*Bueno**, a:man ti..., timonohno:tsatih de i:n a:tsi:tsika:s tein *este** ta:taman onkak nika:n. Achto tipe:wte:watih ika i:n a:tsi:tsika:s ma:yehyewaltik tein a:mo te:kua. Xte:chili ka:ni mochi:wa, ke:niwki n' ixiwyo, ke:niwki n' ixo:chio. Toni kuali se: kikui n' ixiwyo wa:n ikowyo. Yo:n a:tsi:tsika:s s[emi] on[kak], semi mochi:wa nika:wí:n tahchiktekopa. Onkak yo:n, nika:n Tate:mpan, i:n Xo:notahte:mpan no: onkak n' a:tsi:tsika:s. Yo:n a:mo mone:neki wa:n yo:n, a:mo semi wehkapan moskaltia. Wa:n ikow..., ixiwyo ma:pa:pata:wak, ma:yehyewaltik wa:n yo:n[ne:] ke:man tokni:wan kite:mowa:yah para ki..., ika ki..., ko:namakayah seki para ki..., ka:mpa yo:n kua:kownakanamakah ika kipikiah nakatsí:n, kua:kownakat. Yo:n kwelitah porin a:mo tsaya:ni ne:n a:tsi:tsika:s, pro[porin] nejo:n wehwei mochi:wa. Ka:mpa kuahkuali yo:n itsmol ye:kkuahkuali mochi:wa n' ima:xiwyo, ye:kma:..., ma:inachichi. *Por eso** kitekiah n' tokni:wa:n, monamakilia:yah yo:n. Wa:n yo:n i..., i..., yo:n iwki n' a:tsi:tsika:s tepitsi:n *medio** ma:chi:chi:ltik n' ima:kowyohtsi:ntan yo:n a:tsi:tsika:s. Wa:n iteyo ne:, iteyo mopahpampilowa, we:weyakaxtik ihkó:n. Wa:n pané:, pané: pisi:ltik, pisi:ltik pané: wa:wti ne:n mopihpilowa ihkó:n itech n' i..., pané: *hilito** mopihpilowa ne:n ixo:chio wa:n ompa mota:lia n' iteyo ihkó:n, yo:n chi:chi:ltik. Yehwa yo:n iteyo n' a:... a:tsi:tsika:s, yo:n ma:yehyewaltik. Yehwa yo:n. Wa:n ikowyo a:mo teh serbi:rowa para tei *porque** a:mo, mahyá: ka:n chika:wak kowit yo:n, mahyá: xiwit sah i:pa. Ke:mah, no: kualtia tak *para corral** pero pos a:mo, a:mo wehka:wa taxi:kowa yo:n *porque** mahyá: owapach sah. A:mo kowyoh sano ke mahyá: owapach sah, owapachtik. Iwki yo:n. [K]e:mah. żTikmattok ton tie:mpoh xo:chiowa? Ka:n mati ton tie:mpoh pero nejo:n, yo:n xo:chiowa imahma:..., ka:mpa ki:sa n' ima:xiwyo, ima:kowyohtsi:ntan ompa mopampilowa n' ixo:chiotsi:n, sake:ra ka:n, sake:ra ka:n chikuase:n mopampilowa. Wa:n yehwa yo:n iteyo kipia, pero a:mo nmati ke:maniá:n xo:chiowa, katí:n tie:mpoh. [K]e:mah, tikitanih pero a:mo ke:man tmati ke:maniá:n tie:mpoh xo:chiowa. żWa:n tein ma:yehyewaltik te:kua? Tein ma:yehyewaltik yeh n' te:kua, yo:n ixo:chio a:mo mopahpampilowa sanoke yeh moohololpilowa sah, ke:meh yo:n, *papaya, papayaxo:chit** tein yo:n, ika *racimo** mochi:wa, yehwa yo:n *cimarrón** kit kiliah. Ihkuí:n sah, mahyá: totomol, *mero** ke:meh tehtsonkilxo:chit. żTiki:xmattok? Ihkó:n mota:lia n' imahma:tsi:ntan pero momahmaxalowa ihkó:n ne:n *mero** ke:meh *papayaxo:chit**, tein