*Kuali a? *Este** a:xka:n tipe:watih, ye:wa tte:chtapowia:ya ne:n de n' tema:skal, keni:w ne:n kuali ika ompa no: mopahtiah siwa:meh. Pero tikihtowa:ya *que** no: kikuih, *bueno** kita:liliah ne:n tikto:ka:ytih tixi:k. ¿Welis tine:chtapowi:skia toni yo:n tixi:k? ¿Tixi:k? Tixi:k ka:mpa kichi:wah se: tekochtsí:n ka:mpa mahyá: tiko:mit de kalihtik, yo:n kiliah tixi:k wa:n para..., yo:n tekochtsí:n kichi:wah para a:mo motikonexpacho:s ne:n tikowit, mah takoyo:nto, mahyá: se: a:a:ichkualtsí:n tachkuah, para nejo:n kita:liah n' tikowit wa:n ahko moka:wa. Wa:n kita:liah nika:n teihsá: ika [...], mah owapach, mah mah okot, mah to:tomoch, para a:mo ta:lchichi:ntok *porque** komo kuowit kixo:taltiah kipechihtok a:mo xo:ta. Ika e..., ahohtok tepitsi:n wa:n [ko]mo que** yo:n tixi:k kiliah yehwa yo:n tekochtsí:n, para ompa se: taxo:taltia. Wa:n, yehwa yo:n kiliah tixi:k. Tixi:k tiko:mit ka:mpa n' tema:skal yetoti. No: tihtowa:ya *que** kip..., *bueno** miak ko..., miak *este**, chihchi:wtok, ke:meh chihchi:wtok n' tema:skal, miak taman tikto:ka:ytih ke:meh yo:n tai..., tai:..., tai:xkua:yo:t, tema:..., *ajá** tai:xkua:yo:t. Ne:n wa:n no: se: kita:lilia n' texkaltet. Neh n'nekiskia no: xne:chtapowi, ne: nejo:n, i:x texkaltet..., Pos ne:n tai:xkua:yo:t, tai:xkua:yo:t yehwa ya n' koyo:tahto:l kiliah *cabezal**. Wa:n, wa:n ki..., kita:liliah n' ka:mpa tixi:k, ompa kita:liah n' tet, kinakasikaketsah n' texkaltet tein achi: , achi: mah tikihto:ka:n *medio** pa:pata:wak *o lajas**, kinakasikaketsah wa:n, ompa ki:xkua:ta:liah ya ne:n tai:xkua:yo:t. Yehwa ya yo:n para kitsakuilihtos n' tet, de se: kipante:mili:ti a, a:mo pankalakis. Wa:n ke:mah [se: ki]yewalo:ltia ya n' tet, ne:n texkaltet, Yo:n tai:xkua:yo:t nochi texkaltet, a:mo kikuih teihsá: tet tein topo:ni, ke:meh, ke:meh yo:n tenextet a:mo. Kikuih texkaltet nochi para a:mo topo:ni wa:n, Kiewalo:ltiah ya tein ne:n nochi ne:n texkaltet, kiewalo:ltiah yo:n tixi:k, mochi:wa mahyá: tema:skal, kichi:wah mahyá: *pirámide** ki:..., kiewalo:ltiah *hasta** mah, mah pexo:ni yo:n tet. Komo miak tet *más** ne:, *más** kualtsi:n kawa:ni, miak tet ki..., kipia. Wa:n komo a:mo miak te..., komo a:mo miak tet, tit kipia a:mo we:ikawa:ni ne:n tema:skal. *Porque** yo:n 'kawa:ntiah tet de xo:ta, kitatokiliah ne:n, Ne:n ki..., *cuando** taxo:taltiah ya, itech n' tixi:k ti..., kitatokiliah miak kowit, ni..., kitatokiliah wa:n kitatokiliah *hasta, hasta** kitah xo:tak a ne:n texkaltet. Ke:mah kihtohkeh[kihtowah] kawa:nik a n' tema:skal. Yehwa yo:n, yo:n kiliah tixi:k. Tixi:k ka:mpa se: kichi:wa ne:n tit, [ka:]mpa se: