Ekintsi:n timonohnotsatih i:n a:tsi:tsika:s tein ta:taman nikawí:n onkak. 'Te:chtapowi nochi n' a:tsi:tsika:s tein teh tiki:xmattok wa:n, keniwki xte:chilwi, ke:niwki n' ixiwyo, ikowyo, ixo:chio wa:n toni n' kuali se: kikui. Ah, n' a:tsi:tsika:s. Pos n' a:tsitsika:s neh niki:xmati *siquie...** ma:..., ma:kui:l taman. Pos yehwa ya yo:n seki ne:n wehwei mochi:wa. Seki wehwei kowit mochi:wa, ihko:kó:n tohtoma:wak. Ke:meh nikaktoya *de que** pos se: kikui no: n' ima:yo. para se: kipi:ki teihsá:, pero de n' selik. De n' wehwei pos a:mo wel se: kikui *porque** tohtoma:wak mochi:wa, *hasta** ihko:kó:n. Kasá: ika *hasta** tata:mpawia. Nejó:n a:mo, a:mo se: kikui para teihsá: ihkó:n nikihto:s se: kikua:ti *o** se: ki..., ihkó:n kimanatih. Yo:n *solamente** para se:..., tst..., kipi:kiskeh ihkó:n teihsá:, ne:n nakatsi:n *o** ihkó:n, teihsá: *cositas** ihkó:n kipi:kiskeh pero... *Antes** kipi:kiah nejó:n tekixkit, ika kipi:kiah. Pero eki:ntsi:n a:mo kikuih ok. N' intsi:n [ekintsi:n] kikuih yehwa yo:n bo:lsah de n..., *nylon** *Antes** yehwa kipi:kiah nakatsi:n wa:n tekixkit. Nejó:n tsi:tsika:s de n' a:mo te:kua. Ke:mah wa:n nejó:n seki tsi:tsika:s de n' te:kua nejo:n, seki yo:n ma:pihpitsaktik ihkó:n de we:weyak wa:n *hasta** ihko:kó:n mochi:wa. achi kuihkui:kuiltik n' ikowyo wa:n pané: te:mpihpitstik. Nejó:n se: kitamo:ta ihkó:n, se: kiteki ihkó:n wa:n selia. Mochi:wa nalwat ihkokó:n, ma:s[ki] se: kitekis se: *pedacito** ihkó:n, wa:n se: kitamo:ta, a:mo moneki se: kito:ktos, selia. Wa:n yo:n no: kikuih para ne:n para ika se: tatsakua, se: kich..., se: ki:..., tatsakua ihkó:n se: kichi:wa *corral**. No: se: kita:lia ihkó:n wa:n selia, kualtsi:n selia. Entó:s *después** de kua:selia, se: kikua:xihxi:ma ya. [K]e:mah, yehwa yo:n neh nikmattok nijó:n tsi:tsika:s no:, no: te:..., te:..., te:ihixka *siempre** seki. Pero a:mo semi, entó:s nijó:n yo:n, yo:n se: kikui para ne: [i]ka se: tatsakua, para *corral**. [K]e:mah se: kikui, pero yo:n se: kitamo:ta ihkó:n, pos ka..., *peor** ka:mpa xiwtah ihkó:n a:mo, a:mo wa:ki, selia. Selia ke:meh yo:n kowkamoh. Katí:n wa:ki yehwa i:n de n' tikihtohtokeh de n' tikuih para ne:n teihsá: ihkó:n nakatsi:n kipi:kih *o** yehwa ya ne:n tekixkit kipi:kiah. Kitetekuinowa:yah kualtsi:n wa:n ika kipi:kiah. Entó:s nijó:n wa:ki, no: kuali se: kikui para kowtati:l. [K]e:mah, yehwa yo:ni. Wa:n n' oksé: ne:n tsi:tsika:s de n' tsikitsitsi:n pos yehwa yo:n ma:yehyewaltik, pero yo:n pos no: mochi:wa newí:n itech tehtepe:tsintan. Yo:n nijo:n se: kikui ne:n para kimanah nochi, kimanah wa:n yo:n kualtia