá mah..., seh se: kinamakah ma:kui:l pe:soh. [K]e:mah, i:ksá:... Ke:mah *porque** neh nimitsilia ne: kalihtik neh ka:mpa ne: neh, ka:mpa tehwa:n ticha:nchi:wah, te:chwa:lkuiliah n' kowtsapotsí:n, te:chwa:lkuiliah tein yo:n achi tsik..., achi itsitsi:n, kachi nohne:lmeh, te:chwa:lka:wilia:yah ehe:yi pe:soh *cada** se:tsi:n. Wa:n yo:n neh nikihtowa tel *bar...**, semi tel..., telkuali etok yo:n ipati:w, pero pos semi miak, miak tik..., miak tokni:wa:n kwelitah n' tein newí:n paratani, *porque** yo:n kow..., kowtetsí:n a:mo tikihto:tih mah semi se: kinehmachpia. Yo:n ka:mpa moskaltihtok, ka:mpa moskaltih, moskaltih ya. Komo tiknemilih tikitati:w, 'kitati wa:n komo a:mo n' kowtsí:n a:mo xkihto tikchipa:wtoti, a:mo xkihto xikta:lihto[xikta:lilihto] ne:n tapala:n para, para ta:kis. Sanoke yo:n nochipa ya n' ta:ki n' kowtsí:n wa:n yehwa yo:n neh nikihtowa pos kualtsi:n neli yo:n kowtsitsí:n. Pos n' ompaka newí:n paratani *porque** nika:n ka:mpa ika, nika:n ka:mpa ika tehwa:n a:mo, pané: a:mo okachi kie:kneki moye:k, a:mo te:chye:kta:kamati porin tak, *siempre más** tasese:ya ya. Pero newí:n para tani, ka:mpa ika, ka:mpa ika teh mo..., mocha:n..., mocha:nkopa pos, semi yehwa ika, ika tekitih n' tokni:wa:n wa:n semi ika motekipanowah *porque** pos neli ke:meh tikihtowah n' tehwa:n pos ka:ni tikuiti *más**, porque solamente i:pa yehwa ika titako:wtamatih ya que** dios te:chtayo:kolia wa:n pos tik..., tein kipiah wa:n tein a:mo tikpiah pero ento:..., ento:..., *entonces kuali ika timopale:wiah *porque** pos *parejo** ke:meh ne: n' a:kin, n' a:kin kipia wa:n a:kin a:mo kipia pos te:ma:pale:wia ya wa:n timopale:wiah ya, *parejo** timomahcha:nah ya ke:meh tikihtowah n' tehwa:n. Pos, yehwa sah yo:n neh ika nimitsnohno:tsaya wa:n nimits..., nimitstatsi:ntokia:ya *porque** para no: nikahsika:matis neh. Ke:meh nimitsilwia nika:n tehwa:n a:mo semi tikahsika:matih *porque** a:mo, a:mo semi icha:yohka:n yo:n kow... kowtsapot, pero yeh [i]ka nimitstatsi:ntokia neh ke:ni:w, ke:ni:w a n' ta:ki, ke:ni:w n' chika:waya no: *porque** neli mah, mah timose:pantahtani:ka:n, para tikahsika:mat..., tikah..., tikse:panahsimatiskeh nochi ke:ni:w yo:n kowtetsí:n chika:waya. Neli n' ke:meh tikihtowa, ye:..., yehwa yo:n kowtsapot a:mo, *como que** mahyá: ka:n semi mo..., mopialani. Tikto:kati ompa ne: ixwa n' iteyo, ti..., tik..., de tsi:tsikitsi:n pos t..., no: tiknehmachpixtiw mah a:mo ki..., ke:man tachipa:wah ne:n kahfe:ntah oso mi:lah mah a:mo kite:mpe:waka:n. Pero sepa we:ya ya, a:mo a:kin kichi:wa kue:ntah ok