*Pues** no: *compadrito** n'neki nimitstahtani:s ¿ox tiki:xmattok yo:n kiliah kua:okuilkowit? Onkak ne: kua:okuilkowit, onkak ne: okuilkowit. A:h O:me taman yo:n. Pos ke:meh teh tikihtowa compadrito *de que** tikneki tikmatis. Ke:mah. Pos yo:n okuilkowit tehwa:n tikiliah, ke okuilkowit tikiliah *porque** kipia seki okuiltsitsi:n. Ah. Ihkui:ni, ihkui:ni de we:weyak. Wa:n yo:n k'koyo:niah ne:n kowtsi:n ike:span, ihkuí:n de n' ta:lte:noh k'koyo:niah oso ahko wa:n ompa taihtik etokeh. Ihkuí:n ne:n kichi:wah n' koyoktsi:n wa:n k'ki:xtiah ne:n *pedacitos de** n' kuomomox. Wa:n ompaka pa:panki:sa yo:n okuiltsi:n. Wa:n yo:n okuiltsi:n ara, para ki:sa ya tate:noh, pos kite:kiliah a:tsi:n. Kite:kiliah a:t. Kite:kiliah ihkó:n ika se: xiwtsi:n kikuih. wa:n kipánte:te:kiliah. Se: kipánte:te:kilia yo:n, entó:s pánki:sa ya n' okuiltsi:n ihkó:n tate:noh, Se: kikui a. Ompa ki:sa ya. Wa:n yo:n no:, no: kuali para se:, cuando yo:n se: te:n..., te:mpala:ni oso se: kone:tsi:n ihkó:n kikui nika:n te:n..., te:mpala:n. Te:mpala:n. Pos yehwa yo:n kikui[h] kima:pa:tah, wa:n kixakualowa de nika:n i:n, sentech nika:n, ka:mpa k'kokowa. Ke:mah yo:n kinina:miki no:. Entó:s ki:sa yo:n ok..., yo:n, yo:n palaktik de n' se: ite:noh, ki:sa wa:n k'ki:xtiah. De ompa ke:mah sepa kixakualowah ya. Kixakualowah ya, wa:n ke:mah moka:wa ya kuali, ompa moka:wa nijó:n nijó:n taihtik de n' kipia ne:n nakatsi:n de n' yo:n okuiltsi:n. wa:n pahti a ne:n kone:t. Pahti a. Pahti a oso se: yehwa. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n neh niki:xmati de que, yo:n okuilkowi..., n' ok..., n' okuilkowit kipia yehwa yo:n okuiltsitsi:n wa:n yo:n no: we:lkeh. We:lkeh. Se: kita:..., se: kita:lia itech n' i:n koma:l wa:n no: ke:meh eskia kipia ma:nte:ka. Ke:mah se: ki..., Kipia ma:nte:ka no: chia:waya. Ke:mah ahwiya:k no:. Cha:wa:ya wa:n se: kikua ke:meh yo:n pana:lokuilin, yo:n se: ki..., Yo:n no: kualtsi:n we:lik ata. se: kite:tewa:tsa kualtsi:n. wa:n we:lik no:, we:lik. Kualtsi:n ika se: takua. [K]e:mah. We:lik ke:meh yo:n a:skate:na:n, ihkó:n de we:lik. No: we:lik pos. Yo:n a:skate:nan kihtowah no: we:lkeh. Pero *más** we:lik i:n okuiltsi:n. I:n okuiltsi:n *porque** i:n chipa:wak *Más** we:lik, i:n kowokuilin *más, más** ahwiya:k. ne:n [ka:m]pa wi:tsa. Ke:mah, yo:n a:mo pitsotik. Itech kowit aktok. Ih..., ihkuí:n de we:weyak, ihkuí:n mochi:chihkolowa, mochi:chihkolowa, ihkó:n kichi:chi:wa. wa:n ihkuí:n kua:..., achi kua:..., kua:pitsaktik, seki kua:..., onkakeh