taxo:taltia. ¿Wa:n i:n tema:skal ne:, we:i kichi:wah? ¿Ton achi? ¿Ki..., ti:k, tikelna:miki *que** ton achi n' tihchihchi:waya wa:n tikihtowa:ya *que**... De, de we:i yewaltik komo se:, we:i yewaltik, semi telwe:i, se: kichi:wa sake:ra de, sake:ra de se: me:troh wa:n tahko. *o** o:me me:troh semi we:i, o:me me:troh. Mah taewalo o:me me:troh ihkó:n, ke:meh se: akis se:, mote:kas n' kokoxkeh. Di[de] o:me, o:me me:troh tikihtowah, taewalo wa:n ke:mah nejo:n, Kikehketsah ya ne:n kolomeh tikihtowah, kowit tein se: kito:ka ya, para ne: kitsakuili:s ne:n ahko ne:n iswat *o** pesma, ton kita:li:skeh. Ki..., kitohto:kah ni:nipaka, kitaskeh ke:meh a:mo pan..., a:mo, ke:meh kuali mowi:pa:nas, Komohkó:n kipia na:wi sah, tikihto:ka:n na:wi kolo sah, mah mi:xna:miki na:wi sah, a:..., a:mo kina:mikis *porque** kipia eski *ce:cerca** eski, kikuiki:w sake:ra ke:meh, oho:me kua:rtah ne:n kolomeh, tekpa:ntoskeh, tekpa:ntoskeh ihkó:n, para kipias chika:walis, n' iswat a:mo pankalakis. *Porque** ne: tikpanilpihte:wa ika kuomekat, komohkó:n we:wehka sah n' iswat, nika:n ya:ti ehekai:xko ya, pankalakiti. Eski tel *ce:cerca** wa:n iwa:n ne:, tein yo:n te:i:x..., i:xtapalkowit kiliah tein, tein koloh ki..., kiwi:pa:na ika ya, tai:xwi:pa:ntiw a, Ni..., no:, no:, nika:n se: kita:lia wa:n ahko sepa se:, kwi:ka, kwi:ka e:yi *o** na:wi, na:wi i:xtapal para se: tawi:pa:na n' ii:xko n' koloh, para se: kwi:pana n' kolomeh, para wi:tsa:ya ne:n iswat, itech mochika:wa ya, wa:n a:mo pankalaki, ihkó:n i:xtapaletok n' kowit. Wa:n ke:mah nejo:n de se: kkualtilia ya yo:n, se:, se: kito:ka ne:n *ganchitos**, se: kito:ka *ganchitos**, ke:meh de *cuarenta** se: kitehtewia mah, mah pankalaki para a:mo wiwitis. [...] ne: t'tili:nti:tih ya n' kuomekat. Wa:n tih..., tikte:yewalo:ltia ya ke:meh tikitas kina:mikis para ttalpi:s, wa:n ke:mah nika:n tik..., tikilpia itech *ganchito** se: wa:n tikpankui:ltia ne:n tema:skal wa:n sepa t'te:nkui:lti:ti ne:pa. Ompa tikui:ltia nika:n wa:n sepa t'wi:ka nehkuí:n, sepa t'te:mpilowa wa:n nika:n sayoh tikitas keni:w motili:nti:s, wa:n tikyewalo:ltia wa:n kemah tikilpia sepa itech n' kuomekat ike:span ihkuí:n. Teh, teh tikita mah motili:nti ke:meh para n'iswat a:mo kaxa:ntos, komo a:mo ki:sas n' tiehekat. Moneki mah tili:nto. mah a:mo ki:sto para a:mo ki:sas n' tiehekat. Wa:n no: se:, *cuando** se: kita:lia n' iswat, se: kinepanohtiw [...]