neli, sayoh *que** neli ne:n i:ksá:, ke:man pe:wa ta:ki a, mahyá: tepalkayowa, kikuih yo:n mahyá: *este**, seki mahyá: tsitsimoltik mopihpilowilia, wa:n komo a:mo no: se: kichipa:wa n' kihtowa ne:n no:pá:n kit a:mo no: ye:kta:ki. *Porque** iksá: telsenka ya n' kisenke:mi yehwa yo:n mahyá: tsitsimoltik, mahyá:..., Kuopach. kopach tamantik sah, moohololta:lia imahma:tsa:la:n, Ke:mah. *o** komo a:mo no: *igual** mote:ma kue:chtik itech ne:n ima:yo, Wa:n komo yehwa etok pos a:mo no: ye:kta:ki. Pero yehwa yo:n tehwa:n totahtakol, *que** ke:meh nimitsilia neh, tehwa:n tiki:xahsih sayoh ke:man chika:wtok. Wa:n *cuando** a:mo, *cuando** a:mo tei kipia ita:kilo, tikelka:wah. Wa:n yo:n semi kualtsi:n eskia mah ika timota:li:skiah mah tikihki:xtili:ka:n yo:n, *porque** yo:n ka:mpa yo:n tikihtowa teh yo:n kopach kipia, yo:n kopach kipia ompa ka:mpa xo:chiowaskia wa:n ompa ka:mpa ta:kiskia. Ka:mpa semi x..., semi xik..., semi xiknehmach..., xiknehmachita ka:mpa yo:n se: kowtsí:n yetok se: kowtsapot, komo a:mo, komohkó:n kitelpia yo:n kuopach, a:mo mota:ki:ltia. Mota:ki:lti:ti pero *hasta** iekapan ya. Ka:mpa tsi:n..., ka:mpa e:kapantantok a ne:n ixiwyotsi:n, ne:n imaxaltsi:n ompa ya pe:wa ya ne: mopihpilowilia ne:n ta:kilo:tsí:n. Wa:n ka:mpa yo:n xo:chiowaskia komo nochi yehwa yo:n pachti kipia, a:mo xkihto *que** xo:chiowas ok *sino que**, ompa ma..., ompa mok..., ompa moka:wtiw a. Wa:n yehwa, yehwa neh nimitsilia neh ke:meh Ke:mah. mah se: kinehmach..., mah se: kinehmachpia. Pero tehwa:n *lo que** tein, *lo que** tein tikpiah tehwa:n totalna:miki:lis ke:meh i:n sayoh tikelna:mikih *cuando** chika:w..., *cuando** ta:ktok tikna:litatih n' kowtsí:n. T..., *porque** tikmattokeh *que** te:ch..., te:ch..., te:chpale:wi:ti a, tikmattokeh ika timopano:l..., ika timopano:lti:tih ya. Wa:n yehwa yo:n semi a:mo kualtsi:n, yo:n moneki mah tiknehmachpiaka:n, mah tik..., mah tikchipa:waka:n, mah tikixtili:tih nochi yo:n, mahyá: yo:n yehwa n' tikihtowa n' teh mahyá: kuopach, ata kipia yo:n, seki mahyá: yo:n, tehwa:n tikihtowa mahyá: yo:n ma:tsah. żTiki:xmati toni n' kiliah ma:tsah? Yehwa yo:n, yehwa n' tehwa:n tikiliah kip..., yehwa yo:n ma:tsah ata mopihpilowilia n' ikehke:span, Ke:mah. Yo:n no: semi kitel..., tel..., kitelma:lchi:wa n' kowta:..., n' kowta:kilo:t. Ke:mah yehwa yo:ni. Neh nikita nokni:wa:n ke:man kitekih, ke:meh kitektiwih n' tsapot, no: *igual** ne: kitope:wtiwih yehwa yo:n mahyá: tikihtowa ma:tsah i..., ikowyo, kipaxi:i:niah iwa:n wa:n pos Ke:mah. ke:man kitamitekih no: chip..., no: mochipa:wa ya