yo:n mehmetskowyoh mochi:wa ata. Ihko:ni mochi:wa ne:n xo:chit, totomol sah ke:meh in..., totomol sah de yo:n mochi:wa ne:n xo:chit wa:n ixo:chio *medio, medio** a:kostik tepitsi:n. Yehwa i:n, yehwa n' tein, tein te:kua. Wa:n i:n seki a:tsi:tsika:s mopampilowa n' ixo:chio we:weyak, chi:chi:ltik, yo:n no: taman. Iwki yo:n ixo:chio tein ne:n te:..., te:kua. Wa:n, wa:n ye:k..., yeh xoxoktik n' ima:xiwyo pero nochi, wa:n ima:kowyo xoxoktik nochi. Wa:n ikowyo xoxoktik ne:n yo:n a:tsi:tsika:s tein te:kua. Wa:n *medio ra:rayado** tepitsi:n e:witiká: ihkó:n, *rarayado** yehwa yo:n ne:n, tein te:kua *o** te:ihixka. Te:ihixka *porque** komohkó:n se: mahxi:ltih mochi:wa kokotsitsí:n. Wa:n ye:kahwayoh. Yehwa yo:n te:chi:wilia. Yehwa i:n tein ma:..., ma:pa:pata:wak wa:n te:kua, żka:n, ka:n teh se: kikui pahti *o** teihsá:? Yo:n am..., yo:n a:mo, sayoh se: kikui sayoh para, ik..., ika tapikiah achto. Ekintsi:n pos a:mo kichi:wah kue:ntah porin onkak a:mat oso *nylon bolsa** pero achto yehwa kikuiah n..., n..., tein kua:kowmiktia:nih ika kipiah ne: yo:n nakatsí:n. A:mo onkaya teh *bolsa**, te:pi:kilia:yah yehwa yo:n, e..., ki..., te:pi:kilia:yah wa:n tikmora:lta:lia:yah iwki a wa:n a:mo kipi:kiah. Ekintsi:n pos nochi, ekintsi:n nochi *nylon bolsa** kita:liah. Nochi yehwa n' kitatekiwtiah ne:n koyo:meh, a:mo kkowah ok yo:n xiwit. Achto kkowayah, kinamakayah *por ciento**. Tein, tein te:kua yeh ka:n teh se: kikui pahti oso teihsá:? Yeh a:mo, yo:n a:mo, yo:n tehwa:n tein we:i, yehwa yo:n te:kua, a:mo se: kikui pahti yo:n. Tein pahti n' a:tsi:tsika:s yo:n tein, tein ta:lpan kiliah, ta:lpana:tsi:tsika:s yo:n pahti n' kihtowah. Kimanah wa:n ika, ika kia:ltiah n' a:kin yo:n te:te:mi. No: pahti yo:n. Ke:mah, pero ta:lpana:tsi:tsika:s yo:n pisi:ltik mochi:wa xiwit, ke:meh a:lwe:we:noh sah mochi:wa. A:mo, a:mo wehkapania, tepitsi:n sah mot..., mota:lia. Pero yo:n ye:k..., ye:kte:ihixka, tepitsi:n timometskui:lti:s niman se: kimachilia porin niman te:.., mahyá: te:istekui wa:n te:.., chichinaka. Yo:n ta:lpanats..., a:tsi:tsika:s pero yo:n, [K]e:mah wa:n t..., wa:n tein te:kua, [...] tein wehwei pos a:mo teh..., a:mo kualtia para pahti. A:mo ke:man tite:kakiliah pahti. A:mo teh serbi:rowa, i:pa sayoh para te:kua sah. I:n yehwa n' tein tikihtowa, tein yo:n pisi:ltik ta:lpan mochi:wa, yo:n a:mo nochipa n' onkak. żTikmati ton tie:mpoh n' ki:sa wa:n teyowa? A:mo ke:man nmati neh kem..., ton tie:mpoh onkak tikitah pero a:mo tmatih, a:mo tta:liah *cuidado** kemaniá:n xo:chiowa, ke:maniá:n