*Bueno** pos *compadrito** nejo:n tikmati yo:n xokok..., xokpahpata de que kinin..., kinin kiliah para se: ki..., para se: kimahse:wa oso, oso i:pa sayoh ihkó:n para teihsá: [ih]kó:n se: kikui? Pos yo:n xokopahpata ne:... nika:n tehwa:n a:mo tikmahse:wah *porque** semi chika:wak n' iahwiya:kka. Chika:wak n' iahwiyakka. Ne:..., i:pa onkak xiwit sah yo:n. A:mo wehkapan moskaltia, ke:meh se:, se: *vara** sah wehkapan. Ah, ihkui:ntsi:n sah. [K]e:mah, a:mo wehkapania. Wa:n no: tamatisneki ke:meh nexkihit pero ne: tsikitsitsi:n ima:tsitsi:n no:. Tsikitsitsi:n wa:n a:mo weh... Tsikitsitsi:n ikowtsitsi:n . Tsikitsitsi:n. *Hasta** tahtako:tik ne:n ikowyo. Wa:n semilla panki:sa no: tepitsi:n pero, Ah, wa:n, wa:n, ¿ke:niwki ne:n ikowyo? mopihpilowa n' iteyotsi:n nochi chi:chi:ltik, iwki nexkihit pero, pero pihpitsaktik sah n' iteyotsitsi:n wa:n *medio** mo:pahpampilowa ihkuí:n. Am..., a:mo mokehketsa ke:meh nexkihit. *Ajá** ke:meh eskia ihkó:n... Ah, ¿mopahpampilowa sah ihkó:n? Mopahpampilowa tepitsi:n ihkuí:n. Wa:n yehwa i:n tsikitsi:n *iracimito** mochi:wa ihkuí:n wa:n o..., ompa tami. Ke:mah. Ka:mpa tami yo:n. Pos... Pero nika:n tehwa:n a:mo tatekiwtiah *porque** nika:n ke:meh onkak nexkihiswat *mejor** tikuih nexkihiswat para tamal. Ke:mah. Pero yo:n xokopahpata a:mo tikuih n' tehwa:n, tikuih *solamente** nexkihit. Yehwa nexkihit, *porque** Nexkihiswat. Ke:mah taká:n kihtowah nikahkuí:n tokni:wa:n seki, nikahkuí:n kuesalte:kakopa kichi:wah tamaltsí:n yo:n, pero... tak a:[i]t keni:w. Ne:..., xa: *más** wehwei mochi:wa ompa pero neh niki:xehekowa *mismo** yehwa sayoh *que** ta:taman tiktatekiwtiah n' totapalo:l, tikchi:wah n' totapalo:l, taxkaltsí:n, ta:taman xiwit ika kipi:kih. Pos, ta:taman te:ch..., te:chchi:wiliah wa:n ta:taman xiwmeh. Ke:mah, yehwa yo:n nimolia. Ke:mah, ta:taman. Pos ihkó:n tietokeh, ka:sá: ika ti..., Ta:taman totakualis tikchi:wah. tinemih ihkó:n pos ta:taman totakualis. *Cada, cada** xola:l *o cada** kali ma:s..., ma:s..., ke:meh i:n tehwa:n *topueblo San Miguel**. Yehwa yo:n. Pero ta:taman tapoye:liah ne:n tokalihtik. Seki telpoye:k, seki a:mo semi poye:k wa:n iwki yo:n. Nochi. Ehe, seki semi..., sek..., seki a:mo poye:k wa:n seki tikwelitah t'ta:lili:skeh n' istat mah poye:k. Ke:mah. Ke:mah Ke:mah, yehwa. *O bien** ne:n tamaltsí:n no: kita:liliah seki telpoye:k. Ke:mah. Wa:n seki kualtsi:n sah. Ke:mah, seki kualtsi:n sah pero ke:mah ihko:ni kichi:wah seki. Wa:n seki, Yehwa i:n nika:n nochi tikitati yo:ni. Pos yo:n neh... Tepitsin kkoko:liah *para más** se: kwe:lili:s. Miak taman kinemiliah kichi:waskeh para se: te:we:lias. Ehe, kkoko:liah wa:n. wa:n yehwa i:n tik..., tantokeh [titahtantokeh] de que pos tiki:xmattok yo:n, neh no: nik..., nikmedioi:xmati pos no: nik..., no: nikmattok *de que** a:mo we:lik nio:n para se: kichi:wa teihsá: ihkó:n tamaltsi:n *porque** no: taman ahwia:k. Ke:mah, ka..., kanah. Te:..., *telfuerte**. *telfuerte**, chika:wak. Telchika:wak n' i..., Chika:wak ne:n i..., n' iahwiya:kka wa:n pos a:mo *igual**. Telchika:wak n' iahwiya:kka. Wa:n nika:n tehwa:n nochi tikmattokeh sayoh de