n' kuowit, a:mo, a:mo tahsoloh ok. Wa:n yehwa n' tepalkat no: kima:tehtekiliah, no: kahchi:wiliah. A:mo. Yehwa yo:n. Wa:n ihkó:n sepa ye:..., iwki mo..., moka:wa chipa:wak a n' kuowit para n' oksé: xiwit sepa, sepa xo:chiowa ke:meh moneki. *Ajá**. Ke:mah tak, neh niki:xehekowa yo:n mahyá: i..., se: i..., mahyá: tikihtowah tehwa:n no: mahyá: se: kokolis para yeh n' kowtsí:n. Pero ke:meh nimitsilia neh komo se: kitah..., se: kinehmachpia pos para se: xiwtika *más** mota:ki:ltia ya. Nochi mochi:wa yo:n mah *hasta, hasta cualquier** kowta:kilo:t, komo a:mo *ticuida...**, tiknehmachpiah n' tehwa:n wa:n a:mo timo..., timomakah *este**, mah tikihto:ka:n tehwa:n timomakah se: to:nal *de que** tikchipa:waskeh a:mo ke:man tik..., a:mo ke:mah tiki..., tiktekiskeh ke:man kuali. A:mo ke:man kuali tikitaskeh n' ta:kilo:t, ke:ni:w n' ta:ki kox kuali ta:ki *o** a:mo kualtsi:n ta:ki, pero komo tehwa:n tiknehmachpiah, pos *siempre** tikitstia:skeh wa:n tikmattia:skeh no:, pos i:n ne:chwa:ntik a kuali i:n kowta:kilo:tsí:n. No: kuali a para nikpale:wis a, *porque** no: ne:chpale:wih ya neh. Wa:n yehwa yo:n nimitsilia neh semi tel..., semi tel..., tel..., telsenka kualtsi:n mah se: ki..., mah se:..., mah se: mo..., mah se: kitstiw. Ke:mah. *Bueno** ekintsi:n i:n timonohno:tskeh n' ita:kilo ne:n kowtsapot, pero n' ompa ne: nejo:n, no:pá:n wa:n nokni:wa:n ne:chtapowiah *que** i:n kowtsapot no: kualtia se: ki..., se: kikui para kalkowit. Ne:n, ke:meh yo:n ta..., ke:ni:w mo..., taihtiyo:meh. Sayoh a:mo kualtia para *cintas, porque** telsenka ya n' takua:wak. Komohkó:n se: kkalakilia *clavos**, a:mo ki:sa ok. Telsenka ya n' takua:wak. Entó:s *este**, yo:n no:, yehwa yo:n no: ne:chtatapowia:nih, no: kualtia para kalkowit. *Pues** yo:n kowtsí:n kualtia para ke:meh i:n para kalkowit, ke:meh i:n para kale:walmeh, wa:n kualtia para n' taihtiyo:meh, sanoke teleti:k. Yo:n ke:mah teleti:k, yo:n moneki mah, kuali mets..., mets... metsyehyeto n' se: i..., se: ikale:kawiltsi:n, *porque** komo tikta:lilihkeh se: kowkalikxit ke:meh weli sah, i:pa ne:nkah sah t'panta:li:skeh yo:n kuowit. Yo:n semi kuali, kuali, semi kuali kuowit, *cuando** wa:ki, telwehka:wa wa:n a:mo xkihto semi *tan**, semi tel ihsiwka okuilowas. Yo:n a:mo okuilowa, okuilowas, okuilowas pero pos wehka:wa para t..., para te:chpale:wia, żKe:yeh? *Porque** kipale:wia n' yehwa *mismo** icho:kilo de yo:n kowtsí:n, pero neli ke:meh nimitsilia neh, mah se: ki..., mah no: kuali se: ki..., mah no: kuali se: ki..., kimetstachihchi:wi se: ikalekawitsi:n *porque** komo