. Se: pe:wa kalte:nte:noh ka:mpa *puerta** eski, tiktekpa:ntia:s, tiktekpa:ntia:s ke:meh yo:n, ke:meh yo:n, ¿a:mo tte:kakilia[tikinkakilia] mota:tahwa:n keni:w se: a:tsakua? Se: kitekpa:ntiw ne:n, ne:n iswat, monepanohtiw, monepanohtiw ihkuí:n, para a:mo ki:sas n' ehekat. [K]e:mah, iw..., ke:meh yo:n se: a:tsakua ihkó:n se: kichi:wa. Se: kitekpa:ntiw, nika:n etok n' iswat, nika:n, nika:n se: yowi. Tahko tamiki sepa se: tahko nika:n yowi, sepa se: tahko ihkuí:n, se: kitekpa:ntiw para motsakuati, *hasta** motsakuati wa:n ke:mah, tikilpia ya ika kuomekat. Tikilpia, wa:n ke:mah komohkó:n t'neki *más** mah kuali kawa:ni ne:nke:n, t'panke:ntia a:ya:meh ya wa:n, ttaxo:taltia wa:n ne: ka:mpa *puerta** sepa xta:li ne:n a:ya:t, mah sentatsakto para a:mo mah kalaki ehekat nio:n tei, mah, mah a:mo te:ntapo:to, mah tsakto. Wa:n ke:mah *una vez** kawa:ni pos kalaki a n' kokoxkeh wa:n, ompa ne: tik..., ye..., tiketsa *listo** se:, se: *bote o** se: ko:mit. Achto pos a:mo onkaya *plásticos** [ke:meh] ekintsi:n, onkaya ko:meh. Se: me:liohko:mit kiketsah ne:n, ne:n, ne: itech ka:mpa tikote:nte:noh, ka:mpa taihtikpa de n' tema:skal. Wa:n yo:n a:t ne: kite:kiliah ne:n, ne:n tein a:kin, a:kin te:tema ya, kite:kilia ne: yo:n texkaltet, tehtsoyoka, popo:ka ya wa:n ika yo:n xiwit se: ma:noh kikuih, yo:n kiliah a:wa:xiwit, yehwa ne:n kima:nohilpiah, ke:mah ika kikuih n' tiehekat, para kwihwi:tekih ya n' kokoxkeh ke:..., nochi n' *icuerpo** ke:meh yetok mah kawa:ni. para ne:..., para mah ki:sa yo:n kokolis. Wa:n a:t kite:kiliah para yo:n a..., yo:n kite:kiliah n' texkaltet, tehtsoyoka wa:n ki:sa m' po:kti. Ki:sa m' po:kti, wa:n e..., wa:n eh..., ke:mah para n' kokoxkeh kahsi a nochi kiwihwi:tekih ika yo:n xiwit ya nochi n' *icuerpo** ke:meh yetok wa:n, para kika:wa n' kokolis. Iwki yo:ni n' kichi:wah. Yo:n a:t serbi:rowa para ki..., ika kaha:wiah n' texkaltet. A:mo para ma:lti:s n' kokoxkeh, sanoke kaha:wiah n' texkaltet para mah, mah ki:..., ki:sa n' ehekat. Pero ne: tikita ka:sá: ke:meh yo:n tiko:mit, ka:sá: taxo:taltihtokeh yetok tiko:mit ihkó:n tekol, wa:n xtsonte:kili a:t, ke:meh ki:sa m' po:kti ihsiwka. Ihko:ni no: n' tet. Se: kite:kilia a:t, tehtsoyoka wa:n ke:meh tsaktok ne:n taihtik pos a:mo kanah yowi n' ehekat, takawa:ntiki:sa ihkó:n karre:rah. Wa:n ihkó:n kwihwi:tekih n' kokoxkeh pos n' tiehekat kitokiliah ne:n itech n' *icuerpo** kimahmagiliah, nochi kikui itech n' *icuerpo** ne:n kokoxkeh. Iwki yo:n. ¿Yo:n texkaltet wehwei n' kikuih oso tsi:tsikitsitsi:n? Ke:meh se: kinekis, *porque** ihkui:kui:n sah onkak, ke:meh, ke:meh yo:n tsontsapot. Se: kisa:lowa ihkó:n, ke:meh kuali t'sa:lo:s, se: kita ke:meh, ke:meh kuali nochi tatas *parejo** n' tet. Iwki yo:n se: kisa:lowilia, komo a:mo..., wa:n se: kichi:wa ololtik sah, ihkuí:n. ihkuí:n kewalohtiw se: kite:milia *hasta, hasta** kahsiki ne:n tai:xkua:yo:t. Pante:mi nochi, para kawa:nis iwa:n nochi. Ihko:ni se: kite:milia wa:n ke:mah, wa:n de kawa:ni a pos se:, se: mo..., motema ya n' kokoxkeh wa:n a:mo moneki ya:s tapahti:lo:ya:n. Tikih..., *bueno** tite:chtapowia:ya no: yo:n tekoch. ¿Yo:n tekoch ton achi wehkatan kichi:wah, ton achi de i:xweyak? Yo:n tekoch a:mo semi weh..., semi telweh..., wehkatan ke:meh de na:wi mahpil sah de wehkatan para, para akis kina:lkalaki:s tein ika taxo:talti:ti, mah to:tomo:ch, mah okot, mah owapach, para a:mo nejo:n so:wtos ihkuí:n. *Porque** kita, komo ihkó:n so:wtoh n' te[i]hsá:, na:lkalaki n' owapach, ¿ka:n tikalaki:ti? A:mo xo:tas. Moneki mah ahokto ihkó:n tepitsi:n, e..., se: na:wi mahpil ihkó:n, mah ahokto para tikalaki:s n' okot *o** tikalaki:s ne:n to:tomoch oso owapach, wa:n xo:tas a:mo kise:wi:s. Yo:n iwki impo:rtah yo:n mah tekochtik ne:n, ne:n tixi:k se: kichi:wa. Ihko:ni yo:n para ki..., para kimaka *lugar** mah xo:ta. [K]e:mah. No: nikneki xine:chtapowi, tikihtowa:ya i:n koloh tikchihchi:wa, *este**..., ¿ton kowyo tikui, ka:ni mochi:wa? ¿Ox wehkapantik, xo:chiowa, teyowa? Yo:n, yo:n kolo n' kikuih ne:n, ne:n kuowit yehwa yo:n, ¿keni:w, keni:w chika nimitsilihtoya nikto:ka:ytih yekin? ¿keni:w chika?, nikelka:w. ¿Ke:ni:w? Ka:ka:lo:t..., ka:ka:lo:tako:t, yo:n ka:ka:lo:takot kiliah, *porque** yo:n kikuih yehwa n' ka:ka:lo:tako:t *porque** se..., yo:n a:mo mochi:wa ne: tomaktik. Wa:n se: ke:meh mochi:wa pitsa:wak *desde** ta:lte:noh, mochi:wa pitsaktsí:n, pitsaktsí:n *hasta** ikechtan, weyak mochi:wa, *siquiera** o:me *o** e:yi me:troh de weyak. se..., sempitsa:wak sah, *hasta** ikechtan a:mo, a:mo chikotoma:wak para kualtsi:n mokelpachowa, yehwa yo:n kwelitah kualtsi:n mochihkolowa. Posteki, posteki komo se: kkel..., kkelpachoh semi, pero ke:meh se: kichi:wa tepitsi:n sah [se:] kikehkelpachowa, a:mo posteki. Yehwa yo:n taxi:kowa semi wa:n pipi:nik. Wa:n i:n kwelitah porin, sempitsa:wak, sempitsa:wak semi de..., kualtsi:n mochihkolowa, kuali tikmanda:ro:s ke:meh t'nekis. Pero a:mo welkikuih oksé: kuowit tein yo:n kuah..., tein yo:n tsiktsi:n toma:wak wa:n kua:pitsa:wak, a:mo wel se: kiyewalowa wa:n ne: kuali se: kichihkolowa kualtsi:n. Kuali se: kimanda:rowa *porque** yemaxtsí:n. Wa:n sempitsa:wak n' tako:t *hasta ipunta**. [K]e:mah wa:n yo:n, yo:n ixo:chio ma:we..., n' ixiwyo tepitsi:n ma:we:weyak ke:meh kahfe:nxiwit, kahkana:wak *más**. Kahkana:wak wa:n ikechtayo, n' iselo chi:chi:ltik n' xiwtsí:n. Wa:n iteyo mopahpapilowa ihkó:n x..., ne:n iteyo, yo:n ixo:chio. Wa:n chi:chi:ltik n' ixo:chio wa:n no: yo:n, yo:n xiwit. Onkak nika:n sah, nika:n Tate:mpan sah kiliah nika:n, nika:n kiliah Chikimekatah Tate:mpan. Xo:..., ta:lte:mpan..., nochi e:wa sen tepe:t, sen tepe:t nochi yehwa. A:kin kinekis kuali ompa kkuiti:w, onkak yo:n, yo:n tako:t. Kak..., kiliah ka:ka:lo:tako:t. Yo:n onkak itech tepe:yoh yo:n, a:mo onkak ka:sá: kowtah sah, nochi teh..., tehtepe:yoh. Ompa se: *kiconsegui:rowa** yo:n ka:ka:lo:tako:t, [k]e:mah. No: tne:chtapowia:ya *que** i:n tema:skal ke:man kichihchi:wayah, ika kipantsakuayah pahpataiswat pero no: tikihtowa:ya iksá: kikuiah i:n tema:skalpesma. Xine:..., niknekiskia xine:chtapowi ka:ni mochi:wa, ox nohma onkak ok wa:n *Este**..., se: kitsakua [i]ka n' iswat, komo se: [ki]neki pahpataiswat, *o** komo se: kineki ika pesma. Pesma kita:liliah okachi wehka:wa m' pesma. Wa:n iswat se: ki..., se: kita:lilia pos niman chichinowi *o** tata wa:n mo..., mochihchihkolowa, mo..., motetekuinowa. Wa:n yo:n tema:skalpesma kiliah, kachi kualtsi:n *porque** yo:n ke:meh kakaltik, a:mo kimachilia n' tit. Ma:ski toni eski yo:n, ma:ski wa:kis i:pa iwki sah, a:mo ke:man motokotsowa, nio:n ke:man motehtekuinowa. Wa:n yehwa yo:n ka..., kikuih tas..., tei:n yo:n tema:skalpesma n' ito:ka:y. porin ye:kwehwei mochi:wa. Wehkapantik mochi:wa sake:ra, ka:mpa ta:lkualka:n mochi:wa sake:ra o:me me:troh n' imetswa:n. Metskohkostik wa:n metsahalaxtsitsí:n ne: yo:n pesma. A:mo witsyoh nio:n tei wa:n wehwei mochi:wa m... Wa:n *ventaja** kiliah *porque** ma:wehwei, ye:kma:..., yeh pisi:ltik n' ima:y *porque** pesma, pisi:ltik n' ima:y pero, taxi:kowa ika n' tit, a:mo wa:ki. Wa:n nio:no kuetawi, nio:n motetekuinowa, nio:n tei, a:mo motokotsowa. Wa:n se: kita:lilia miak, se: kinepanowilia, para taxi:kowa wa:n ke:mah *más** taxi:kowa *porque** kipanta:liliah a:ya:t ya. Ika yo:n kualtia yo:n tema:skalpesma kiliah. Iwki kito:ka:ytiah *porque** nochi n' ta:tahmeh achto pos tikitakeh tehwa:n nochi kikuiah tema:skalpesma, nio:n pesma. Wa:n tein a:mo kineki kite:mo:ti:w, pos yo:n kowihita oso ka:n kwelita m' pesma, kita:lia:ya pahpataiswat. Ke:meh yo:n pahpata *de pera** oso yo:n chi:chi:lpahpata *más** ma:wehwei, wehwei niman ne:n kisohsowiliah pos wan we:we:yakaxtik yo:n chi:chi:lpahpata. Pero ka:n kualtsi:n *porque** niman motetsi:lowa *de que** wa:ki. Wa:n pesma taxi:kowa kachi, Wa:n kita:liah tila:wak para a:mo, para a:mo ne:..., ki:sa n' tiehekat. [K]e:mah wa:n para kawa:ni pos kipantsakuah [i]ka a:ya:meh ya, pos kualtsi:n takawa:ni n' taihtik. [K]e:mah, yehwa yo:n. Tema:skalpesma, *como que** tema:skalpesma..., miak taman onkak pesma, miak taman. A:mo