kua:ohololtikeh. wa:n ihkó:n, ihkó:n pá:nki:stiwi:ts, pá:nki:stiwi:ts, *hasta** te:n... Seki *hasta** ihkui:kuí:n mochi:wa. Wehwei mochi:wah *compadrito**. Wa:n yo:n kema:sá: *cuando** semi wehkatan aktok ya, se: kiteki ika *machete** ihko:ni, wa:n ompa se: kipá:nte:kilia ya n' a:tsi:n. [Ke:]masá: a:ki ne:n tate:noh se: kikui a se: teihsá: *botecito**, *o** se: ko:ntsi:n wa:n se: yeh se: ihko:ni se: ki..., se: kipá:nte:kilia ya n' a:tsi:n. Wa:n komo a:mo ika xiwtsi:n. Ke:mah. Ika xiwtsi:n se: kikui, se: kite:kilia wa:n se: kipá:nta:lia. pá:nki:saki a yo:n okuiltsi:n. Yo:n semi kuali no: para n' te:mpala:n *o**, Panki:sa ya. Kuali. Kuali pahti. Yeh no: we:lik tak eski. *o para** se: kikua:s. Ta: yo:n no: we:lik ke:meh, we:lik ke:meh yo:n de n' *tarro, tarrookuilin**. Yo:n no: we:lik, se: kitapa:na n' *tarro** wa:n ompa etok ihkó:n, no: *igualito**. No: iwki. Ihkó:n de weyakaxtik, yo:n no: we:lik ke:meh, ke:meh yo:n pan..., pana:l, yo:n onkakeh yo:n, Ke:mah. Wa:n i:n tikiliah yo:n *ovispas** Pos o:me taman yo:n kow..., okuilkowit *porque** se:, se: taman okuilkowit yehwa ne:n yo:n tein tikihtowa okuilkowit ne: wehwe:i mochi:wa yeh, wehwei tohto..., kiki:xtiah seki wapalmeh kitehtekih. Wa:n onkak seki yo:n, yo:n kiliah kua:okuilkowit, Yeh kiliah kua:okuilkowit wa:n i:n seki kiliah okuilkowit. Ke:mah. Yeh pihpitsa:wak mochi:wa. a:mo, a:mo wehweia semi wa:n, ixo:chio achi pisi:ltik wa:n no: ma:nextik n' ikowyo, ikehkechtayo nextik. Yo:n a:mo semi wehwei mochi:wa yo:n, tel wehwei mochi:wa para se: kale:waltsi:n sah. Pero yo:n kachi takua:wak wa:n eti:k. A:. Eti:k. Yo:n eti:k yo:n wa:n i:n okuilkowit yeh achi poxa:wak. wa:n wehwei mochi:wa. Wehwei kowit moskaltia, a:mo..., wa:n ma:pa:patakaxtik. Wehwei, tikuih para teihsá: kow..., kowtsitsi:n. Wa:n i:n kua:okuilkowit [y]eh ma:pisi:ltik ata. Ma:pisi:ltik. Wa:n no: iwki a, no: iwki a n' ahwiya:k ke:meh yo:n okuilkowit ne: yo..., iwki a. Ma:nehnextik. Pero i:n ma:pisi:ltik wa:n ma:nextik. Ma:nehnextik wa:n ihkuí:n ima:yo, ihkuí:n ima:yo. Ma:nehnextik. Ke:mah. Wa:n ne:si ma:we:weyak tepitsi:n. Pero i:n okuilkowit yeh weh..., wehwei n' ima:y pa:patakaxtik. Ke:mah, [weh]wei. Wa:n achi teiktik. Yeh teiktik pero yo:n kua:okuilkowit yeh takua:wak *compadrito** yo:n. Teiktik. Takua:wak. Ke:meh ahkokowit tamatisneki a. Yo:n, yo:n kikuih para ne:n Para kalkowit kualtia, para kale:wal taxi:kowa. Ke:mah, wa:n mattok neh *porque** eti:k. kali, kale:wal, kale:wal *porque** seki wehwei mochi:wa wa:n ahko [i]hkó:n