a:mo, ne:nkah ika tapal..., ika, ika mopa..., i:pa motapacho:s sah *porque** teleti:k yo:n kuowit. Yo:n neli semi kuali wa:n no: semi kuali para kowtati:l. Yo:n tehwa:n tikuih s..., tikuih n' nompa ne: ko..., tein a:mo, tein kinemiliah kitatsakui:lti:skeh mah tikihto:ka:n tein a:mo, mah kinekih ok mah ta:ki ok *o** tiknekih t'tatsakui:lti:skeh ya, pos seki kikuih para, para kitekih *este** para kalkowit, wa:n seki kikuih para kowtati:l a. *Porque** yo:n semi kualtsi:n xo:ta. Ke:meh i:n pos miak taman tikihtowah tehwa:n t'tatekiwtiah i:n ti..., tima:se:waltsitsi:n pos miak taman tak ti..., tak..., tiktatekiwtiah, seki tikuih para kalkuowit, seki para to..., to..., ika te:chtixiliah, ke:meh i:n para tokale:kawiltsi:n, ika timo..., mah tikihto:ka:n tehwa:n para ika timopano:ltiah. Wa:n yehwa yo:n neh nikihtowa mah se: ki..., nochi kual..., kual..., kat..., kati:yeski kuowit mah nochi se: ki..., mah nochi se: kinehmachpia *porque**, pos nochi nepale:wi:l. A:mo sayoh *porque** tikihtowah kowtsapotsi:n, *porque** ta:ki, wa:n tikihtowah ika timopale:wi:tih nochi, nochi kow..., kowtsí:n, *cuan...**, katiyaeski kowtsí:n mah nochi tiknehmachpiaka:n. para nochipa kualtsi:n tietoskeh. *Porque** ka:mpa no: semi titeltapania:ntiliah ya, tteltapani:antiliah ya, no: tikmatis mo:sta wi:pta no: tikihyo:wiah[tikihyo:wi:skeh], ke:meh, ke:meh ta:ltikpaktsí:n tikihyo:wi..., kihyo:wi..., ke:meh ta:ltikpaktsí:n tiki:xtamiah, no: *igual** n' tehwa:n ti..., tik..., ti[k]sentamiah ya n' tein to..., tein ika timopale:wi:skiah. Entó:s nejó:n mahyá: tikihtowah tehwa:n, se: kokolis ke:meh para n' ta:ltsí:n wa:n ke:meh para tehwa:n. Wa:n komo tehwa:n tiknehmachpiah ke:meh tikihtowa n' teh, a:mo sayoh kowtsapotsí:n, sanoke nochi, nochi, nochi n' kow..., nochi n' kowmeh tein onkas. Para ihkó:n tikihtowah tehwa:n nochipa ya n..., nochipaya n' onkak ne:n tapala:n itech n' to..., itech n' tota:ltikpaktsi:n wa:n ka:mpa ne:n tokahfe:ntah *o** ka:mpa ti..., ka:mpa ti..., ka:mpa tikpiaskeh yo:n kowtsí:n. Neh nikilwia neh de nochi te:chpale:wia. Ke:mah wa:n yehwa neh nimitsilia, pos a:mo nikmati xa:, xa: yehwa sah. Pané: nik..., nik..., a:mo t'mat..., a:mo n'mati neh xa: teihsá: tatsi:ntokalis ok tikpias *o** oksé: talna:miki:lis *o**, neh pané: nikmati pané: nochi a n' tein nimitsilwih wa:n pos neh *hasta** ompa sah neh nikmattok, neh a:mo, Ke:nah, i:pa yehwa sah no: yo:n tein neh nikmati. Ke:mah. N' tsapot nikmattok i:pa sayoh tikuah wa:n tiknamakah. *Bueno** i:n, i:n a:man, i:n to:nalmeh ya, ekintsi:n tikitah, *este** no: te:chne:xtilihkeh mah kuali se: tai:s *este** a:t, se: kichihchi:was. A:mo se: kko:wtos ok yo:n tein koyo:meh kinamakah ne:, mah a:..., se: kichi:wa a:t wa:n ika se: tai, se:, mah se: tai yo:n a:t, *sino que**, yehwa yo:n mah se: tai a, a:mo se:... Se: kia:pa:ta, se: kima:pa:ta komo a:mo se: kipia yo:n tepos tein takue:chowa *Pues** xkita, kuali se: kima:pata wa:n se: kitsope:lia wa:n se: tai a ne:n a:tsí:n. a:xka:n yo:n talna:miki:lis tein tine:chiliwtok, yo:n no: semi kualtsi:n, a:xka:n miak talna:miki:lis mochi:wa. Neh nikita neh, *mismo** yehwa:n ne:n *mismo** tehwa:n timo..., timoyo:lchika:wah wa:n timonemiliah toni t'chi:waskeh. Yo:n kowtsapot komo semi teltami yoksik a ne: tikpia, tikpia sake:ra se:, mah tikihto:ka:n sike:ra se: sempowal, o:me powal wa:n a:mo wel tiknamaka ok, żtikmatis n' toni kuali se: kichi:wa? mah se: kikue:cho ika ..., mah se: ..., mah kikue:cho:ka:n *o** mah kima:pa:taka:n, wa:n mah kima:nelo:ka:n iwa:n a:t, wa:n mah kichi:waka:n *este paletas**. Semi telkuali wa:n motelnamaka. A:mo semi sayoh yehwa sah, kowtsapot wa:n mah tepitsi:n yo:n, tepitsi:n mah se: kima:nelo iwa:n, iwa:n, iwa:n *leche** tein yo:n ne: Kuesala:n kinamakah, yo:n *cajitas**, ika se: li:troh de *leche**, ika se: tamachi:w de *leche** xikma:nelo iwa:n yo:n kowtsapot, sake:ra na:wi *o** ma:kui:l kowtsapot, wa:n ompa tikchihchi:wa ya m' *paleta**. Wa:n ompa yo:n *como que** onkak se: nepale:wi:lis para tehwa:n. Neh nikmati *porque** ne: nosiwa:w ne: kalihtik, i:n a:man tik..., te:chka:wili:toh seki kowtsapot wa:n oksik. Ekintsi:n kiht[ow]a nikeheko:ti kihtowa xa: kualtias para *paletas** kihtowa. Pos takawa:ni, i:n mayo tiwa:lpano:keh teltakawa:nik, pos x'chihchi:wa. Entó:s kima:pa:tak nochi yo:n kowtsapot wa:n kikuito se:, se: tama:chi:w yehwa de n' *leche**, wa:n kipante:kilih, kualtsi:n kima:neloh iwa:n wa:n *kibo:lsahkehkehtsak**, kkechihil[pih] wa:n kita:li:to itech ne: taseselo:lo:ni. Mochi:w kihtowa seki *paletas** tele:..., telwe:lik wa:n telahwiya:k, a:mo te:chahsik. Kichi:w *como** se: e:yi powal, se: to:nal ma:tamik nochi n' e:yi powal. *Entonces** n' ompa, n' ompa yo:n se: nepale:wi:lis a para tehwa:n. Yo:n kowtsapotsí:n ne: para a:mo tika:wilo:skeh *pues** tikte:molihkeh, tikte:molihkeh ke:ni:w para t..., ika timopale:wi:skeh. Wa:n neli ke:meh tine:chilia, wa:n onkak kihtowah ki..., *bueno** de a:mo tikmattokeh n' tehwa:n, te:chtapowihkeh, te:chtapowihkeh towa:mpoywa:n, no: kuali se: kichi:wa *dulces**, Yo:n *dulces** mah se: kichi:wa, mah se: kki:xtili nochi