nexkihit. Tik... Yehwa yo:n. Ne: no: tiki:xmattokeh pero okseko ne:wí:n, pos nijo:n xa..., xa: kikuih. Pos ka:n se: kimati. Pero yo:n no: de yehwa:n momattokeh, Ke:mah. Ke:meh nika:n tehwa:n pos nochi ti..., tikmattokeh katí:n ika te:chihchi:wiliah ne:n taxkaltsí:n nochi de n' tikmahse:wah. Ke:mah. Pos nochi tikmattokeh kati:ni n' tik..., tik..., tikuih. Kati:ni kualtia. Kati:ni n' kualtia. Wa:n newí:n pos yehwa:n no:..., de newí:n okseki pos no: kimattokeh ya. Ke:mah, no: ki:xmatih katí:n kitatekiwtiah. Ke:mah pos yo:n... Wa:n yo:n..., neh niki:xmati yo:n nehnextik n' ikowyo de yo:n tikihtowa texokots..., xiwit, yo:n nehnextik. Ke:mah. Ne... Nehnextik pané:. nehnextik tepitsi:n. Pero a:mo wehkapania ihkó:n ke:meh se:..., ihkó:n, a:mo wehkapania, *chaparritos** ihkó:n, ne:..., Ka:n wehkapania, ka:n wehkapania. No:noh..., no:nohne:l Ke:mah wa:n komo se: momets..., se: mometskui:ltih ye:ktsohya:ya ata semi. Ke:mah, se: tsoh, yek... ?? Se mometsowa?? Ihkui:kuí:n mota:lia ne:n iteyo. Ke:mah. Ihkui:kuí:n iteyo, a:mo semi wehwei. Iwki yo:n. A:mo wehwei mochi:wa wa:n pihpitsaktik sah. Ke:meh nexkihit. Ke:meh nexkihit pero ne:..., Iwki tamati pero ne:..., Nexkihit ololtik mochi:wa n' iteyo wa:n ne: pihpitsaktik sah mochi:wa. Yeh ohololtsitsí:n, ohololtsitsí:n, ke:mah. Ah, nexkihit yeh mochi:wa ke..., ihkó:n motekpa:ntiw. Motekpa:ntiw ke:meh eskia yo:n..., Ke:mah. *racimito** [i]hkó:n ke:meh kowxiw..., [kow]xiwtet. Ke:meh kowxiwtet mochi:wa, ihkó:n mero. Ihkó:n motekpa:ntiw wa:n *hasta** ihkó:n ka:mpa tamiti. Ke:mah wehwei *racimo**. A:xka:n de se: kiteki a pos sayoh moka:wa n' kowtsí:n ya. Kowtsí:n sah. Kowtsí:n ya *porque** nochi ki:sa nijó:n iteyotsi:n Kowtsí:n sah. de nexkihit wa:n i:n se: no: taman. Ke:mah, nochi ki:sa. No: taman. No: taman. I:n no: taman. Ah, i:n a:mo... Ke:mah, pero ke:meh a:mo we:lik a:mo se:..., Pero que..., yeh achi ihkuí:n we:weyak ne:n ixo:chiotsi:n. ?? Ke:mah, tsikitsitsi:n iteyotsi:n. A:kah, [ih]kui:ntsitsi:n sayoh no: neh nikitak. Tsikitsitsi:n. No: [ih]kui:ntsitsi:n, yeh ika nimitstahtania, ta: teh Ke:mah. Pané: wehweichi:ltekpin sah mochi:wa. a:chá: kachi tikmattos pero..., de nijo:n tio:me:n nika:n tietokeh pos nochi tik..., tikmattokeh keni:w para tik..., tiuweh n' kowtah. Pos tiki:xmatih ke:meh de..., ke:meh de kowtah wa:n newí:n tehwa:n tinemih kowtah, ttekitikeh kowtah wa:n ti..., timoskaltihkeh, yo:n o:me, e:yi to:nal tiahtokeh ya. Tikitah toni ne:n tota:tahwa:n te:chne:xtilihkeh para ne:n tehsá: taxkaltsí:n *o** xiwtsí:n kichi:wah, ika kipi:kih. Pos tota:tahwa:n wa:n to..., tona:nahwa:n ihkó:n nochi yehwa i:n kikuiah. Ke:mah, nochi yehwa, nochi yehwa. Nochi yehwa, nochi yehwa. *hasta** [e]kintsi:n nochi ti:xpeta:nkeh, Wa:n tikitstiahkeh se: to:má:n keni:w n' kichi:wa pos no:, no: tehwa:n yekintsi:n ti..., timokui:li:tih wa:n tikchi:wah ya nijó:n de ke:meh Ke:mah. Tota:tahwa:n pos tikitayah pos ken[i:w] ika mopale:wia:yah mo..., mopale:wia:yah. Ika nemiah ihkó:n mo..., kikuiah nijí:n. Ke:mah yehwa yo:n ki..., kine:ska:yo:tihkeh toni ika n... Pi:ksa kichi:wayah seki wa:n nochi n' 'kuechowa:yah ne:n