se: taman sah pesma n' onkak, miak taman, miak taman ito:ka:y. [K]e:mah miak taman. Pero, ¿nochi mokui, kuali ika se: kichihchi:wa n' tema:skal? *Solamente** yehwa sah ne:n kiliah tema:..., tema:skalpesma. Okseki pesma a:mo kualtia, ke:meh yo:n ti:ltikpesma, yo:n xi:lo:pesma a:mo kualtia *porque** yeh ma:..., ke:meh i:n ihkatok kita i:n ti:ltikpesma yetok, i:n a:mo kualtia para tema:skal *porque** i:n ma:kahkanaktik i:n, ika n' tiehekat niman kuetawi *o** mopihpitsa:wa. Wa:n yo:n taxi:kowa, ke:meh kahkakaltik wa:n tila:wak n' ima:xiwyo, pisi:ltik pero, pero, a:mo wehweliwi. Ke:meh wa:kik ke:meh xoxowik, i:pa iwki sah eski. [K]e:mah iwki n' kwelitah yo:n. Ta:tahmeh kwelitayah iwki kita:lia:yah nochi. ¿Wehka:wak kitaxo:taltiliah i:n tema:skal? Pos tapa:ti *siquiera** ka:n..., ke:[me]h se: tama:mal de kuowit kwi:ka, *hasta** mah kuali xo:ta ne:n tet. Komo, *según** kuali kuowit eski pos ne: niman, niman takawa:ni, komo a:mo kuali kuowit mo..., ke:meh yo: xo:no:kuowit pos a:mo kkawa:nti:s *porque** niman pa:ti, etok kuownex sah. P[er]o tein tekoloh kuowit wa:n ke:mah, *cuando, una vez** ki..., kawa:ni a ne:, kitakeh xo:tak a n' tet, *es que** kawa:nik a, kiki:xtiah nochi n' tikowit, mah a:mo teh eto po:kti, para a:mo po:kmikis ne:n a:kin kokoxkeh. Yo:n moka:wa sayoh tekoltsí:n sah moka:wa. Mah a:mo teh tahsol kipia *porque** komo tahsol yehwa ya ne:n ki..., kalakis a po:kti wa:n ne: kokoxkeh kitatax..., kitataxi:lti:s a *o** kihyo:tami:lti:s. Yo:n..., yo:n ki..., se: kichipa:wa, a:mo se: kka:wa nio:n teh tikowit mah popo:kato ok. *Cuando** kalaki a n' kokoxkeh se: kki:xtia nochi n' tikowit, se: kki:xtia, moka:wa soh tekol sah. Para ne: kaha:wi:ti tet sah, ne:n taihtik kaha:wi:tih tet ya. Pero komo yetok se: teihsá: tahsol *o** teihsá: kuowit ok popo:katok, kihyo:tami:lti:s n' kokoxkeh wa:n po:kti te:miktih. [K]e:mah, iwki yo:n. Wehka:wa n' akto..., i:n kokoxkeh wehka:wa n' aktok n' tema:skalihtik oso se: tepitsi:n sah. *Este** se: mowehka:was, wehka:was, se: mowehka:was se:..., telwehka:was *cuarto de hora**. [K]ema:h, de wehka:was. Ihsiwka yo:n, ke:meh kawa:ntok n' tema:skal, kalaki wa:n niman ki..., kite:kiliah a:t wa:n kawa:ni, motemak a wa:n..., *porque** seki i:xtayowah. Tein a:mo yo:lchika:wkeh i:xtayowah. Wa:n seki kit para a:mo i:xtayowas semi n' kokoxkeh, mo..., kua:ki:stok ne:n wa:n *icuerpo** sah n' kitemah, para a:mo i:xtayowas iwki n' kichi:wah seki. [K]e:mah, *porque** toto:nik yo:n wa:n tein a:mo momatih, ke:meh neh mah ne:chtemaka:n, a:[i]t ox nimomatis, xa: ni:xtayowas *porque fuerte** toto:nik. Wa:n *cuando** yo:n