n' ii:xnakayotsi:n, wa:n, wa:n mah se: kite:ma, mah se: kita:li itech se: ko:ntsi:n, wa:n mah tepitsi:n se: kite:kili tepitsi:n a:tsí:n. Tepitsi:n a:t wa:n ompa se: kipanta:lia yo:n kowtsapot, wa:n mah se: kite:mili tepitsi:n *azúcar** wa:n tepitsi:n *carbonato**, wa:n ke:mah xiktikoketsa wa:n x'ma:ma:nelo, 'ma:ma:nelo, x'ma:ma:nelo, x'ma:ma:nelo *hasta** tami tsokowa:ki nochi yo:n a:t wa:n ke:mah x'ki:xti a. Wa:n mochi:wa ya ne:n..., mochi:wa ya *dulces**. Yo:n nochi onkak yo:n tamachi:lis. Pos ke:man miak taman neh nochi..., ne: wehka:w nochi yo:n kowtsapot sayoh tiknamakayah, A:kah. tik..., tiknamakayah okseki:n mah kkua:ka:n wa:n tehwa:n a:mo no: tikmatiah ke:ni:w n' tikchi:waskeh. Ke:mah. Sayoh tikua:yah ke:man tiknekiah tsikitsi:n wa:n iwki se: kixwika:wa. Ka:n..., te:yo:lahsi porin teltsope:k. Ke:mah, teltsope:k. Pero ekintsi:n a:mo, ekintsi:n ne: timone:..., seki, seki:meh te:chne:xtilihkeh wa:n seki:n no: tehwa:n timomahmachtihkeh wa:n tikmat..., *bueno** tehwa:n no: tikuah ya ne:n tsapot. A:mo sayoh ne:... *o** titaih ke:meh tika:pa:tah oso ke:meh tikihtowa:ya tikchihchi:was *paleta** wa:n no: kualtsi:n we:lik. Pos ke:meh nimitsilia neh, ne: nosiwa:w a:mo na:kin kimachtih, yeh *mismo** itech, itech itsontekon sayoh kinemilih. *Bueno** pero molia pos i:n tsapot, i:n kualtias para *paletas**, molia pos, żke:n a:mo kualtias?, wa:n ahwiya:k, wa:n pa:tis wa:n n' ts..., komo sepa pa:tik kihtowa wa:n se: kita:lia itech ne:n taseselo:lo:ni kihtowa, kui..., mokuis kihtowa ke:meh *paleta**. Wa:n kinemilih kichi:was wa:n ne:li n' ompa ki:sak. *Después** no: kwelitaya ya, kikowaya n' tsapot wa:n kimattok toni n' kichi:walti:ti. A:mo kia:wilo:s ne:n kowtsapot, *sino que** yeh kimattok toni n' kichi:wa. De se: kowtsapot kiki:xtilia:ya *siquiera**, mah tikihto:ka:n kikowa e:yi pe:soh, e:yi pe:soh yeh kki:xtilia *siquiera**, mah, mah tikihto:ka:n semi a:mo miak mah kki:xtili se: *ocho**, se: chikue:i pe:soh *o** se: mahtakti pe:soh. *Entonces** n' ompa ya yo:n oksé: nepale:wi:lis a para tehwa:n. Onkak miak ko..., onkak miak talna:miki:lis, sayoh *que** tehwa:n timosenka:wah, a:mo tikmatih toni se: *por ej...**, mah tikihto:ka:n tehwa:n pos *porque** i:n kowtsapot oksik a, mah n'tamo:ta ne:wí:n *porque** pala:n ya. A:, yo:n a:mo n'chi:wa. *Hasta** ke:meh a:xka:n i:n *mangos** tikihtowah telonkak, onkak tokni:wa:n kia:wilowah ya *mangos, mejor** kipi:xowah ya *porque** a:mo no: wel kikuah ok wa:n a:mo no: wel kinamakah ok *porque** tel, tel a:mo kkowah ok n' tikihto:tih n' tehwa:n. Kkowah pero semi