Pos a:man tnekih xte:chtapowi *compadrito** ne:, ka:nachi taman xo:no: tiki:xmati. Pos neh niki:xmati nijo:n *compadrito** ne:n ne:n chi:chi:lxo:no:t, wa:n ista:kxo:no:t wa:n tepe:xo:no:t. *Porque** ne:n, żE..., e:yi taman? Na:wi taman. Ke:mah. żNa:wi taman? Se: taman de yo:n ma:pisi:ltik wa:n mochi:[wa] achi pohpolokotik itsinta:n, yo:n i:pa a:mo kualtia para teihsá: ne:n se: tachihchi:was, A:mo ki:sa xo:no:t. kokotoka. Wa:n se: taman de n' kualtia yo:n ista:kxo:no:t, yo:n se: kehke:wa wa:n k..., se: kitsa:la:nwia [kikowtsa:la:wia]. Kualtsi:n ki:sa xo:no:t. Ke:mah. Wa:n tepe:xo:no:t yeh, kualtia para ika se: tawi:pa:na yo:n de n' [ih]kui:ntsitsi:n, de m' pitsa:wak. Tein pitsa:wak. Iwa:n iwe:ayo ki:sa, a:mo se: ki..., a:mo se: ka:pachowa para wahkal. Ne:, a:[a:ah], iwa:n ie:wayo ki:sa, wa:n a:mo se: ka:pachowa, ihkó:n se: kikui para ika se: tawi:pa:na. A:mo, yo:n a:mo weli. Wa:n tepe:xo:no:t de n' we:i, yo:n a:mo kualtia, yo:n *solamente** se: kitahtapa:na para se: itsakuil[tsi:ntsakuil]. Para tsi:ntsakuil. Para se: kehketsa ne:n kali. Yo:n kuali se: kitahtapa:na, *o bien** kitekih no: [i]hko:ni para teihsá: *tablita** ki:sa. *Porque** yo:n seki wehwei ihkó:n tepe:xo:no:t. Wa:n iteyo ihkuí:n kahkawtsitsí:n, [ih]kui:kuí:n nijo:n yehyewaltik ihkó:n. Wa:n ixo:chio yeh nijo:n *moradito**. *Moradito**. *Moradito** wa:n, ihkó:n ima:te:mpan moka:wa nijo:n seki *ramas** ihkó:n yowi wa:n [om]pa *mora:ramahtia**. Entó:s ta:lpan ya se: kita wa:n seki ahko wa:ki n' iteyo. Ahko wa:ki wa:n [ko]mo..., se: kita *cuando** pawetsi a n' i..., *cuando, cuando** pawetsi a n' i..., n' iteyo wa:n se: kita ya keni:w moka:wa n' kakawtsitsí:n wan i..., iteyo, pampi:xowi n' iteyo. Ke:mah Pampi:xowi a. Wa:n yo:n chi:chi:lxo:no:t seki, seki kualtia. pero a:mo nochi, kokotoka. N' chi:chi:lxo:no:t A:mo nochi. Ke:mah. n' chi:chi:lxo:no:t nijo:n seki ne: kualtsi:n nijo:n ke:meh eskia yo:n mo:yo:meh n' i..., n' iteyo. Ihkó:n mochi:wa ke:meh eskia kipia n' *icoronita** nika:n, wa:n kualtsi:n achi nehnextik n' ixo:chiyo. Yo:n ke:masá: kitekih ne:n chechelo:meh, Kikuah. kikuah wa:n ke:masá: kwi:kah ka:mpa kipiah n' i:n tapahsol. Para intapahsol, ke:mah intapahsol. Yehwa nejó:n chechelo:meh semi kwelitah kikua:skeh n' iteyo, ox kipihpixkah wa:n, Ke:mah. ka:mpa yetok nijó:n ne:n intapahsol, ompa kalaki:tih, kemasá: tate:noh oso teihsá: chikteh no: kikuih. Yehwa yo:ni neh nik..., niki:xmati *compadrito**. Wa:n yehwa n' chi:..., yo:n ista:kxo:no:t tikil..., nik..., kiliahyehwa no: kikuih para tapahsol, kitekiliah n' *irama** wa:n kwi:kiliah ne:, kwi:kah ne: ka:mpa, ka:mpa kochih yo:n chechelo:meh. Kima:posketi wa:n kwi:kah wa:n ompa kita:liah, ika motapahsoltia. Wa:n, Kwika:h. *O* kikualiah n' iteyo wa:n mo..., kikuih n' itapahsolo, n' itahsolo. *Porque** yehwa yo:n xo:no:t se: de n' i:pa a:mo kualtia ok, *porque** se: kite:xi:ma ihkó:n, wa:n ke:masá: itsmoli:ni ihkó:n, mochi:wa ihkó:n