teyowa, a:mo tta:liah *cuidado**. Pero nejo:n tikitanih *que** onkak kasá: ika yo:n, kasá: ohti, ohte:noh *o** tehtepa:ntsi:ntan mochi:wa yo:n a:tsi:tsika:s. Yo:n mochi:wa sah. Nikahkuí:n kowtah a:mo mochi:wa, kowtah a:mo mochi:wa yo:n. Mochi:wa xola:lpan, onkak ka:mpa tehtepa:ntsi:ntan. [K]e:mah. I:n a:mo nochipa onkak, i:n ika tie:mpoh sah. I..., pos a:mo se: kimati, tak xa:, xa: nochipa n' onkak. Nochipa n' onkak porque** ke:meh, ke:meh *malo** yo:n xiwit, te:witswia, nochipa n' onkas. Tein a:mo kuali xiwit pos ne: nochipa n' onkak wa:n tein kuali pos ika tie:mpo sah. Ke:mah. A:man xte:chtapowi de i:n tein *este** n' okseki a:tsi:tsika:s tein te:kua, yo:n ma:we:weyak. Pos yo:n tein ma:we:weyak ne:n a:tsi:tsika:s no: *igual** ne:n i..., i..., yeh n' ixo:chio, yeh n' ixo:chio ista:k *o** xoxoktik tikihto:ka:n. Xoxoktik n' ixo:chio tein selik wa:n *cuando** pos poso:ni a ista:k n' ixo:chio, pero no: *igual** mo..., mochi:wa totomol sah, ne:n ik..., imahma:tsi:ntan ne:n, ne:n ikowyo. Ka:mpa ima:xiwyo ompa sah mochi:wa n' xo:chitotomoltsí:n, moch..., mochih..., mochi:wa sah, wa:n *medio** a:..., a:ista:k mochi:wa m' poso:ni wa:n xoxoktik ne:n *cuando, cuando** selik. Yehwa yo:n t..., ma:we:weyak no:, iwki a ke:meh n' okseki tein a:mo te:kua. Wa:n no: ikwi yo:n tein a:mo te:kua n' ixo:chio, no:, no: iwki ne: mo..., mopihpilowa ihkó:n, P[er]o yeh *cuando, cuando** selik ne:, xoxoktik ne:n ixo:chiots[i:n], no: tomol mopihpilowa ihkó:n, mahyá: xahkaltik mochi:wa, wa:n ke:mah *cuando**, yeh *cuando, cuando** chika:wak, *cuando** poso:ni, chi:chi:ltik mochi:wa, ke:meh xi:tomat. I:n wehwei [a]ta mochi:wa n' imahma:tsi:ntan, yehwa yo:n, yo:n a:mo te:kua yo:n a:tsi:tsika:s. Wa:n yo:n seki tein te:kua tein ma:we:weyak yeh, yeh kostik n' ixo:chiotsi:n. Pero yeh ma:we:weyak, iwki a no:, soh se: momaka kue:ntah *pero porque** no: taman ixo:chio wa:n i:n se: no: taman ixo:chio. Ke:mah. Yo:n tein ma:we:weyak, *este** tein te:kua. żXa: kualti pahti, ka:n tikmati? *Este** a:mo, a:mo kualtia para pahti. Sayoh tik..., *bueno** tte:kakiliah kikuiah, achto kikiah pahti yehwa n' tein ta:lpan mochi:wa n' a:tsi:tsika:s. Yehwa *solamente** kikuiah para pahti. [K]e:mah yehwa yo:ni. Pero n' tein, tein, wehkapania ma:we:weyak a:mo, a:mo kikuih para pahti. A:mo ke:man tte:kakilia[h] yo:n. Ke:mah. Komo nochi a i:n a:tsi:tsika:s, xte:chili ne: moto:ka:y. *Ajá**, pos nehwa niErnesto Vázquez, de Tzinacapan. żWa:n ka:nachi xiwit tikpia? *Nikpia sesenta y cinco**, e:yi powal wa:n ma:kui:l xiwit.