Eti:k yo:n kowit, chika:wak. mo:..., mo:..., mota:lia n' i..., n' imahma:yo. Ke:mah. Imahma:yo [i]hkó:n wa:n moe:witita:lia. Ke:mah. Kualtia para kale:waltsitsi:n yo:n. Ke:mah, wa:n..., ke:mah. Wa:n kualtia para kale:waltsitsi:n, para kalkowtsitsi:n, para ihkó:n de we:i kali *o** para, ihkó:n tik..., se: kichihchi:wa *colgadicito** nochi kualtia. Ke:mah, no: iwki a. Ke:mah, no iwki a ke:meh y..., yehwa *mismo** ne:n, Wa:n i:n se: de n' tein kipia i:n o..., okuilkowit, kiliah yo:n kipia si:... i:pa, i:pa sayoh para yo:n okuilimeh ompa mota:liah. N' i... Okuilimeh wa:n no: kualtia kikuih para para ke:meh i:n kitekih wapaltsitsi:n no: kualtia, no: kual... *Ajá**. No:, no: kualtia de n' a:mo kohkoyoktik *porque** de n... K'kohkoyo:niah n' okuilimeh ata. Ke:mah, wehweliwi. n' tein yo:n k'kohkoyo:niah a:mo kualtia *porque** posteki, posteki. Wa:n yo:n kemasá: nochi kiewalohtok yo:n Wehweliwi. Ke:mah kiewalowa, kiewalowa nochi. Ke:mah kiewalowah. Ihkuí:n koyoktsitsi:n n' ompa, ompa kipia n' okuilimeh. Wa:n seki nikita sayoh se: *lado** sah ihkó:n mote:tekpa:na, *siquiera**, Ke:mah. *siquiera** ma:kui:l *lado**. Ke:mah. *Siquiera** ma:kui:l *lado** ka:mpa ne: ki..., ma:kui:l *lado** ihkó:n seko nika:n. Kiliah nika:n i:n, nika:n etok se:, sepa nika:n etok se:. Entó:s ahsi sake:ra ma:kui:l *lado** ka:mpa ne:n mot..., ye:tok te:tekpa:, te:tekpa:ntok ka:mpa mocha:ntiah. Ka:mpa mocha:ntiah n' okuilimeh. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ne:n se: kí:nki:xtilia pos no: se: kinahxitia sake:ra se: chikuase:n. Ke:mah miak ki:sah. Miak ki:sah. Sake:ra chikuase:n *o siquiera** na:wi. Ke:mah. Se: 'ki:xtilia nochi wa:n kualtsi:n ne:n se: kui:ka ya. Ke:mah. Se: kwi:ka [i]ka se: xiwtsi:n wa:n se: kwi:ka ya kalihtik, ompa se: k'kixtili:ti kowtah. Ke:mah. Ke:mah. Se: k'ki:xtilia wa:n se: kwi:ka, ika se: xiwtsi:n se: kitetsi:lowa. Ompa se: ahsi a wa:n se: kima:pa:ta ya wa:n se: kita:lilia ya *o** se: mota:lilia se: ite:noh. Para n' kokoxkeh, ke:mah. para mah ki:sa ya n' te:mpala:n. Yeh yo:n neh nikmattok neh ohka:n. Ke:mah, yehwa yo:n. Ke:mah no: kuali pahti *compadrito** yo:ni. Yehwa sah yo:ni *compadrito**. O:me taman okuilkowit onkak, tiki:xmatih o:me kuo..., o:me taman. O:me taman. Ke:mah, soh se: taman tsikitsi:n mochi:wa wa:n se: taman ye:kwehwei kowit. Pos se: taman para tikmattokeh para kalkowit wa:n se: taman para ne:n to..., *toremedio**. Para kalkowit. Ke:mah. Pos yehwa sah *compadrito**, yehwa sah. A: *bueno compadrito**.