pero i:pa a:mo kualtia ok. Kanah. Ki..., poh..., pohposteki a. Pohpolokotik. Pohpolokotik, pohpolokotik. Wa:n de n' kualtsitsi:n xo:no:t, de n' ista:kxo:no:t, ihkui:ntsitsi:n se: kki:xtia, wa:n ye:kkualtsi:n ki:sa pa:pata:wak xo:no:t ihkó:n, ista:k, pochiktik. Kualtsi:n ki:sa, kualtsi:n. Kualtsi:n pochikontsi:n. Ye:manik. Yo:n kualtsi:n se: kimali:na ihkó:n, se: kimali:na wa:n, kualtsi:n, *después** se: kitila:na takua:wak. Ke:mah. A:mo koto:ni. Yehwa yo:n neh niki:xmati *compadrito que** yo:n xo:no:t, semi ser..., serbi:rowa para se: kichi:wa wahkaltsitsí:n *o** teihsá: ika se: tahtalpia. Ke:mah. Se: talpia. Ke:meh newí:n kowtah kasá: ika se: kita xo:no:kowit seki ihkui:ntsitsi:n, mehmela:wak. Ke:mah. Yehwa yo:n neh niki:xmati *de que** pos i:n tepe:xo:no:t no: kualtia para ika se: tahtalpia. Wa:n mochi:wa wehwei kowit ihkó:n, Ke:mah, kualtia twi:pa:na sah. wa:n yehwa seki kichi:wah, ne: kitahtapa:nah. *O* [i]ka mache:teh, tein kuali, [ih]kui:ntsitsi:n no: kuali se: kitahtapa:na para se: kkehketsa ihkuí:n para se: itsakuil. Tein mela:wak. Ke:mah kualtia. Se: itsakuil, yo:n ie:wayo *o bien** se: 'ki:xtilia, ne:n ie:wayo wa:n ika se: ki..., ki..., kwi:pa:na ya. Se: kwi:pa:na, se: kikihki:xtia ihkó:n, Ika se: kwi:pa:na ya, ke:mah. e:ewitiká: se: kitsahtsaya:na. [K]e:mah, yo:n nochi, nochi kualtia no:. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmati *compadrito**. Ke:mah. [K]e:mah wa:n no: kuali tine:chili:s *compadrito de que**, Teh ka:t..., xa: kachi tikmatis. Yehwa n' ke:meh tikihtowah, yehwa sah yo:n. Ka:n Ka:n teh *más** se: kitatekiwtia de n..., tepe:xo:no:t neli kualtia para tsakuil, sah se: kitatapatsa. Ke:mah wa:n, Wa:n ie:wayo i:pa se: tawi:pa:na ika yo:n. yehwa yo:n se: k... A:mo wa:n, Pero a:mo serbirowa para se: ka:pacho:s para wahkal se: kichi:was, yo:n a:mo, a:mo ke:mah ka:pachowah. pos nij... Kana:wak. Kana:wak semi n' e:watsí:n, kana:wak. Wa:n yo:n xo:no:t de n' ista:kxo:no:t pos se: ki..., ka:ta:lia. Se: ka:ta:lia, tata:mpa se: kita:lia teihsá: xiwit wa:n paniá:n ya se: kita:lia wa:n, semi kualtsi:n se: kita:lia, ne:n..., ne:nke:n xokoya. Kualtsi:n xokoya. De: xokoya pos se: kipa:ka, kualtsi:n ihkó:n se: kichi:wa ya, nochi yowi ne:n a:t ya, ki:sa ya, kualtsi:n moka:wa pochiktik ya. Ke:mah, pochiktsí:n. Ke:mah se: kipihpilowa ya wa:n se: kikui a para ne:n, se: tachihchi:wa. Ke:meh ekintsi:n wahkaltsitsí:n *o** teihsá: *cositas** se: kichi:wa, Ke:mah, se:..., serbi:rowa ya para wahkaltsitsí:n, yehwa yo:n. Ke:mah. Se: tahtalpia yo:n semi serbi:rowa nejó:n. xo:no:tsi:n. Ke:mah pero yehwa nijó:n, Kualtsi:n, kualtsi:n ki:sa n' e:wat, kualtsi:n. pos no: kualtia n' chi:chi:lxo:no:t, no: kualtia pero a:mo nochi, kohkoto:ni. K..., a:mo nochi. Wa:n a:mo *igual** ke:meh n' okseki tein ista:k. A:mo *igual**. Wa:n yo:n semi se: ka:ta:lia wa:n a:mo okachi kineki ki:s..., ki:sas n' alaktik. Ka:n *igual**. A:mo kachi ki:sa wa:n taman a:mo