Ke:mah. ne:n etsí:n wa:n ki..., kita:liliah ya nijó:n. wa:n yehwa nochi kikuiah nijó:n xiwit de n..., nexkihit. Ke:mah, yehwa yo:n. Pero i:n seki pos tehwa:n nika:n a:mo tikuih. Kanah. Ka:n, ka:n tikuih, pero neli porin... A:mo tikuih *porque** ne: nika:n no:... Pos yo:n tak ne:wí:n no: momatkeh ya n' tokni:wa:n. No: eski no:, no:. No: momatkeh ya n' tokni:wa:n de que kikuih nijó:n xiwtsí:n. Ke:mah. Ke:mah pero nikawí:n tehwa:n a:mo tikuih *porque** pos *de que** a:mo tikmatih. Ka:n ika te:che:waltihkeh, a:mo. Ke:mah. A:kah, a:mo ika te:che:waltihkeh. Tik..., tikmowiliah taká:n te:pahwih, [yeh i]ka a:mo, a:mo tik..., a:mo kita:liliah yo:n tixtsí:n. Pos pos a:chá: te:pahwi:s ta: a:mo tikmatih *de que** Ka:n se: kimati. Wa:n newí:n no: momatkeh ya. No: moneki se: kitas *compadrito, de que** se: kitas. Momatkeh ya. Mah se: kikui no:. Ke:mah. Ke:mah pero tak.. ka: se: kwe:lili:s de a:mo timomattokeh a:mo se: kwe:lili:s *compadrito**, a:mo se: kwe:lili:s. Mah se: kikui ko:x keh... A:kah, a:mo se: kwe:lili:s ta: i:n... Ke:mah, tel chika:wak n' iahwiya:kka, tel chika:wak. Pos kachi kualtsi:n kahwiya:lia n' tixtsí:n, timomatkeh ya. Chika:wak wa:n kachi kuali i:n nexkihitsí:n, yake onkak ta i:n... Ka:mpa se: kichipa:wa semi tel wehwei *mata** mochi:wa. *De** i:n no:... Wehwei, wehwei mochi:wa. No: komo a:mo se: kichipa:wa nejo:n semi tsikitsitsi:n n' ixiwyo mochi:wa. Ke:mah, ne: kowtah etok n' tehwa:n yo:n nexkihit se:, se: taktson. Pero ki:sa sake:ra se: *costa:l** n' iteyo *cuando** nikteki, ¡Ah! Miak. *Puro** oksik. oksik sah. We:i *mata** etok, ye:kwe..., we:ika ne:n..., e: se:..., ye:k we:i ma:tankuik yo:n nexkihit. Ah, wehka [i]hkó:n tiktachipa:wia kualtsi:n. Ye:kwe:i, ye:kwe:i so:wtok wa:n telmiak ki:sa n' iteyo *cuando** nikteki. Miak ki:sa Miak ki:sa. n' ta:kilo:t, ta: yo:n semi kualtsi:n no: se: ki... Ke:mah Ke:mah. *Cuando** se: kitati ihkó:n pané: ni:nipaka [ih]kó:n sa wehwetstok, ti:le:wtok. Ta: ta:lpan mosowa *de que** kita:ni n' ita:kka, ta:lpan mosowa ya. Wa:n seki kipia ihkó:n ne:n n' ikua:pan pe:wa ya ihkó:n ti:le:wtiw *hasta** ihkó:n kualtsi:n moka:wa *parejito moradito**. Ke:mah. Ihkó:n, ihkó:n achi tihti:ltik. [Ke]mah kualtsi:n, ke:mah kualtsi:n yo:n. Ke:mah wa:n pos a:mo owih ok *para** se: kipihpixka. Ihsiwka de oksi. *Pe[ro]** de xoxowik yo:n, de chihchi:chi:ltik a, n..., ye:kowih para se: kipixka, takua:wak. Se: kihistektok. Takua:wak wa:n a:mo *igual** we:lik ne:n, ne:n... [K]e:mah wa:n a:mo kka:wa ne:n ie:wayo. n' ia:yotsi:n. A:kah. Ka:n *igual**. A: selik. A:, n' ta: de selik A:mo we:lik n' ia:yotsi:n n' ta..., Semi ok n' de ..., de chika:waya, kualtsi:n nochi kualtsi:n we..., we:lik, mahmahka:wi. Kualtsi:n. Mahmahka:wi nochi. Ke:mah. Kualtsi:n, ke:mah. Ke:mah. Pos ¡Ah! Pos yehwa yo:n nimitstahtani *compadrito**. *Bueno** tasohka:matik *compadrito**. Ke:mah, yehwa yo:n. [Tasoh]ka:matik *compadrito**. Nimitsilih tein yo:n niki:xmati, yo:n x..., yo:n xo..., xokopahpata a:mo we:lik teh..., teihsá: tapalo:l kichi:wah, a:mo we:lik. [K]e:mah. Yehwa sah *compadrito**, tasohka:matik ke:mah. A:mo we:lik. ¡Ah! *bueno**.