kite:kiliah n' a:t, se: tata. se: tata *porque** wi:tsa n' tiehekat *fuerte**, komo a:mo kanah ki:sa pos itech se: yeh, se:..., moka:wa itech se: *icuerpo** wa:n se: tata, se: ki:sasneki. [K]e:mah *porque** totoktik. De kite:kiliah n' a:t pos ki..., kitamo:ta n' tiehekat. [K]e:mah. Mahyá: kimowtiah ne:n tekol. Ke:mah, iwki yo:n. Tikihtowa:ya i:n kokoxkeh ke:man aktok n' tema:skalihtik mowihwi:teki ika i:n *este** a:wa:xiwit. A:wa:xiwit, kwihwi:tekih oso mo..., ¿I:pa yehwa sah kikuih oso onkak okseki xiwit? Komo a:mo weli, komo a:mo weli pos kitema oksé: *persona** tein kimatilia. Wa:n komo weli pos yeh *mismo** mo..., motema, yeh mowihwi:teki ika, nochi n' *icuerpo** ke:meh kitas ka:nika n' kina:mikis para mowihwi:tekis. Wa:n ki:sa pos ne: mo..., mopihpi:ki kuali ika a:ya:t. Pos yetok se: a:ya:t kalampa para *cuando** ki:sas, tein a:mo a:paltik. Yetok n' a:ya:t, kita:liah kalte:noh n' itasa:l *o** i:n a:ya:t, Wa:n ke:mah mo..., *cuando** ki:sa nochi mopi:ki *parejo n' icuerpo**, soh ke:meh na:litstia:s sah, panitstia:s sah wa:n yowi kalihtik. Ompa mot..., kitasowiah ne: kalihtik wa:n, komohkó:n ne:, komohkó:n nejo:n ahsi kalihtik taso:wtok a, pos soh mo..., mose:wia tepitsi:n, soh mah, mah, mah wa:ki n' i..., ine:to:n. Wa:n ke:mah pos ne: kuali mopata sepa n' itasa:l. Wa:n para komo no: mopeta:w eski mo..., mo..., sepa ne: kokoliskuih *porque** kipi:tsa n' ehekat sese:k. Yo:n a:mo wel mopeta:wa, nimantsi:n ki:sa wa:n mah ne:nento ihkó:n, a:mo, yo:n *delicado, siempre** mo..., mo..., mochia ok mah kuali se:wi wa:n ke:mah kki:xtia ya n' itak..., ia:ya:w, wa:n kuali ti..., kuali ne:nemi a ihkó:n. Pero mah niman kima:toka sese:ka:t a:mo no: kualtia *porque** kawa:ntok. A:mo kualtia. Nimitstahtania:ya, ¿ox i:pa i:n a:wa:xiwit sah ika mowihwi:tekih? Miak taman xiwit, ke:meh yo:n xopih..., xopil..., xopilxiwit no: weli. Wa:n yo:n no:, kihtowah no:, no: pahti *porque** ahwiya:k yo:n xiwit. [K]e:mah yehwa yo:n. No: pahti ki..., ih..., ki:sa pahti pos de kawa:ni pos, kitamo:ta n' iahwiya:kka itech ne:n kokoxkeh. [K]e:mah. Wa:n a:wa:xiwit komo kitekih, *porque** yeh a:mo ma:tepe:wi, pos ika yo:n ne: ika mowihwi:tekih n' a:wa:xiwit. [K]e:mah, yehwa yo:n. Pos este miak tasohka:matik i:n tein tine:chtapowih. Nikneki xine:chilwi, ¿keni:w moto:ka:y, ka:ni n' tiwa:le:w, ka:nachi xiwit tikpia? Nehwa nimono:tsa niErnesto Vázquez, de San Miguel Tzinacapan wa:n nikpia, sesenta y cinco años, e:yi powal wa:n ma:kui:l xiwit. ¿Kati:yeh to:nal tinemik? ¿Wa:n kati:[y]eh xiwit? Itech kaxto:l de septiembre. *Del año cuarenta y seis** Miak tasohka:matik. A:mo teihsá:.