tel, teltsi:nki:stok n' ipati:w. Pero onkak, onkak se: talna:miki:lis, ne:chilihtoya, ne:chilihtoya, i:n *apenas** timonohno:tstoya iwa:n se:, se: to..., se: towa:mpoy, mah kichi:waka:n kihtowa, mah kichi:waka:n kihtowa *este**, *dulces o** tso..., *bueno** tsope:lik kihtowa. No: we:lik kihtowa iwki *o** mah kichi:waka:n *paletas** kihtowa, *igual** kihtowa no: we:lik *para paletas**. Wa:n neli, niki:xehekowa neli eski, pos ke:ni:w we:lik n' kowtsapot, a:mo welik eskia *mangos**. Sayoh neli ke:meh nimitsilia neh, mah se: ki..., mah se: kinemili, ke:ni:w se: kitateki:wti:s wa:n para toni se: kitateki:wti:s. Ke:mah. Para ihkó:n, para nochi, nochi onkas, nochi onkas nepale:wi:lis, ta: neli n' ke:meh nimitsilia neh, tehwa:n tikwelitah tim..., tikowaskeh tikixta:wati:wih nima:n ne: ka:mpa kinamakah wa:n ta: no: onkak tehwa:n nika:n para tikchihchi:waskiah, sanoke tehwa:n a:mo ti..., timosenka:wah mah tikihto:ka:n. Ke:mah, nikita nokni:wa:n *que** yehwa:n achi ke:mantih kichihchi:wah *mermelada**, ekintsi:n telsenka ya onkak *mango**, Yehwa yo:n. yehwa:n kkuahtokeh *mermelada**. Sayoh *que** iksá: tehwa:n no: timotatsiwiliah ya. Yehwa yo:n. Yehwa ya yo:n, yehwa ya yo:n. Yehwa yo:n. Okachi tikwelitah tikowati:wih, pero a:mo, onkak miak taman ke:ni:w ne:n tikua:skeh yehwa i:n kowtsapot wa:n yehwa ke:meh i:n *mango** tikihtowa ke:meh ekintsi:n telsenka ya n' ta:kik. Ke:mah. a:mo nochipa, pero..., *igual** no: n' kowtsapot, iksá: ka:n semi ta:ki. A:mo nochipa. Ke:mah Ke:meh i:n a:man tiwa:lpano:keh a:mo semi onkaya, ekintsi:n i:n tein tantiw a. Pos yehwa sah i:n, a:mo n'mati, *este** pané: ka:n teh toni ok, Ke:mah, yehwa..., pos neh no: pané: yehwa sah *lo que** tein neh nikmattok wa:n tein ika nimitsnohno:tstok pos no: pané: yehwa sah no: nikmattok neh. Pos semi kualtsi:n timonohno:tskeh wa:n pos *ora**, niktasohka:mati no:, niktasohka:mati no: *lo que** tein teh tikmati, tine:chtapowih, a:mo sayoh tehwa n' tike:wtok, sano a:mo tehwa n' tikmattok sah. *sino que** no: tine:chmati:ltih wa:n *lo que** tein neh no: nikmati, pos no: neh nimitsmati:ltia ke:meh yekintsi:n nimitsilih ika *para paletas** kichi:waskeh yo:n kowtsapot no: semi kuali, ta:ká:n a:mo tikmatia, pos xikchi:wa. I:n *cuando** takawa:ni, ihwa:k takawa:ni monamaka, wa:n ka:mpa i:n semi, tikihtowah tehwa:n ka:mpa semi s..., semi kal..., kalnehnetech, pos *más** ok, *más** ok mot..., tkow..., ki..., takowah m' pi:piltsitsi:n. Yehwa yo:n. Ke:mah. Pos miak tasohka:matik, neh no:to:kay Amelia Domínguez, nika:yo:t ompa ne: Xaltipan. A:mo teihsá:.