para se:..., para pahti. Pero a:mo no: iselti nijo:n ki..., kikuih. Yo:n para yo:n kiliah nijo:n netati:l. *Cuando** se: kone:t ihkó:n ne:n mokokwa se: kita sayoh kochi wa:n tatsiwi pos yo:n kipia netati:l. Entó:s se: kite:mowa nijó:n o:mekilit, ma:lta:ntsi:n, otsokow..., otsokowxiwit . Nochi miak taman, *escobilla** inalwayo, nochi miak taman ne: xiwtsitsi:n Yehwa ne:n chakay n' ixiwyo, ma:lta:ntsi:n. *Casi** yehwa ne:n yo:n ma:ta:nkeh ixiwyo de n' selik. Nochi se: tama:nelowa wa:n se: kimana wa:n ompa se: ki..., *o** iwa:n ne:n tsi:tsika:s nejó:n tsikitsitsi:n. Yo:n tsikitsitsi:n semi kuali wa:n tehtso:nkilit. Nochi seki pi:na:wits inalwayo, nochi se: kichi:wa yo:n para ika kina:ltiah n' kone:meh. Ka:ltiah n' konemeh seki yo:n mets..., metste:te:mih, kiliah metste:te:mih, metspohposa:wayah. Ma:ski kuali etok ahko pero ne:n imetswa:n ne:..., etok ne:n..., a:mo, a:mo kualtia *porque** semi tihtila:wak yetokeh. Entó:s ika nijó:n pahti de n' tsi:tsika:s, pos tase:nma:nelowah ya wa:n nijó:n pahti, nijó:n kone:t. Yo:n tsi:tsika:s semi kuali, yo:n tsikitsi:n. Nika:n kihtohtoyah nika:n, ke:man nikneltok *porque** yo:n, se: pano:k a tepitsi:n, yo:n tsikitsitsi:n moskaltia. Tsikitsitsi:n wa:n ka:mpa se: panowa, yek se: ima:ko mo:kon[komohkó:n] se: moahxi:ltia e:wi ke:meh eskia yo:n kokotsitsi:n, kokotsitsi:n wa:n ye:kchichinaka. Ye:kchichinaka, wa:n ye:kte:kokoh wa:n chi:chi:le:wi. Yehwa nijó:n, e:mah. żWa:n te:in ma:we:weyak ka:nachi taman onkak? De ma:we:weyak neh nikitak sayoh se:, se: taman, de yo:n ma:we:weyak ihkó:n. [K]e:mah. De n' yo:n ma:yohyowaltik de n..., no: se: tama:n sayoh. Tein ma:we:weyak, żte:kua oso a:mo te:kua? Pos de n' me..., ma:we:weyak seki te:kua, te:ihixka, pero a:mo semi. *Más** te:kokoh de yo:n tsikitsitsi:n. Pero te:n ma:we:weyak pos a:mo kikuih para ihkó:n teihsá: *toremedio**. Kikuih yo:n tsikitsitsi:n. Yo:n sayoh ihkó:n ne:..., [ke]masá: kasá: ika se: kita metst iko:n [metsihkak ihkó:n], pero yo:n nijo:n se: moahxi:ltia te:kokoh pero a:mo semi, pero katí:n *más** te:kokoh yo:n ke:meh chokoy yehwa yo:n tsikitsitsi:n. Ihkui:ntsitsi:n, yo:n i:pa a:mo moskaltia. Yo:n a:mo moskaltia, yo:n tahtamati n' ikowyo ke:meh xo:no:kowit. Yehwa yo:ni, [k]e:mah. Komo nochi a de i:n a:tsi:tsika:s xte:chili ne:n moto:ka:y, ka:ni n' tiwa:le:w wa:n ka:nachi xiwit tikpia. Pos neh nijo:n ni..., neh nika:n San Miguel Tzinacapan, xo:la:lpan. Ompa ne: nietok wa:n neh nimonotsa Anastacio Nicolás Damián. Wa:n nietok ne:n eyi powal xiwit ka..., ika chikua..., ika chikuase:n niahtok. Ke:mah ne: Tosa:n neh niwa:le:w.