Pos a:man tiknekih xte:chili *compadrito** keni:w tiki:xmattok yo:n kiliah to:to:kowit. para toni ne:n i..., kuali se: kikui, para toni se: kichi:waltia. A:, ne:n to:to:kowit. To:to:kowit. Pos yo:n o:me taman ito:ka:y *compadrito**, yo:n ito:ka:y no: kuetaxkowit wa:n to:to:kowit. Pos yo:n kuetaxkowit no: ke:..., se: kki:xtilia n' ie:wayo, wa:n no: se: kitsahtsaya:na. para no: yeh se: ika se: tawi:pa:na, se: tahtalpia. Se: tawi:pa:na no:. Wa:n sepa no: *[i]gual de que**, pos se: kikui para kale:walmeh *o para** taihtiyo:meh de se: ikaltsi:n. Yo:n no: kualtia, sayoh *que de** wehka:wa ya mochihkolowa. Mochihkolowa ya. Pero, Mochihkolowa ya wa:n, pos yo:n i..., n' iteyo no:, no: semi pisi:ltik wa:n tihti:ltik, wa:n kikuah ne:n chiktehmeh. Kikuah chiktehmeh. chiktehmeh kikuah. Yo:n koyoltsitsi:n oso yo:n seki yo:n kini[li]ah Kikuah *cuando** oksi. ne: e:lo:to:tomeh, nochi kikuah yo:n seki. Tein eski chiktehmeh ki..., kikuah. Ke:mah. Kikuah nochi. Ke:mah kikuah nochi kipá:nxi:i:niah ta:lpa:n. Ke:mah. Wa:n yo:n sepa e:wi, ixwa. Ixwa sepa. Yo:n melaktsitsí:n. Wa:n sepa moskaltia sepa mochi:wa mehmela:wak. Yo:n mehmela:wak mochi:wa kualtia para kalkowit. Ke:mah. Ta:ká:n tiknekih tiketsaskeh tokaltsi:n pos tikte:ntekitih, *[Por]que** yo:n onkak nowiá:n [no:ya:n] Onkak nika:wí:n, No:ya:n mochi:wa. To:sa:n, nika:wí:n no: ohte:noh. Kasá: ika se: kita *que** seki mochi:wa wehwei kowit ihkó:n, Ke:mah. para yo:n a:mo kualtia seki para kali, *sólo** para kowtati:l. Para kowtati:l. [K]e:mah pero n' ie:wayo yeh kualtia para se: tawi:pa:na. *Antes** i:pa tikuiah se: tama:mal ihkó:n de, Kualtia no: ke:meh komekat. para ika tiktsahtsaya... Ttehtekiah ihko:ni, [i]ka mache:teh wa:n tiki:xtia:yah ihkó:n, ke:meh eskia yo:n, ke:meh eskia yo:n mekapal. Entó:s ika titawi:pa:nayah. Ke:mah yeh yo:n yema:nik no:. Pero yema:nik no:, *en lo**... Wa:n ekintsi:n, pos a:mo kachi tikuih ok, pero tikixti:liah n' e:wat *cuando** ke:meh i:n kali tikchi:wasnekih, para a:mo okuilowas pos tiki:xtiliah n' e:wat. Wa:n no: kipale:wia tak para a:mo mo..., chihkoltia n' kowit nima. *Porque**, Para a:mo chihkoltia. de kipia n' ie:wayo pos kitila:na kichihkolowa yehwa ya. Kichihkolowa ya wa:n pos a:mo kualtsi:n, ke:masá: nimá:n pala:ni wa:n *mejor** ne: se: kki:xtilia. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh nikmattok *de que**, pos i:n de que paxi:i:ni n' iteyotsitsí:n wa:n ixwa miak. Ka:s[á:] ika se: kita ye:kmiak kipia pero nochi mehmelaktsitsí:n. Ixwa. Ke:mah. Wa:n yo:n no: ki:sa n' ie:wayo pero de n' achi selik ok. Tein selik ok. Pero de n..., de n' ihkó:n tohtoma:wak chika:wak, a:mo ki:sa ok, kohkoto:ni. A:mo ki:sa ok, kokotoka ya. Kohkoto:ni ne:n ipá:ne:wayo. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmattok *compadrito que**, pos ne: nijo:n no: kuali tine:chilis kini:[keni:w] n' teh xa: kachi tikmati. Pos yehwa no:, yehwa sah yo:n yekin tein tine:chilih tepitsi:n i:xpitsa:wak pos kualtia para kal..., kalkowtsitsí:n tein [ke:]meh i:n kale:waltsitsí:n oso taihtiyo:tsi:n se: *karto:nkaltsí:n** kuali kitatekiwtiah yo:n. Wa:n neli a:mo okuilowa *porque** pipi:nik yo:n kowit. Wa:n kachi kualtsi:n kitah yo:n *porque a:mo eti:k. Pipi:nik. A:mo eti:k yo:n se: ki..., tein a:mo semi tohtoma:wak ke:meh ne:n se: kxi:kowa o:me. A:mo eti:k. Ke:mah se: kixi:kowa o:me. Wa:n okseki ne:n etik. Wa:n i:n a:mo etik i:n kowtsí:n de wa:ki. Ke:mah. Wa:n no: taxi:kowa, sayoh *que** ke:masá: kohkoyo:niah yo:n ok..., okuilimeh. Ke:mah. Yo:n kowtekinimeh . N' okuiltsitsí:n kalakih ompa ne: wa:n 'kohkoyo:niah pos ompa posteki a. [K]e:mah. De wa:ki wa:n komo se: k..., kitapopo:chwilia iwki a:mo kkoyo:niah neli. Pos i:n iteyo tehwa:n a:mo tikuah nio:n tei. Kikuah *solamente chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Chiktehtsitsi:n kikuah, yehwa:n kikuah. Chikteh[meh] kikuah nochi ne:n, *bueno** neh nikitani. Miak, tein a:mo chiktehtsitsi:n ihkó:n mo..., mopi:pilowah wa:n kip..., kipá:nxi:i:niah n' iteyo wa:n *después** ahko nochi sentakui a ke:masá: Ke:mah. ihkó:n ixwa. Ixwa ya. [...] Se: kita ihkó:n *plantitas**, miak ixwa. Wa:n yo:n miak kasá: ika tame:wah ihkó:n 'ka:wah *porque** yo:n kualtsi:n para kalkowit. Kualtsi:n. Ompa se: kitekiti para ne:n kalkowit. Komo se: kki:xtilia n' ie:wayo yeh ika se: tawi:pa:na. Ke:mah. Ke:mah. Ke:meh yo:n se: kihilpia ne:n kowxiwit n' i..., n' ixiwyo, entó:s se: kihilpia pos kualtsi:n no:. Kualtsi:n kina:miki. Yema:nik. Se: kichi:wa ihkó:n ne:n se: tahtalpia yo:n semi yema:nik. Yema:nik. Pos, Yehwa sah *compadrito** wa:n seki kiliah no: yo:n seki nikaki kiliah *matacaballo**, yehwa yo:n nochi kiliah koyo:tahto:l. iwki kiliah *matacaballo porque** komohkó:n kikuah kit ne:n tapial, ika miki kit yo:n. Mahyá: *veneno de** tapialmeh. Yehwa yo:n kih..., kihtowah, pero a:mo se: kimati ox neli xa: timokaya:wah sah, ke:meh a:mo tikpiah tapial tehwa:n. Pos [i]hkó:n kihtowah, no: nte:kakilia *de que**, A:mo tmatih ox neli. Ke:masá: mikih pero xa: ika kokolis *o** ke:ni:w, pero tehwa:n, seki kihtowah *que** yehwa yo:n *matacaballo** kito:ka:ytiah de n' koyo:..., koyo:tahto:l. Kemah pero neli kihtowah ne: *veneno para caballo** kikua:s. Pos [i]hkó:n se: te:kakilia, pero a:mo, a:mo tikmatih. A:mo se: kimati ox neli. Pero pos chiktehtsitsi:n a:mo mikih. Yehwa: kachi *más** *Bueno** pos ka:n se: kimati. mo..., mo:chihchika:wah ta:, Chiktehmeh kikuah, kikuah n' iteyo pos a:mo mikih, yehwa n' ika motekipanowah. ika motekipanowah. Yehwa ya. Yehwa ya yeh. Eki:ntsi:n a:mo kineki mah kachi se: kite:xi:ma yo:n kowtsitsí:n *porque** yo:n ompa motekipanowah ne:n chiktehmeh. Ompa motekipanowah n' chiktehmeh. Ke:meh i:n tehwa:n kasá: ika tiowih pos, Ompa, ompa motekipanowah. teihsá: timoahxiliah, *este** pahpatatsi:n pos tikuah ya, *igual** se: chiktehtsi:n. Ke:mah. Ompa nochi motate:moliah ya wa:n ihkó:n no: i:xpanowah. Ke:mah, ika i:xpanowah yo:n kowtet. Ke:mah. [K]e:mah yo:n kowtetsí:n. [K]e:mah. [K]e:mah. Pos yehwa sah *compadrito** nimitstahtania:ya A: *bueno** Ekintsi:n ti..., tikmatik no: ya *de que** kini:w [keni:w] *compadrito**. Tasohka:matik ke:mah. ti..., tik..., tikitah. Ke:mah.