pochi:nia, chi:chi:ltik semi ki:sa. A:kah, se:... Chi:chi:lltik *porque** i:pa ihkó:n ne:n Yeh chi:chi:ltik. I:pa iwki sah, i:pa iwki sah. I:pa iwki ne:n n' oksé:, n' oksé: taman ya. Ke:mah, se: taman. Ke:mah yehwa yo:n neh n... żYehwa sah? [...] E:..., pos yehwa sah yo:n *compadrito**, ka:n teihsá: *más**, yehwa sah. Tasohka:matik *compadrito**. Ke:mah ne:n ista:kxo:no:t tiki:xmatih, tikiliah ista:kxo:no:t *porque** kualtsi:n ehke:wi wa:n se: kia:pachowa, kualtsi:n xokoya. Wa:n kualtsi:n ki:sa pochikontsi:n xo:no:tsí:n. Wa:n nejo:n yeh weh..., moskaltia. Komo se: kka:wak we:i, pos mochi:wa we:i kowit, telwe:i kowit, sake:ra o:me tanawa:l mochi:wa, ye:kwehkapania. Wehwei kowit mochi:wa yo:n xo:no..., ista:kxo:no:kowit. Wa:n i..., iteyo ne: mochi:wa ne:, iteyo wa:n ixo:chio, chi:chi:ltik. Chi:chi:ltik wa:n tepitsi:n wehwei kachi *que** n' oksé: xo:no:kowit, i:n okseki xo:no:t. Iteyo, iteyo kachi wehwei tepitsi:n, yehyewaltik wa:n, pané: kuesalkua:kkat yewaliwtok ihkó:n i..., i..., kiyewalohtok mahyá: wihwitsyoh. Yehwa yo:n ne:n ista:kxo:no:t. Pero chi:chi:ltik ne:n i..., iteyo, yehwa n' ipanko chi:chi:ltik. Pos... Wa:n, wa:n chi:chi:lxo:no:t tikilwiah, porque** a:mo wel, a:mo wel ehke:wi wa:n kokotoka sah mah se: kichi:wa *lucha** se: kiehke:wa pero i:pa a:mo ki:sa, a:mo ki:sa n' e:wat porin pohpolokotik wan a:mo, yo:n a:mo wehkapania. Wa:n a:mo we:ikowit mochi:wa, yo:n mochi:wa kasá: mi:lah ka:mpa tato:kah. Ka:mpa tato:kah mi:lah ompa mochi:wa yo:n. Pero a:mo kualtia para tei, nio:n... Yo:n kowit para, para kehke:waskeh a:mo kualtia. Wa:n ixo:chio ne:n, kostik. I:n kostik ixo:chio wa:n kostik n' ita:kka mochi:wa. Yehwa yo:n mochi:wa yo:n, wa:n tsikitsitsi:n mochi:wa, a:mo wehwei kowit mochi:wa yo:n, pihpitsa:wak. Pero yo:n ista:kxo:no:t wehwei kowit mochi:wa, mochi:wa ne: tepe:yoh, wehwei kowit motami. [K]e:mah yehwa yo:ni. Wa:n tepe:xo:not yeh, yeh no: mochi:wa wehkapania, komo weh..., kika:wkeh pos wehwei kowit mochi:wa. *Cuando** we:ikowit a pos ne:, no: xo:chiowa wa:n teyowa. De xo:chiowa n' ixo:chio *moraditos, moraditos**. Ke:meh, tamati ke:meh a:te:nkua:kualaxo:chit, *moradito**. Ihkó:n de wehwei xo:chitsitsí:n. Wa:n ita:kka ya, n' *isemilla** ya, ne: yehwewaltik mochi:wa kakawtsitsí:n, mahyá: kiliah kapixmeh yehyewaltik. Wa:n *cuando** te:ntahtapa:ni a, pawetsi a ne:n i..., i..., *iracimito** iwa:n, iwa:n wi:tsa ya n' kakawtsitsí:n, e:watsitsí:n ya m' pawetsi. Pero n' iteyo a:it ka:ni n' ahsi de tahtapa:ni. Yehyewaltik n' iteyo n' tepe:xo:no:t. Wa:n yo:n no: n' ixo:no:yo, se: kehke:wa *hasta** tein pitsa:wak *o** se: kehke:wa para se: tawi:pana ika no:, kualtia, no: pipi:nik yo:n wa:n yema:nik. Pero kana:wak, pero para wahkal a:mo kualtia se: ka:pachowa *porque** kanaktsí:n. Yehwa yo:n tepe:xo:not. Niki:xmati sah, *como que** e:yi taman xo:..., xo:no:t. Pos nijo:n e:yi taman *de que** tiki:xmati *compadrito**. Nehwa niki:xmati na:wi taman *porque** yo:n nimitsilihtok oksé: xo:no:t ihkó:n achi pohpolokotik. Ahko nijo:n yowi [ih]kó:n wehkapania wa:n ahko mochi:wa ne:n *iramas** moma:ma:yo:tia, pero yo:n a:mo kualtia. Yo:n i..., tsikitsitsi:n se: [ih]kó:n se: ki..., kehke:wa kokotokatiw ihkó:n. *Igual** ke:meh yo:n ne:n chi:chilxo:no:t no: *igualito**. Wa:n yehwa yo:n ahko ne: mochi:wa ya, nimitsilihtok pané:, kualtsi:n pané: kipia *coronitas** ne:n, ne:n ixo:chiyo. Yehwa ya kwi:kah ne:n chechelo:meh. Ke:mah. Kwi:kah para ne: ki[tatekiw]tia[h] wa:n yo:n okseki yo:n chi:chi:lxo:no:t, yo:n mochi:wa [ih]kó:n ohololtik ne:n xo:chitsí:n. Ohololtik, chihchi:chi:ltik ohololtik. Wa:n yo:n no:, no: no: kwi:kah n' chechelo:meh, pero *más** kwelitah n' okseki. Kwi:kah. A: pos tikmattok no: kuali *compadrito**. [I]tech ka:mpa ne:n intapahsol ompa kita:liah, ompa tate:noh kite:mah n' ihkó:n imo:n..., se: *bola de, de** n', Ke:mah. yehwa ya de n' xo:chit de n' tahsol. Wa:n yehwa yo:n, Tahsol, ke:mah. Ne:n chi:chi:lxo:no:t pos no: se: kehke:wa, pero ihkó:n de weyakaxtik wa:n koto:ni a, Koto:ni sah. koto:ni a. Wa:n de n, de n' ista:k. Koto:ni. Pos yo:n nijo:n ke:meh ne: se: kichi:wa wa:n se: k..., se: kiki:xtia, Sen ki:sa *hasta** ahko. *hasta** ahko ki:sa, i:mako nochi ne:n imahma:yo. Ke:mah. Entó:s se: kitila:na wa:n pá:wetsi a, ke:mah se: kowtsalanakia ya. Seki, seki tihtilaktik n' xo:no:t ihkó:n ki:sa, Ke:mah. i:xoho:me. Entó:s se: kitila:na para ne: kualtsi:n ki:stiwi:ts, nio:n no: se: kipostektiw, se: kuelpachohtiw. Ke:mah. Wa:n se: kitila:ntiw ki:stiw. Ke:mah. Wa:n yo:n neh name:chilia ke n' oksé: xo:no:t neh niki:xmati, yo:n [ih]kuí:n moskaltia sah, a:mo semi telwehwei. Ka:n wehweia. wa:n, pero yo:n a:mo kualtia. Ihkuí:n tsikitsitsi:n ne:n kohkoto:ni. Se:..., k..., ihkó:n se: ki..., kohkoto:ni nima:n. Wa:n yehwa yo:n ke:meh ne:n tepe:xo:no:t pos yo:n i:pa a:mo, a:mo kualtia. Yo:n kualtia *solamente** para se: tawi:pa:nas. Se: tawi:pa:nas. Wa:n no: kualtia de [ih]kui:ntsitsi:n. Ke:mah. A:mo, de n' tohtoma:wak yehwa yo:n kikuih para teihsá: [i]hkó:n de ti..., kitahtapa:nah wapaltsitsí:n oso Wapaltsitsí:n. ki..., kitehtekih para kowtati:l, se: kitahtapa:na. Ke:mah. Se: kikui para ne:n kowtati:l ya, *pero demás** a:mo kualtia. Ke:mah. A:mo kualtia para kalkowit. N..., a:mo kualtia. Ke:mah. Yo:n wehwei mochi:wa, wehwei kowit mochi:wa. Wehwei wa:n wehwei n' *iramas** wa:n yehwa yo:n yeh kipia ne:n tihti:ltik ne:n i..., iteyo. Ta:ki a n' iteyo. [K]e:mah. Wa:n ne:n ixo:chio yeh nijo:n *mohmoraditos**. *Moradito**. Yo:n ima:te:mpan ka:mpa tate:noh ihkó:n, mota:lia n' *iramitas** nika:n imahma:yo, wa:n ompa yowi a:, ompa mo..., ompa yetok ya ne:n xo:chitsí:n, ompa yetok ya. Ke:mah. ika *racimo** mochi:wa. Ke:mah. Wa:n ke:masá: ompa wa:ki n' iteyo. Ompa wa:ki, de ma:posteki pos wetsiko ni..., wetsiki n' iwa:n tata:mpa ya n' iteyo. Paxi:i:ni ta:lpan ya. Yehwa yo:n neh nik..., niki:xmati. Ke:mah. Ke:mah.